Shloka 109

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।।।।बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च।

Transliteration

sa tathā pātitas tena kapinā parvatottamaḥ | buddhvā tasya kaper vegaṁ jaharṣa ca nananda ca ||

Translation

ସେ କପି ଦ୍ୱାରା ଏପରି ପତିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ, କପିର ବେଗକୁ ବୁଝି, ହର୍ଷିତ ହେଲା ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आकाशगतम्: gone into the sky
• आकाशगतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आकाश-गत (प्रातिपदिक; क्त-प्रत्ययान्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of तम्): "gone into the sky"

• वीरम्: the hero
• वीरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेष्य (apposition to तम्)

• आकाशे: in the sky
• आकाशे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative, 7th), एकवचन

• समुपस्थितः: having come near / present
• समुपस्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्-उप-स्था (धातु) + क्त (PPP)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of पर्वतः): "having approached/standing near"

• प्रीतः: pleased
• प्रीतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्री (धातु) + क्त (PPP)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of पर्वतः): "pleased"

• हृष्टमाना: with joyful mind
• हृष्टमाना: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट-मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of पर्वतः): "with delighted mind"

• वाक्यम्: words / speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पर्वतः: the mountain
• पर्वतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कपिम्: the monkey (Hanumān)
• कपिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सम्बोध्य/प्रति (addressed object)

• मानुषम्: human
• मानुषम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of रूपम्): "human"

• धारयन्: assuming / bearing
• धारयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: धृ (धातु) + शतृ (present active participle)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of पर्वतः): "bearing/assuming"

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आत्मनः: of himself
• आत्मनः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; स्वत्व/सम्बन्ध

• शिखरे: on the summit
• शिखरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिखर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• स्थितः: standing
• स्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (PPP)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of पर्वतः): "standing"

Context

Felled by the vanara's speed, the tall mountain overwhelmed with joy roared in high pitch.

Characters & Entities

• Hanumān
• Maināka (as parvatottama)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Honoring excellence: virtue includes the ability to recognize and celebrate righteous strength used for a noble cause.

What is the narrative situation?

After being pressed down by Hanumān, the mountain understands Hanumān’s extraordinary momentum and becomes delighted rather than offended.

Which character virtue is emphasized?

Muditā (joy in another’s excellence): the mountain’s appreciative delight at Hanumān’s capability and mission.