Shloka 40

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

Transliteration

sāghūrṇita-mahādvārā prabhagna-gṛha-gopurā |

laṅkā trāsākulā rātrau pravṛttevābhavat tadā ||6.74.40||

Translation

ସେତେବେଳେ ମହାଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ କମ୍ପିତ, ଘର ଓ ଗୋପୁରଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା; ରାତିରେ ଭୟରେ ଆକୁଳ ଲଙ୍କା ମନେ ହେଲା ଯେପରି ନାଚୁଛି ଓ କମ୍ପୁଛି।

Word by Word

• सा: she/that (Lanka)
• सा: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• घूर्णित-महा-द्वारा: with great gates shaken
• घूर्णित-महा-द्वारा: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: घूर्णित (कृदन्त; √घूर्ण्/√घूर्णय्, क्त) + महा (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (laṅkā)

• प्रभग्न-गृह-गोपुरा: with houses and gate-towers shattered
• प्रभग्न-गृह-गोपुरा: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: प्रभग्न (कृदन्त; √भञ्ज्, क्त) + गृह (प्रातिपदिक) + गोपुर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; गृह-गोपुरयोः समाहार/समुच्चय (houses and gate-towers)

• लङ्का: Lanka
• लङ्का: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: लङ्का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रास-आकुला: agitated with fear
• त्रास-आकुला: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: त्रास (प्रातिपदिक) + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• रात्रौ: at night
• रात्रौ: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• प्रवृत्ता: set in motion
• प्रवृत्ता: कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: प्रवृत्त (कृदन्त; √वृत्, क्त; उपसर्ग: प्र-)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; अर्थ: चलिता/उत्थिता (set in motion)

• इव: as if
• इव: उपमा-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• अभवत्: became/seemed
• अभवत्: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदी

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

Context

Then the mighty gates of Lanka shaking, homes shattered, stricken with fear that night it seemed Lanka was dancing.

Characters & Entities

• Laṅkā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma, when confronted by righteous force, becomes unstable and fearful; the imagery of Laṅkā shaking underscores that wrongdoing cannot remain secure when Dharma advances.

What is the narrative situation?

In the night-time turmoil at Laṅkā, the city’s fortifications and buildings shake and break, indicating a powerful disturbance caused by the vānaras’ actions—especially Hanumān’s might.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s awe-inspiring strength (vīrya) is implied—his power is so great that the entire city appears to tremble.