Ramayana — Bala Kanda, Sarga 2, Shloka 19

द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Śloka

Devanagari script

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरु: ।।1.2.19।।

Transliteration

śiṣyas tu tasya bruvato muner vākyam anuttamam |

pratijagrāha saṃhṛṣṭas tasya tuṣṭo 'bhavad guruḥ ||1.2.19||

Translation

ମୁନି କହିଥିବା ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ବାକ୍ୟକୁ ଶିଷ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୋଇ গ্ৰହଣ କଲା (ହୃଦୟେ ଧାରଣ କଲା); ଗୁରୁ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Word by Word

• शिष्यः: disciple
• शिष्यः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: शिष्य (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि) ; एकवचनम् — masculine; nominative; singular

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्धक
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्ययम्)
• Form: निपातः/समुच्चय-भेदकः — particle (contrast/emphasis)

• तस्य: of him/that (sage)
• तस्य: षष्ठी-सम्बन्धः (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे (सन्दर्भे); षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् — pronoun; genitive; singular

• ब्रुवतः: of (the sage) speaking
• ब्रुवतः: कर्तृ-विशेषणम् (क्रियाविशेषण-सम्बन्धः)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातुः) → ब्रुवत् (शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: वर्तमान-काले शतृ (present active participle); पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् — genitive singular, qualifying ‘मुनेः’

• मुनेः: of the sage
• मुनेः: षष्ठी-सम्बन्धः (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् — masculine; genitive; singular

• वाक्यम्: statement/utterance
• वाक्यम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् — neuter; accusative; singular

• अनुत्तमम्: excellent/supreme
• अनुत्तमम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् — adjective agreeing with ‘वाक्यम्’ (acc. sg. neut.)

• प्रतिजग्राह: received/accepted (took up, committed to memory)
• प्रतिजग्राह: क्रिया
• Type: Verb
• Root: प्रति + ग्रह् (धातुः) → प्रतिग्रह्
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् — perfect; 3rd person; singular

• संहृष्टः: delighted/overjoyed
• संहृष्टः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सम् + हृष् (धातुः) → संहृष्ट (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकर्मणि क्त (past participle used adjectivally); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् — masculine; nominative; singular; qualifying ‘शिष्यः’

• तस्य: of him (the disciple)/in his case
• तस्य: षष्ठी-सम्बन्धः (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे (सन्दर्भे); षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् — pronoun; genitive; singular

• तुष्टः: pleased/satisfied
• तुष्टः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: तुष् (धातुः) → तुष्ट (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकर्मणि क्त; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् — masculine; nominative; singular; qualifying ‘गुरुः’

• अभवत्: became/was
• अभवत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातुः)
• Form: लङ्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् — imperfect; 3rd person; singular

• गुरुः: teacher/spiritual preceptor
• गुरुः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् — masculine; nominative; singular

Context

His disciple, delighted by the excellent verse composed by the sage, committed it to memory which left his spiritual preceptor pleased.

Characters & Entities

• Vālmīki (guru/muni)
• śloka (implied as the utterance)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is preserved through faithful learning and transmission: the disciple receives and retains the teaching, enabling ethical knowledge to endure.

What is the narrative situation?

The disciple gladly accepts and memorizes the newly formed śloka, and the teacher is satisfied with the disciple’s receptivity.

Which character virtue is emphasized?

Śiṣya-dharma: attentiveness, joy in learning, and accurate retention—qualities that support the continuity of sacred literature.