Rig Veda 1.116.4 — Mandala 1, Sukta 116, Mantra 4

Sukta 1.116

Rishi: Kutsa Āṅgirasa

Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

तिस्रः क्षपस्त्रिरहातिव्रजद्भिर्नासत्या भुज्युमूहथुः पतंगैः । समुद्रस्य धन्वन्नार्द्रस्य पारे त्रिभी रथैः शतपद्भिः षळश्वैः ॥

Transliteration

tísraḥ kṣápaḥ trír áhā ativrájadbhir nā́satyā bhujyúm ūhathuḥ pataṅgáiḥ | samudrásya dhánvann ārdrásya pā́re tribhír ráthaiḥ śatápatadbhiḥ ṣáḷaśvaiḥ ||

Translation

ହେ ନାସତ୍ୟଦ୍ୱୟ, ତିନି ରାତି ଓ ତିନି ଦିନ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ତୁମେ ଭୁଜ୍ୟୁକୁ ପତଙ୍ଗ ପରି ପକ୍ଷୀୟ ବାହକମାନେ ଦ୍ୱାରା ବହନ କଲ। ସମୁଦ୍ରର ନିର୍ଜନ ବିସ୍ତାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆର୍ଦ୍ର ଲୋକର ଦୂର ତଟକୁ—ତିନି ରଥରେ, ଶତପଦ, ଷଳଶ୍ୱ—ତୁମେ ସେ ଦୀର୍ଘ ପାରାବାର ଯାତ୍ରା ସାଧିଲ। ସେପରି ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରୁ ଆମ ଚେତନାକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରାଅ।

Word by Word

• तिस्रः: three (fem.)
• तिस्रः: विशेषण (कर्म/अधिकरण-सम्बद्ध) — क्षपः का विशेषण
• Type: Adjective (numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) → तिसृ

• क्षपः: nights
• क्षपः: कर्म (ऊहथुः का)
• Type: Noun
• Root: क्षप्/क्षपा (प्रातिपदिक ‘रात्रि’)

• त्रिः: thrice
• त्रिः: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: त्रिस् (अव्यय)

• अहातिव्रजद्भिः: with those moving by day (day-faring)
• अहातिव्रजद्भिः: करण (पतंगैः के साथ साधन-सम्बन्ध; ‘चलने/उड़ने वाले (दिनों में)’)
• Type: Adjective (compound) / Participle
• Root: अहाति-व्रजत् (समास/कृदन्त); √व्रज् ‘गमन’ (वर्तमान कृदन्त -त्), ‘अहाति’ (प्रातिपदिक/विशेषण, ‘दिन-सम्बद्ध/अहन्-सम्बद्ध’)

• नासत्या: O Nāsatyas (Aśvins)
• नासत्या: सम्बोधन
• Type: Noun (proper)
• Root: नासत्य (प्रातिपदिक; अश्विनौ का नाम)

• भुज्युम्: Bhujyu
• भुज्युम्: कर्म (ऊहथुः का)
• Type: Noun (proper)
• Root: भुज्यु (प्रातिपदिक; व्यक्ति-नाम)

• ऊहथुः: you two carried / conveyed
• ऊहथुः: क्रिया (कर्तृ: अश्विनौ)
• Type: Verb
• Root: √वह्/ऊह् (वैदिक; ‘वहना/उद्धरण/ले जाना’)

• पतंगैः: with winged ones / birds
• पतंगैः: करण
• Type: Noun
• Root: पतंग (प्रातिपदिक)

• समुद्रस्य: of the sea
• समुद्रस्य: सम्बन्ध (धन्वन्/पारे के साथ)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)

• धन्वन्: in the expanse / on the waste
• धन्वन्: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: धन्वन् (प्रातिपदिक ‘स्थल/मरु/विस्तार’)

• आर्द्रस्य: of the wet (watery region)
• आर्द्रस्य: सम्बन्ध (पारे के साथ: ‘आर्द्र’ का)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: आर्द्र (प्रातिपदिक ‘गीला/आर्द्र’)

• पारे: on the far shore
• पारे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: पार (प्रातिपदिक ‘पार/तट/दूसरा किनारा’)

• त्रिभिः: with three
• त्रिभिः: विशेषण (करण) — रथैः का
• Type: Adjective (numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)

• रथैः: chariots
• रथैः: करण
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• शतपद्भिः: having a hundred tracks/steps
• शतपद्भिः: विशेषण (करण) — रथैः का
• Type: Adjective (compound)
• Root: शत-पद् (समास; ‘शत’ + ‘पद्’ ‘पद/चरण’)

• षळश्वैः: six-horsed
• षळश्वैः: विशेषण (करण) — रथैः का
• Type: Adjective (compound)
• Root: षट्-अश्व (समास; ‘छः’ + ‘अश्व’)