Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 57, Shloka 34

सप्तपञ्चाशः सर्गः

Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament

Devanagari script

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

Transliteration

tataḥ tam antaḥpura-nādam utthitaṁ samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ |

striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṁ tad āsīt punar eva saṅkulam ||

Translation

ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠିଥିବା ସେଇ କ୍ରନ୍ଦନ-ନାଦକୁ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ରୋଦନ କଲେ; ଦୁଃଖାକୁଳ ଲୋକେ ଭିଡ଼ କରି ନଗରଟି ପୁଣିଥରେ ସଙ୍କୁଳ ହେଲା।

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अपादान/क्रमवाचक-अव्यय (thereafter)

• तम्: that
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; demonstrative pronoun

• अन्तःपुरनादम्: the sound from the inner apartments
• अन्तःपुरनादम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्तःपुर-नाद (प्रातिपदिक: अन्तःपुर + नाद)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular

• उत्थितम्: arisen/rising
• उत्थितम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्-√स्था (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय (PPP), agreeing with नादम्

• समीक्ष्य: having observed
• समीक्ष्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-√ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund)

• वृद्धाः: old men
• वृद्धाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

• तरुणाः: young men
• तरुणाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• मानवाः: people/men
• मानवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

• स्त्रियः: women
• स्त्रियः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• च: also/and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; agreeing with स्त्रियः

• रुरुदुः: wept
• रुरुदुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √रुद् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• समन्ततः: on all sides
• समन्ततः: Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb)

• पुरम्: the city
• पुरम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular (subject of आसीत्)

• तदा: then
• तदा: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पुनः: again
• पुनः: Kāla/Prakāra (काल/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्तिवाचक-अव्यय (again)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphasis)

• सङ्कुलम्: crowded/confused
• सङ्कुलम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सङ्कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicate adjective to पुरम्

Context

Meanwhile as the charioteer was moving towards the city, hundreds and thousands of men came pouring towards him enquiring, 'Where is Rama?'

Characters & Entities

• Ayodhyā
• Antaḥpura (inner apartments)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores dharma as shared human responsibility: grief is collectively carried, and society responds together when the royal household suffers due to truth-bound events.

What is the narrative situation?

A cry arises from the inner quarters; hearing/recognizing it, the populace gathers and laments, and the city fills with people again.

Which character virtue is emphasized?

Solidarity and compassion—people across age and gender respond together to suffering.