Rig Veda 10.48.2 — Mandala 10, Sukta 48, Mantra 2

Sukta 10.48

Devata: Indra (self-proclamation with mythic references to Trita, Dadhīci, Mātariśvan)

Samhita Patha (Devanagari)

अहमिन्द्रो रोधो वक्षो अथर्वणस्त्रिताय गा अजनयमहेरधि । अहं दस्युभ्यः परि नृम्णमा ददे गोत्रा शिक्षन्दधीचे मातरिश्वने ॥

Transliteration

ahám índro ródho vákṣo átharvaṇas tritā́ya gā́ ajanayam áher ádhi | aháṃ dásyubhyaḥ pári nṛ́mṇam ā́ dade gotrā́ śíkṣan dadhī́ce mātáriśvane ||

Translation

ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର—ବାଧାଦାୟକ ‘ରୋଧ’ ଓ ଅଥର୍ବଣ-ଶକ୍ତିର ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷ; ତ୍ରିତା ପାଇଁ ମୁଁ ଅହି (ସର୍ପ) ଉପରୁ ଆଲୋକର କିରଣମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲି। ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମୁଁ ନୃମ୍ଣ (ବଳ) କୁ ଚାରିପାଖେ ସ୍ଥାପିଲି; ଏବଂ ମାତରିଶ୍ୱନ ପାଇଁ ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଗୋତ୍ରା (ଗୋ-ବାଡ଼ା) ଶିଖାଇଲି—ଯେପରି ଗୁହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ବହନ ହେଉ।

Word by Word

• अहम्: I
• अहम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ (अहम्-समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• रोधः: a barrier, obstruction
• रोधः: कर्म (अहम्…[अस्मि] इति निहित-क्रियायाः विधेय-नाम)
• Type: Noun
• Root: रोधस् (प्रातिपदिक)

• वक्षः: chest; breast (strength)
• वक्षः: कर्म/विधेय-नाम (अहम्…[अस्मि] इति)
• Type: Noun
• Root: वक्षस् (प्रातिपदिक)

• अथर्वणः: of Atharvan
• अथर्वणः: सम्बन्ध (त्रिताय इत्यस्य/गाः इत्यस्य सन्दर्भे)
• Type: Noun
• Root: अथर्वन् (प्रातिपदिक)

• त्रिताय: for Trita
• त्रिताय: सम्प्रदान
• Type: Noun (proper name)
• Root: त्रित (प्रातिपदिक)

• गाः: cows
• गाः: कर्म
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)

• अजनयम्: I generated, produced
• अजनयम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √जन् (जनयति) [णिच्]

• अहेः: of the serpent (Ahi)
• अहेः: अपादान/सम्बन्ध (अधि इत्यनेन सह: ‘अहेः अधि’ = ‘अहेः उपरि/अधिष्ठानात्’)
• Type: Noun
• Root: अहि (प्रातिपदिक)

• अधि: upon, over; from on
• अधि: अधिकरण-निर्देशक
• Type: Indeclinable
• Root: अधि (उपसर्ग/अव्यय)

• अहम्: I
• अहम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• दस्युभ्यः: to/for the Dasyus
• दस्युभ्यः: सम्प्रदान (परि-निर्दिष्ट-परिसर/विषयः)
• Type: Noun
• Root: दस्यु (प्रातिपदिक)

• परि: around; away from; completely
• परि: क्रियाविशेषण/उपसर्ग
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• नृम्णम्: manly might, heroic power
• नृम्णम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: नृम्ण (प्रातिपदिक)

• आ: towards, forth
• आ: क्रियाविशेषण/उपसर्ग
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• ददे: I have given / I gave
• ददे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √दा (ददाति)

• गोत्रा: cow-pens; enclosures (of cows)
• गोत्रा: कर्म
• Type: Noun
• Root: गोत्र (प्रातिपदिक)

• शिक्षन्: teaching; instructing
• शिक्षन्: कर्तृ-विशेषण (अहम् इत्यस्य)
• Type: Participle
• Root: √शिक्ष् (शिक्षते/शिक्षति) → वर्तमान-कृदन्त

• दधीचे: to Dadhīci
• दधीचे: सम्प्रदान
• Type: Noun (proper name)
• Root: दधीचि (प्रातिपदिक; ऋषिनाम)

• मातरिश्वने: to Mātariśvan
• मातरिश्वने: सम्प्रदान
• Type: Noun (proper name)
• Root: मातरिश्वन् (प्रातिपदिक; देव/ऋषिनाम)