Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 3, Shloka 38

यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम्

Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja

Devanagari script

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।

Transliteration

sa taṃ sasmitaṃ ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |

uvācedaṃ vaco rājā devendram iva kāśyapaḥ ||

Translation

ସସ୍ମିତ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ପୁତ୍ରବତାମ୍‌ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଏହି ବଚନ କହିଲେ—ଯେପରି କାଶ୍ୟପ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି।

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम-रूपम्

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन

• स-स्मितम्: smiling
• स-स्मितम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग/सह-अर्थ) + स्मित (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः (सह-भाव): स्मितेन सह; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of 'putram')

• आभाष्य: having addressed
• आभाष्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-भाष् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्तः (gerund): ‘having addressed/spoken to’

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन

• पुत्र-वताम्: of (men) having sons
• पुत्र-वताम्: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; ‘of those who have sons’

• वरः: the best
• वरः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; विशेष्य-रूपेण (predicate/appositive to 'rājā')

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-रूपम्; विशेषणम् (of 'vacaḥ')

• वचः: words, speech
• वचः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन

• राजा: the king
• राजा: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन

• देव-इन्द्रम्: Devendra (Indra)
• देव-इन्द्रम्: उपमान (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: देवानाम् इन्द्रः; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; उपमान

• इव: like
• इव: उपमा (Comparison marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• काश्यपः: Kashyapa
• काश्यपः: उपमेय (Compared entity/उपमेय)
• Type: Noun
• Root: काश्यप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; उपमेय (one compared)

Context

The best among fathers, he (Dasaratha) said these words to his son with a smile, like Kasyapa addressing Devendra.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma
• Kaśyapa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is transmitted through affectionate instruction: the father’s smile and direct address frame guidance as benevolent, not coercive.

What is the narrative situation?

Daśaratha transitions from welcoming gestures to formally speaking to Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s dignified warmth and the auspicious authority of a father-king.