Shloka 23

रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः

Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma

Devanagari script

अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।

Transliteration

anena dattāni vanīpakeṣu bhuktāś ca bhogāni bhṛtāś ca bhṛtyāḥ |

dhanāni mitreṣu samarpitāni vairāṇy amitreṣu nipātitāni ||

Translation

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନବାସୀ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଆଗଲା; ଭୋଗ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରାଗଲା; ଭୃତ୍ୟମାନେ ପୋଷିତ ହେଲେ; ଧନ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖେ ସମର୍ପିତ ହେଲା; ଏବଂ ଅମିତ୍ର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ବୈର ନିପାତିତ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପତନ କରାଗଲା।

Word by Word

• अनेन: by him, with this (man)
• अनेन: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• दत्तानि: given, bestowed
• दत्तानि: Karma (कर्म) (things given)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; कर्मणि प्रयोग-सूचक

• वनीपकेषु: to/among forest-dwellers, mendicants
• वनीपकेषु: Sampradana/Adhikarana (सम्प्रदान/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वनीपक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• भुक्ताः: fed, enjoyed, maintained
• भुक्ताः: Karta (कर्ता) विशेषण
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (भृत्याः इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• भोगानि: enjoyments, provisions
• भोगानि: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: भोग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• भृताः: supported, maintained
• भृताः: Karta (कर्ता) विशेषण
• Type: Verb
• Root: भृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (भृत्याः इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात

• भृत्याः: servants, dependants
• भृत्याः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: भृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• धनानि: wealths, riches
• धनानि: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन

• मित्रेषु: to friends
• मित्रेषु: Sampradana/Adhikarana (सम्प्रदान/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• समर्पितानि: handed over, entrusted
• समर्पितानि: Karma (कर्म) विशेषण
• Type: Verb
• Root: सम् + अर्प् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; (धनानि इत्यस्य विशेषणम्)

• वैराणि: enmities, hostilities
• वैराणि: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वैर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन

• अमित्रेषु: among enemies, against enemies
• अमित्रेषु: Adhikarana/Sampradana (अधिकरण/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अ-मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; नञ्-समास/उपसर्गार्थ 'अ-' (non-friend = enemy)

• निपातितानि: cast down, destroyed, brought to an end
• निपातितानि: Karma (कर्म) विशेषण
• Type: Verb
• Root: नि + पत् (धातु)
• Form: णिच्-प्रेरणार्थ + क्त (causative PPP) अथवा क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; (वैराणि इत्यस्य विशेषणम्)

Context

"He bestowed gifts to mendicants, nurtured dependents, filled his friends with wealth, and held grudges against enemies and destroyed them."

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A ruler/warrior’s dharma includes charity, care for dependents, loyalty to friends, and firm opposition to enemies—each in its proper measure.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa enumerates the fallen warrior’s kingly qualities to justify performing proper post-death rites.

Which character virtue is emphasized?

Rāja-dharma: generosity, responsibility for dependents, and decisive protection of one’s side.