Ramayana — Bala Kanda, Sarga 64, Shloka 19

रम्भा

प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse

Devanagari script

तावद्यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसाऽऽर्जितम्।अनुच्छवसन्नभुञ्जान स्तिष्ठेयं शाश्वतीस्समा:।।1.64.19।।न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तय:।

Transliteration

tāvad yāvad dhi me prāptaṃ brāhmaṇyaṃ tapasā ’rjitam | anucchvasann abhuñjānaḥ tiṣṭheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ || 1.64.19 || na hi me tapyamānasya kṣayaṃ yāsyanti mūrtayaḥ |

Translation

“ତପସ୍ୟାରେ ଅର୍ଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ମିଳିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ରୋକି ଓ ଭୋଜନ ନକରି ଅନନ୍ତ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବି; କାରଣ ତପରତ ମୋ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କ୍ଷୟ ପାଇବେ ନାହିଁ।”

Word by Word

• तावत्: so long/then
• तावत्: सम्बन्ध (Correlation)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: परिमाण/अवधि-वाचक अव्यय; correl. with यावत्

• यावत्: as long as/until
• यावत्: सम्बन्ध (Correlation)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अवधि-वाचक अव्यय; ‘until/as long as’

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात; emphasis

• मे: my
• मे: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; enclitic genitive ‘of me/my’

• प्राप्तम्: obtained
• प्राप्तम्: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: प्र+आप् (धातु) + प्राप्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here with ब्राह्मण्यम् (नपुं. एक.) as predicate ‘obtained’

• ब्राह्मण्यम्: brahminhood
• ब्राह्मण्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here object of implied ‘to be obtained’/predicate with प्राप्तम्

• तपसा: by austerity
• तपसा: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular

• आर्जितम्: earned
• आर्जितम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: आ+र्ज् (धातु) + आर्जित (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; qualifying ब्राह्मण्यम्

• अनुच्छवसन्: holding back breath
• अनुच्छवसन्: कर्तृविशेषण (Agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अनु+उद्+श्वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘not breathing’ (with negation sense in prefix anu-? here as ‘holding back breath’ per usage)

• अभुञ्जानः: abstaining from food
• अभुञ्जानः: कर्तृविशेषण (Agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भुज् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; with privative sense ‘not eating’ by context

• तिष्ठेयम्: I shall remain
• तिष्ठेयम्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘I should stand/remain’

• शाश्वतीः: everlasting/innumerable
• शाश्वतीः: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: शाश्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; adjective qualifying समाः; Accusative plural

• समाः: years
• समाः: कालाधिकरण (Time-extent)
• Type: Noun
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; Accusative plural (duration)

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात; emphasis

• मे: of me
• मे: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; genitive ‘of me’

• तप्यमानस्य: of (me) doing penance
• तप्यमानस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Adjective
• Root: तप् (धातु) + यमान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्/यमान), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘of me who is performing austerity’

• क्षयम्: decay
• क्षयम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular

• यास्यन्ति: will undergo
• यास्यन्ति: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लृट्-लकार (भविष्यत्/Future), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद; ‘will go/attain’

• मूर्तयः: limbs/forms
• मूर्तयः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

Context

Until brahminhood is obtained by my austerities, I shall stay without breathing or eating for innumerable years. While performing penance, my limbs shall not undergo deterioration".

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is steadfast striving toward a higher ethical-spiritual state: the verse frames brāhmaṇya as something earned through truthfulness, restraint, and sustained tapas—not merely by birth or claim.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra declares a long-term ascetic program—fasting and breath-restraint—until he achieves brāhmaṇya through austerity.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance (dhṛti) and unwavering commitment to self-purification after recognizing a moral failure.