Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 109, Shloka 12

सत्यधर्मप्रतिपादनम्

Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali

Devanagari script

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।

Transliteration

udvijante yathā sarpān narād anṛtavādinaḥ | dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate ||

Translation

ଲୋକେ ଯେପରି ସର୍ପକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ଦୂରେ ହଟନ୍ତି, ସେପରି ଅନୃତବାଦୀ ମଣିଷଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ହଟନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Word by Word

• उद्विजन्ते: are frightened / are agitated
• उद्विजन्ते: क्रिया (Action/Predicate)
• Type: Verb
• Root: उद् + √विज् (धातु) / √विज् (धातु)
• Form: लकारः—लट् (वर्तमानकालः, Present); पुरुषः—प्रथमपुरुषः (3rd person); वचनम्—बहुवचनम् (plural); पदम्—आत्मनेपदम् (Ātmanepada)

• यथा: as / like
• यथा: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier of comparison)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्—उपमा/प्रकारवाचक-अव्ययम् (comparative/manner indeclinable: 'as, like')

• सर्पात्: from a serpent
• सर्पात्: अपादान (Ablative: source of fear/separation)
• Type: Noun
• Root: सर्प (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—पञ्चमी (ablative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• नरात्: from a man
• नरात्: अपादान (Ablative: source of fear/separation)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—पञ्चमी (ablative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• अनृतवादिनः: speakers of untruth / liars
• अनृतवादिनः: कर्ता (Agent/Subject of उद्विजन्ते)
• Type: Noun
• Root: अनृत + वादिन् (प्रातिपदिक); (अनृत = untruth) + (वादिन् = speaker)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः: 'अनृतं वदति' इति); लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—बहुवचनम् (plural)

• धर्मः: dharma / virtue
• धर्मः: कर्ता (Subject of उच्यते)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: कर्ता (Co-subject of उच्यते)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—प्रथमा (nominative) (समुच्चित-कर्तृपदं 'धर्मः सत्यं' इति); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• परः: supreme / greatest
• परः: विशेषण (Qualifier of कर्ता: धर्मः)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular); विशेषणम् (qualifies धर्मः)

• लोके: in the world
• लोके: अधिकरण (Locative: domain/setting)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—सप्तमी (locative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• मूलम्: root / foundation
• मूलम्: विधेय (Predicate nominative/complement of उच्यते)
• Type: Noun
• Root: मूल (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—प्रथमा (nominative) (विधेय/प्रेडिकेट-नाम); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• स्वर्गस्य: of heaven
• स्वर्गस्य: सम्बन्ध (Genitive relation: 'of heaven')
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गः (masculine); विभक्तिः—षष्ठी (genitive); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्—समुच्चयबोधक-निपातः (conjunction: 'and')

• उच्यते: is said / is called
• उच्यते: क्रिया (Passive predicate)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु) (वच्—वक्तुम्) ; कर्मणि-प्रयोगः
• Form: लकारः—लट् (वर्तमानकालः, Present); पुरुषः—प्रथमपुरुषः (3rd person); वचनम्—एकवचनम् (singular); पदम्—आत्मनेपदम्; प्रयोगः—कर्मणि (passive)

Context

People are frightened at the sight of a man speaking untruth as though they have seen a serpent. Truth in this world is the greatest virtue and is said to be the very foundation of heaven.

Characters & Entities

• Rāma
• Jābāli
• Svarga (heaven)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Falsehood is socially and morally poisonous; truth is proclaimed the highest dharma and the foundational cause for attaining svarga.

What is the narrative situation?

Rāma warns against normalizing untruth by showing its natural social consequence—loss of trust and fear.

Which character virtue is emphasized?

Trustworthiness: the capacity to be relied upon in speech and promise.