Adhyaya 46

Verse 1

श्री भीष्म उवाच । नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण त्वयेरितं । तथा भवस्य माहात्म्यं भैरवस्याभिधीयताम्

ଶ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନରସିଂହଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆପଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି; ସେହିପରି ଭବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭୈରବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୃପାକରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तस्यापि देवदेवस्य शृणु त्वं कर्म चोत्तमं । आसीद्दैत्योंधको नाम भिन्नांजनचयोपमः

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଦେବଦେବ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏକ ଉତ୍ତମ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ‘ଅନ୍ଧକ’ ନାମରେ ଜଣେ ଦୈତ୍ୟ ଥିଲା; ସେ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ଅଞ୍ଜନର ଢେର ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଳା ଥିଲା।

Verse 3

तपसा महता युक्तो ह्यवध्यस्त्रिदिवौकसाम् । स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं विभुं

ମହାତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ତ୍ରିଦିବବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏକଦା ସେ ପାର୍ବତୀସହିତ ସର୍ବବିଭୁ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।

Verse 4

क्रीडमानं तदा दृष्ट्वा हर्तुं देवीं प्रचक्रमे । एतां देवीं हराम्यद्य वियोगे मृत्युमेष्यति

ତାକୁ କ୍ରୀଡାରେ ମଗ୍ନ ଦେଖି ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା—“ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବି; ବିୟୋଗରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।”

Verse 5

ततः स्थिरा भवित्री मे भार्यैषा लोकसुंदरी । बिबौष्ठं चारुवदनं चारुकांततरं मुखं

ତାପରେ ସେ ମନେ ଭାବିଲା—“ଏହି ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ମୋର ସ୍ଥିରା ପତ୍ନୀ ହେବ।” ସେ ତାଙ୍କର ଅଧର ଓ ସୁନ୍ଦର ବଦନକୁ, ଅଧିକ ମୋହନୀୟ ମୁଖକାନ୍ତିକୁ ନିହାରିଲା।

Verse 6

यद्येषा न भवेद्भार्या जीविते किं प्रयोजनम् । एतां मतिमथास्थाय मंत्रिभिः सह मंत्र्य च

“ଯଦି ଏହି ଦେବୀ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଜୀବନର କି ପ୍ରୟୋଜନ?” ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲା।

Verse 7

चक्रे योगं ससैन्यस्य सेनापतिमभाषत । आनयस्व रथं मह्यं जैत्रं देवनिपातनम्

ସେ ସସେନ୍ୟର ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୁହ ଗଢ଼ି, ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲା—“ମୋ ପାଇଁ ସେହି ଜୟରଥ ଆଣ; ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରେ।”

Verse 8

जयिष्ये त्रिदशान्सर्वान्विष्णुरुद्रपुरोगमान् । हरिष्ये पर्वतसुतां तया मेऽपहृतं मनः

“ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସମସ୍ତ ତ୍ରିଦଶଙ୍କୁ ଜୟ କରିବି। ପର୍ବତସୁତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିବି—କାରଣ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମନ ଅପହୃତ ହୋଇଛି।”

Verse 9

मंत्रिणा तस्य चाख्यातः कनकस्य वधस्सुरैः । परभार्यानुरक्तस्य कृतो देवैः सवासवैः

ତାପରେ ତାହାର ମନ୍ତ୍ରୀ ଜଣାଇଲେ—ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ କନକଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ବଧ କରିଛନ୍ତି।

Verse 10

ततः कोपपरीतात्मा हन्मि देवान्सशंकरान् । तं हत्वा दानवं शक्रो भयादंधासुरस्य च

ତାପରେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ କହିଲା—“ଶଙ୍କର ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି।” କିନ୍ତୁ ସେ ଦାନବ ହତ ହେବା ପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାସୁରର ଭୟରେ ଭୀତ ହେଲେ।

Verse 11

जगाम शरणान्वेषी कैलासं शंकरालयं । दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं चंद्रार्द्धकृतशेखरं

ଶରଣ ଖୋଜି ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଳୟ କୈଲାସକୁ ଗଲା। ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଦେବେଶଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 12

भीतो विज्ञापयामास धृतसाहस्रलोचनः । अभयं देहि मे देव दानवादंधकादहं

ଭୟଭୀତ ସହସ୍ରନେତ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସାହସ ଧରି ନିବେଦନ କଲେ—“ହେ ଦେବ, ମୋତେ ଅଭୟ ଦିଅ; ମୁଁ ଦାନବ ଅନ୍ଧକକୁ ଭୟ କରୁଛି।”

Verse 13

बिभेमि तस्य पुत्रोद्य मया युधि निपातितः । तद्यावन्न स जानाति हतं पुत्रं महासुरः

ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି, କାରଣ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାହାର ପୁତ୍ରକୁ ନିପାତ କରିଛି—ସେ ମହାସୁର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଜାଣିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ତାହାର ପୁତ୍ର ହତ ହୋଇଛି।

Verse 14

तावत्तत्रस्थ एवाशु हन्यतां मद्भयावहः । स्त्रीलौल्याद्दानवः क्रूरः परभार्यापहारकः

ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଥିବା ସେଇ ଦାନବକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଧ କରାଯାଉ—ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲତାରୁ କ୍ରୂର, ପରସ୍ତ୍ରୀ-ଅପହରଣକାରୀ।

Verse 15

सर्वथा घातनीयस्ते भवता सुरसत्तम । शक्रस्यैवं वचः श्रुत्वा शरण्यः शंकरस्तदा

ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ସର୍ବଥା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେବା ଉଚିତ। ଶକ୍ରଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ସର୍ବଶରଣ ଶଙ୍କର ସେତେବେଳେ (ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ/କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ)।

Verse 16

ददावभयमेवासौ मा भैरिति शतक्रतोः । दत्ताभयोथ कैलासादाजगाम कुशस्थलीम्

ସେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ‘ଭୟ କରନି’ ବୋଲି କହି ଅଭୟ ଦାନ କଲେ। ଅଭୟ ଦେଇ ସେ କୈଳାସରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଆସିଲେ।

Verse 17

वृतो भूतगणैरीशो वधार्थमंधकस्य तु । कृत्वा रूपं महाकायं विश्वरूपं सुभैरवं

ଭୂତଗଣଦ୍ୱାରା ଘେରା ଈଶ୍ୱର ଅନ୍ଧକର ବଧାର୍ଥେ ମହାକାୟ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୈରବସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 18

सर्पैर्ज्वलद्भिर्धावद्भिर्भीमं भीमभुजंगवत् । जटासटाभिराकाशं फणिरत्नशिखार्चिषा

ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଧାବମାନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୀମ, ଘୋର ଭୁଜଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଥିଲେ। ଫଣିରତ୍ନ-ଶିଖାରୁ ଉଠୁଥିବା ଜ୍ୟୋତିରେ ତାଙ୍କ ଜଟାସମୂହ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲା।

Verse 19

दहन्नतीवतेजोभिः कालाग्निरिव संक्षये । मुखैर्दंष्ट्रांकुरांकैश्च द्वितीयेन्दुकलोज्ज्वलैः

ୟୁଗାନ୍ତର କାଳାଗ୍ନି ପରି ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜରେ ଦହୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖମାନେ ଅଙ୍କୁରିତ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।

Verse 20

पातालोदररूपाभैर्भैरवारावनादिभिः । भुजैरनेकसाहस्रैर्बहुशस्त्रकृतग्रहः

ପାତାଳର ଗର୍ଭ ପରି ରୂପଭାସ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନାଦି ସହିତ, ତାଙ୍କର ଅନେକ ସହସ୍ର ଭୁଜ ଥିଲା; ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଗ୍ରହଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାବହ ହୋଇଥିଲା।

Verse 21

बह्वाभरणभूषाढ्यै रणे घोरनिनादिभिः । सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकं

ସେମାନେ ବହୁ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ ଏବଂ ରଣରେ ଘୋର ନିନାଦ କରୁଥିଲେ; ସିଂହଚର୍ମ ତାଙ୍କର ପରିଧାନ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରୀୟ ଥିଲା।

Verse 22

गजाजिनकृताटोपं पतद्भृंगरवाकुलं । ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहं

ଗଜଚର୍ମ ସଦୃଶ ଆବରଣର ଆଟୋପ ଧାରଣ କରି, ଉଡୁଥିବା ଭୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ମୁଖର—ଏପରି ଭୟାବହ ରୂପ ଗଢ଼ି ଈଶ୍ୱର ଦନୁଜ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ।

Verse 23

अवातरन्महीं भीमो दनूनां क्षयकारकः । अंधासुरोपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि

ଭୀମ ରୂପେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଲେ, ଦାନବମାନଙ୍କ ନାଶର କାରଣ ହେଲେ; ଦନୁଜ ଅନ୍ଧାସୁର ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁତ୍ର ହତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ହେଲା।

Verse 24

क्रोधेन तमसाविष्टो रणतूर्याण्यचोदयत् । संहत्यावहितः प्राप्तो यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः

କ୍ରୋଧଜନିତ ତମସାବୃତ ହୋଇ ସେ ରଣତୂର୍ୟ ବାଜାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା; ପରେ ସେନାକୁ ସଂହତ କରି ସାବଧାନଚିତ୍ତେ ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରିଦଶ ଦେବମାନେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 25

महत्या सेनया सार्द्धं रथवारणयुक्तया । ते देवा दानवान्वीक्ष्य महाहवकृतादरान्

ରଥ ଓ ଯୁଦ୍ଧହାତୀ ସହିତ ମହାସେନାକୁ ନେଇ; ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ ମହାଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।

Verse 26

व्यपयाततनुत्राणाः शंभुं शरणमन्वयुः । मा भैरिति च तान्देवो देवानुक्त्वा त्रिलोचनः

ଦେହରକ୍ଷା (କବଚ/ରକ୍ଷା) ହରାଇ ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ତେବେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଦେବ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଭୟ କରନି।”

Verse 27

गृहीत्वा शूलमातिष्ठद्दंष्ट्रारवधरो रुषा । अंधकेनाथ रुष्टेन शतकोटिशरैर्गणाः

ଶୂଳ ଧରି, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରବଧାରୀ (ଶିବ) କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ପରେ ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ରୁଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ ଗଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶତକୋଟି ଶର ବର୍ଷିଲା।

Verse 28

निहताश्चापि देवानां बहूनामेकताकृतां । सस्फुलिंगार्चिषो वह्नेर्मुंचमानः पिनाकधृक्

ବହୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି ଯେନ ଏକ ଢେର କରିଦେଲେ; ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଅଗ୍ନିର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ-ଦୀପ୍ତ ଜ୍ୱାଳା ଛାଡ଼ି ଆଗେଇଲେ।

Verse 29

शरैः समावृतं चक्रे अंधकं रथगं ततः । दनुनाथो रथस्थोथ शिथिलः शिथिलायुधः

ତେବେ ସେ ରଥରେ ଥିବା ଅନ୍ଧକକୁ ବାଣବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଆବୃତ କଲା। ତାହାପରେ ଦାନବନାଥ ରଥସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଢିଲା ପଡ଼ି ଶିଥିଳ ହେଲା।

Verse 30

निमंत्र्य दानवान्सर्वान्स योद्धुमुपचक्रमे । बहुधा तद्बलं भग्नं विविधायुधयोधिभिः

ସେ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ଡାକି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲା; କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଧାମାନେ ସେହି ସେନାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।

Verse 31

युधि वीरैर्हतं देवैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः । दानवश्चांधकः सैन्यं भिन्नं दृष्ट्वा कृतं सुरैः

ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ସହ ସଖ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ବୀର ଦେବମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ କଲେ। ଦାନବ ଅନ୍ଧକ ଦେବମାନେ ନିଜ ସେନାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଦେଖିଲା।

Verse 32

आत्मानं च महेशेन निरुद्धं बाणकोटिभिः । विह्वलीभूतदेहोसौ धैर्यमालंब्य केवलम्

ସେ ଦେଖିଲା ଯେ ମହେଶ୍ୱର କୋଟି କୋଟି ବାଣରେ ତାକୁ ନିରୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି। ଦେହ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବଳ ଧୈର୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା।

Verse 33

पिनाकं चैव रुद्रस्य गृह्य रुद्रमताडयत् । पिनाकस्याभिघातेन रुद्रो भूमिमथागमत्

ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପିନାକ ଧନୁଷ ଧରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା। ପିନାକର ଆଘାତରେ ରୁଦ୍ର ତେବେ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 34

भूमौ निपातिते देवे चलितं भुवनत्रयं । तत्यजुः सागरा वेलां पर्वताः शिखराणि च

ଦେବ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେବାମାତ୍ରେ ତ୍ରିଭୁବନ କମ୍ପି ଉଠିଲା; ସମୁଦ୍ରମାନେ ନିଜ ତଟରେଖା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଖର ଛାଡ଼ିଲେ।

Verse 35

नक्षत्राणि वियोगीनि जग्मुर्मुक्तान्यनेकशः । पतिते भुवि देवेशे अंधको गदया पुनः

ନକ୍ଷତ୍ରସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଅନେକଥର ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଛିନ୍ନ ଭାବେ ଛିଟିକି ଦୂରକୁ ଗଲେ। ଦେବେଶ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ଧକ ପୁନଃ ଗଦାଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 36

जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि । शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः

କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ନାଗକୁ ପ୍ରହାର କଲା; ତାହାକୁ ହତ୍ୟା କରି ଭୂମିରେ ପତିତ କଲା। ଶିବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନାଗରାଜ ପଳାଇ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଗଲା।

Verse 37

मुहूर्त्ताच्चेतनां लब्ध्वा उत्थितः परमेश्वरः । गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति

କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଚେତନା ଲାଭ କରି ପରମେଶ୍ୱର ଉଠିଲେ; ଦିବ୍ୟ ପରଶୁ ଧରି ସେ ଦାନବକୁ ଆଉ କେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Verse 38

कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः । तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः

ମାୟାଶତରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ତାମସୀ ମାୟା ରଚିଲା; ସେହି ମାୟାରେ ଦେବ ମୋହିତ ହେବାମାତ୍ରେ ଦାନବଟି ସତ୍ୟସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଲା?

Verse 39

शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति । तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः

ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ଭୟରେ ପଡ଼ି ସେ ପାପୀ କ’ଣ ନ କରିବ? ଯେତେଦିନ ସେମାନେ ତମସାରେ ଆବୃତ ଥିଲେ, ସେତେଦିନ ଦେବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 40

संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात् । एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः

କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱରେ ମନ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଗଣମାନେ ତେବେ କହିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତେଜୋରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 41

उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः । नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते

ସେ ନରରୂପ ଧାରଣ କରି ଉଠିଲେ ଏବଂ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ତିମିରହୀନ କଲେ। ତମସ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ଖଦ୍ୟୋତର ଆଲୋକ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ହର୍ଷରେ ପୁଲକିତ ହେଲା।

Verse 42

देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः । उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः

ସେ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଖ ଓ ନୟନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ହେଲା। ସ୍କନ୍ଦ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ସୁରଗଣ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଲେ।

Verse 43

स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम् । अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्

ସେମାନେ ନରରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦିବାକରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ—ସେ ଅନୁପମ, ଜଗଦ୍‌ବ୍ୟାପୀ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ ପରମ।

Verse 44

स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम् । प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः

ତେବେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ପ୍ରବାଳ-ଛାୟା ପରି ଦୀପ୍ତ ଏବଂ ସିନ୍ଦୂରାରୁଣ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାସକୁ ଦେଖି, ଯେନ ପୃଥିବୀ ନିଜ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗରେ ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା।

Verse 45

पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम् । आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः

ପୁନଃ ପ୍ରଣାମରେ ନତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଏକାଗ୍ରତାକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖିଥିବା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତ୍ରିଲୋଚନ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ନେହମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ।

Verse 46

उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः । पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्

ତେବେ ହର (ଶିବ) ସ୍ନିଗ୍ଧ କିନ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ; ଯେନ ଭଗବାନ ନିଜ ତେଜରେ ତ୍ରିଭୁବନକୁ ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 47

दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम् । प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्

ଦୈତ୍ୟମାୟାରେ ପତିତ ଏବଂ ଦର୍ଶନ-ବିଭ୍ରମରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଟି ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଅବିସଂବାଦୀ, ଅଚୁକ ଦୈବତ।

Verse 48

अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि । सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः

ଏହି ଦେବ ହିଁ—ତୁମ ପ୍ରଭୁ—ସଂସାରସାଗରରୁ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ସବୁ ଦିଗରୁ ପାର କରାଇଦେବା ଦିବ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣଧାର।

Verse 49

यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा । निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्

ଯେ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାନାପ୍ରକାରେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଦାତା; ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବିଭୁ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 50

यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः । व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके

ଯିଏ ପ୍ରଭାତେ ପୂର୍ବ ପର୍ବତଶିଖରେ ଉଦିତ ହୋଇ ମୁକୁଟଧାରୀ ପରି ଦିଶେ, ଯାହାଙ୍କ ଲୀଳାମୟ କିରଣ ପୁଷ୍ପପ୍ରକାଶ ପରି ଝଲମଲ କରେ, ଏବଂ ନିଜ ଦୀପ୍ତିଗଣରେ ଉପଦିଶା ଓ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାପି ଆଲୋକିତ କରେ—ସେଇ ସବିତା ଲୋକର ବିଭବ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 51

ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः । श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः

ହେ ନାଥ! ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ମରୁତଗଣ, ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ), ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳାଧିପତି—ଏବଂ ଯଜ୍ଞପ୍ରୟୋଗରେ ନିପୁଣ ଋଷୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ସଂଘ—ପରମ ଶ୍ରେୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦେହ ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ନିତ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ।

Verse 52

पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः । ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति

ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ବେଦମାନେ ବିଚିତ୍ର ପଦ-ଛନ୍ଦରେ ଅଲଙ୍କୃତ ସ୍ତୁତିବାଣୀଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତବ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ପରମଧାମରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିବାସହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ କର ସହ (ବିନୟ-ଭକ୍ତିରେ) ରହନ୍ତି।

Verse 53

ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः । देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः

ଦଦ୍ରୁ, କୁଷ୍ଠ, ପିଟିକା ଆଦି ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଦେହ, ଖସିଯାଇଥିବା ଚର୍ମ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ନଖ ଓ ଝଡୁଥିବା କେଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ହେ ଦେବେଶ! ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କରିମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଷୋଳ ବର୍ଷ ସମ ଯୌବନରୂପ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 54

सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः । त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्

ସାମଗାନକାରୀମାନେ ତୁମକୁ ‘ସାମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରରେ ଏବଂ ବହ୍ୱୃଚ-ପ୍ରଧାନ ଋଗ୍ବେଦପାଠକମାନେ ନିଜ ନିଜ ରୀତିରେ ତୁମକୁ ହିଁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। କର୍ମର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ହିଁ ‘ଆର୍ୟ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନନ୍ତି; ନାଗ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ସର୍ବଗନ୍ଧ-ସ୍ୱରୂପ, ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 55

मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी । गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्

ଉପନିଷଦରେ ସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ସେ ଛଅ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ‘ମାୟା’ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଓ ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପୂଜା କରୁ। ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନର ଗଣ ଚାରଣମାନଙ୍କ ସହ ତୁମକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ଭଗବାନ, ତାଙ୍କର ଭାବାନୁସାରେ ତୁମେ ସେହି ରୂପ ଧାରଣ କର।

Verse 56

येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः । क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः

ଯେମାନେ କେବଳ (ଅଗ୍ନିର) ସେଇ ଶିଖାଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦିଗମ୍ବର ଓ ଧନହୀନ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଭୋକରେ କଣ୍ଠ ଓ ଜଠର କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ହାତରେ କେବଳ ଘଟ ଓ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ନେଇ, ପର ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘୁରନ୍ତି—ସତ୍ୟ ତୀର୍ଥାଶ୍ରୟରୁ ବଞ୍ଚିତ।

Verse 57

उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम् । कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं

ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଟିଉଠିଥିବା ରକ୍ତପଦ୍ମ କଳି ପରି ବିଶାଳ ଥିଲା; ସ୍ୱଲ୍ପ ଲାସ୍ୟ-ବିଲାସର ସ୍ପର୍ଶରେ ତାହାର ପିଙ୍ଗଳ କେଶରାଶି ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସୁନ୍ଦର ହାର ତାକୁ ରମ୍ୟ କରିଥିଲା; ଉଚ୍ଚ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନଭାରରେ ସେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତ ଦିଶୁଥିଲା।

Verse 58

रंभोपमोरु पृथुपीननितंबबिंबानद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापं । बृंदं ललाटतटकोटिपटांतलंबि हेमांचलांचितमुखं कुलपालिकानाम्

କୁଳରକ୍ଷାକାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଏକ ବୃନ୍ଦ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ରମ୍ଭା ସଦୃଶ ଉରୁ, ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ବିମ୍ବପରି ନିତମ୍ବ; ମଣିରତ୍ନ ଜଡିତ ରଶନାକଲାପ ମଧୁର ଝଙ୍କାର କରୁଥିଲା। ଲଲାଟର କୋଣରୁ ବସ୍ତ୍ରର ଛୋଟ ଛୋଟ ଛାଡ଼ ଲଟକୁଥିଲା, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଞ୍ଚଳରେ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 59

कांतं गृहेषु कलगद्गदभाषितानां झंकारनूपुररवेणविरावितानाम् । तेषां कृशानुकरमिन्दुसमानकांतं यैरर्चितोसि भगवन्भवमोचनस्त्वं

ହେ ଭଗବନ୍, ଭବମୋଚନ! ଯେମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ମଧୁର, କିଛି ଟଳମଳ କଥାର ଧ୍ୱନି ଓ ନୂପୁରର ଝଙ୍କାର ଗୁଞ୍ଜେ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଅଗ୍ନିସମ ଦୀପ୍ତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରସମ କାନ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅ।

Verse 60

ब्रह्मा त्वमेव हरिरस्यनिलोऽनलोसि रुद्रोंऽतकोसि वरुणोऽस्यमराधिपोसि । सोमोसि वायुरसि भूरसि चेश्वरोसि यज्ञोसि वित्तपतिरस्यपराजितोसि

ତୁମେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ହିଁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ); ତୁମେ ହିଁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି। ତୁମେ ହିଁ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ); ତୁମେ ହିଁ ବରୁଣ ଏବଂ ଦେବାଧିପତି। ତୁମେ ହିଁ ସୋମ, ତୁମେ ହିଁ ବାୟୁ, ତୁମେ ହିଁ ଭୂ (ପୃଥିବୀ) ଓ ପରମେଶ୍ୱର; ତୁମେ ହିଁ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ହିଁ କୁବେର (ଧନାଧିପତି), ତୁମେ ହିଁ ଅପରାଜିତ।

Verse 61

ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन मुक्ता भूमावथेति तरसोरुतरंतरीताः । व्योमैतदंतरहितं परितो हि गत्वा गच्छंति न श्रमदं हिमनागपीमे

ସାତ-ସାତ ଦଳରେ ଦେବବାହନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ପରେ ଅବରୋଧହୀନ ଆକାଶରେ ସବୁଦିଗେ ଘୁରି, କ୍ଳାନ୍ତି ବିନା, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 62

ध्यानैकयोगनिरताश्च समाधिभावात्ध्यात्वा पदं तव तुरीयमनंतमूर्ते । मुक्तामयास्तनुभृतो न भियाभियुक्तास्तद्ब्रह्मशाश्वतमचिंत्यमनाद्यनंतं

ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଏବଂ ସମାଧିଭାବ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତେ, ସେମାନେ ତୁମ ତୁରୀୟ (ଅତୀତ) ପଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଦେହଧାରୀମାନେ ଆଉ ଭୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 63

जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं जरामरणशोकभयातिरिक्तम् । स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं वेदांतवादिभिरलं परिमन्यते यत्

ସେହି ପରମ ପୁରାଣକୁ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଗରିମା କରାଯାଏ—ଜନ୍ମାଦି ରୋଗରହିତ, ଜରା-ମରଣ, ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ଅତୀତ। ଏହା ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପରିମେୟ; ଏହାର ସ୍ଥୂଳ, ପ୍ରକଟ ଉପଦେଶମାଳାର ପ୍ରଚୁରତା ମଧ୍ୟ ଗଣନାତୀତ—ଏହିକାରଣେ ବେଦାନ୍ତବାଦୀମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 64

त्वामग्निपुंजवपुषं तपसां निवासं याता दिवं सुचिरकालमुपास्यभक्ताः । भानो सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्ट पादारविंदयुगलामलचारुमूर्त्ते

ହେ ଭାନୁ! ତୁମ ଦେହ ଅଗ୍ନିପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ, ତୁମେ ତପସ୍ୟାର ନିବାସ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଉପାସନା କରିଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବ-ଅସୁରସମୂହର ଶିରୋଭିର୍ଦ୍ଧିତ ପଦ୍ମପାଦଯୁଗଳବାନ ନିର୍ମଳ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 65

भूतेशभूतवरदा सकृदव्ययात्मन्व्योमाट्टहाससवितर्भुवनैकदीप । ऋक्साममंत्रयजुषामधिवास नाम सृष्टिस्थितिप्रलयकारणलोकपाल

ହେ ଭୂତେଶ! ଭୂତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବରଦାତା, ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ! ଆକାଶର ସବିତା, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଗୁଞ୍ଜିତ ତୁମ ଅଟ୍ଟହାସ; ଭୁବନର ଏକମାତ୍ର ଦୀପ! ଋକ୍-ସାମ-ଯଜୁଃ ଓ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ! ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଏବଂ ଲୋକପାଳ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 66

दीनस्य देव कृपणस्य भवेभवे मे मग्नस्य चारुदविचार मनोरथानि । शश्वद्यतीश्वर शशी करकंकघोरोत्पातो जरामरणशोकरुगांतरस्य

ହେ ଦେବ! ମୁଁ ଦୀନ ଓ ଅସହାୟ, ଭବେଭବେ ସଂସାରରେ ମଗ୍ନ; ତଥାପି ମୋ ମନରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାରର ମନୋରଥ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ହେ ଶାଶ୍ୱତ ଯତୀଶ୍ୱର! ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ, ଶୋକ ଓ ଅନ୍ତଃରୋଗରୂପ ଘୋର ଅପଶକୁନକୁ ଶୁଭଭାବେ ନିବାରଣ କର।

Verse 67

यः प्रातः सायमिदं मध्याह्ने वा पठेच्च दीप्तांशोः । सालोक्यं याति रवेः प्राप्नोति धर्मार्थकामांश्च

ଯେ କେହି ପ୍ରାତଃ, ସାୟଂ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏହି ଦୀପ୍ତାଂଶୁ ରବିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପଢ଼େ, ସେ ରବିଲୋକର ସାଲୋକ୍ୟ ପାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 68

नित्यं तस्माच्च सूर्याच्च मनसोभिहितं च यत् । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर

ମନ ନିତ୍ୟ ଯାହାକୁ ଉଚ୍ଚାରେ, ଏବଂ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଥିବା ପ୍ରଭୁ! ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 69

सुब्रह्मण्य नमस्ते तु सर्वदेवनमस्कृत । तिग्मांशो वै नमस्तुभ्यं जगतश्चक्षुषे नमः

ହେ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ! ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ତିଗ୍ମାଂଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ—ଜଗତର ଚକ୍ଷୁକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 70

प्रभाकर नमस्तेस्तु भानो जय जगत्पते । अनेन दनुमुख्येन पीडितोहं जगत्पते

ହେ ପ୍ରଭାକର! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଭାନୁ! ଆପଣଙ୍କ ଜୟ ହେଉ, ହେ ଜଗତ୍ପତେ। ଦନୁର ଏହି ପ୍ରଧାନ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୀଡିତ, ହେ ଜଗତ୍ପତେ।

Verse 71

किं करोमि कथं चैनं घातयामि दिवाकर । सूर्य उवाच । जय शूलेन पापिष्ठं मायाशतविशारदम्

“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ବଧ କରିବି, ହେ ଦିବାକର?” ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—“ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ପାପୀ, ଶତ ମାୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀକୁ ଜୟ କର।”

Verse 72

जयं प्राप्नुहि देवेश हत्वा शूलेन चांधकम् । गृह्य शूलं ततो दूरमाक्षिप्य हर तेजसा

ହେ ଦେବେଶ! ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକକୁ ବଧ କରି ଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର। ପରେ ଶୂଳ ଧରି, ହେ ହର! ନିଜ ତେଜରେ ତାହାକୁ ଦୂରେ ନିକ୍ଷେପ କର।

Verse 73

ततोन्धकस्त्रिशूलेनाताडयत्पापकर्मकृत् । तस्मिन्युद्धे तथा रुद्रो ह्यन्धकेनाभिपीडितः

ତାପରେ ପାପକର୍ମକାରୀ ଅନ୍ଧକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲା। ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଓ ଦବାଯାଇଥିଲେ।

Verse 74

मुमोच बाणमुत्युग्रं नाम्ना पाशुपतं हि यत् । पिनाकमानम्य दोर्भ्यां पिनाकी शंकरः स्वयम्

ପିନାକଧାରୀ ସ୍ୱୟଂ ଶଙ୍କର ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ପିନାକ ଧନୁକୁ ନମାଇ ‘ପାଶୁପତ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।

Verse 75

रुद्रबाणविनिर्भेदाद्रुधिरादन्धकस्य तु । अंधकाश्च समुत्पन्नाश्शतशोथ सहस्रशः

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବାଣର ଭେଦନରେ ଅନ୍ଧକର ରକ୍ତ ଝରିଲା; ସେହି ରକ୍ତରୁ ପୁଣି ଅନ୍ଧକମାନେ ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 76

तेषां विदार्यमाणानां रुधिरादपरे पुनः । बभूवुरंधका घोरा यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

ସେମାନଙ୍କୁ ଚିରିଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ତରୁ ପୁଣି ଅଧିକ ଘୋର ଅନ୍ଧକ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଯେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 77

तं तु मायाविनं दृष्ट्वा देवदेवस्तदांधकम् । पानार्थमंधकस्यास्रं ससृजे मातृकास्तदा

ସେହି ମାୟାବୀ ଅନ୍ଧକକୁ ଦେଖି ଦେବଦେବ, ଅନ୍ଧକର ରକ୍ତ ପାନ କରାଇବା ପାଇଁ, ସେତେବେଳେ ମାତୃକାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 78

माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं शौरीं वा बाडवीं तथा । सौपर्णीमथ वायव्यां शंखिनीं तैत्तिरीं तथा

ସେତେବେଳେ (ମାତୃକାମାନେ)—ମାହେଶ୍ୱରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଶୌରୀ, ବାଡବୀ; ଏବଂ ସୌପର୍ଣୀ, ବାୟବ୍ୟା, ଶଙ୍ଖିନୀ, ତୈତ୍ତିରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 79

सौरीं सौम्यां शिवदूतीं चामुंडामथ वारुणीं । वाराहीं नारसिंहीं च वैष्णवीं च विभावरीं

ସେମାନେ ସୌରୀ, ସୌମ୍ୟା, ଶିବଦୂତୀ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; ପରେ ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ବିଭାବରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 80

शतानंदां भगानंदां पिच्छिलां भगमालिनीं । बालामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमंडिताम्

ସେମାନେ ଶତାନନ୍ଦା, ଭଗାନନ୍ଦା, ପିଚ୍ଛିଲା ଓ ଭଗମାଲିନୀଙ୍କ ନାମ ପାଠ କଲେ; ଏବଂ ବାଳା, ଅତିବଳା, ରକ୍ତା, ସୁରଭୀ, ମୁଖମଣ୍ଡିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 81

मातृनंदां सुनंदां च बिडानीं शकुनीं तथा । रेवतीं च महापुण्यां तथैव शिखिपट्टिकां

ସେମାନେ ମାତୃନନ୍ଦା, ସୁନନ୍ଦା, ଏବଂ ବିଡାନୀ ଓ ଶକୁନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ରେବତୀ ଓ ଶିଖିପଟ୍ଟିକାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 82

शूलेन च ततो दैत्यं बिभेद त्रिपुरांतकः । निर्गतं रुधिरं तस्मात्पपुस्ता मातरस्तदा

ତାପରେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ନିଜ ଶୂଳଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ତାହାରୁ ବାହାରିଥିବା ରୁଧିରକୁ ସେହି କ୍ଷଣେ ମାତୃଦେବୀମାନେ ପାନ କଲେ।

Verse 83

नीरक्तो हि तदा दैत्यश्शुष्कतां प्राप भूपते । शूले प्रोतस्तदा दैत्यो दिव्यवर्षसहस्रकम्

ହେ ଭୂପତେ! ତେବେ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ରକ୍ତହୀନ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ହେଲା। ଶୂଳରେ ପ୍ରୋତ ହୋଇ ସେ ଦୈତ୍ୟ ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେପରି ରହିଲା।

Verse 84

महाबलेन रुद्रेण विधृतोपि मृतो नहि । स्तुतस्तेन तदा शंभुर्भक्त्या दैत्येन सुव्रत

ମହାବଳୀ ରୁଦ୍ର ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମରିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା, ହେ ସୁବ୍ରତ।

Verse 85

नमोस्तु शंभो भवनाशहेतो नमोस्तु ते देव वरप्रसीद । त्वं भू जलाग्नीरनभोर्कसोमयज्वाष्टमूर्तिर्भवभावनोलम्

ହେ ଶମ୍ଭୋ, ଭବ-ନାଶର ହେତୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—କୃପାକରି ବର ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ଭୂମି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଓ ଯଜମାନ; ଆପଣ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଈଶ୍ୱର, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 86

त्वां वै बाणो बहुवाद्येन तोष्य प्राप्तश्चैश्यं स्वे पुरे तत्स्वरक्ष्यम् । रक्षोधीशो बाहुभिस्तोल्यशैलं युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो ह्यनौषीत्

ବହୁ ବାଦ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ବାଣ ନିଜ ନଗରକୁ ଆସି, ନିଜ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଓ ନିଜ ଭୂମିର ରକ୍ଷା ଲାଭ କଲା। କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ, ବାହୁରେ ପର୍ବତ ଉଠାଇ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସହିଲା।

Verse 87

प्राप्तोप्यैश्यं सर्वरक्षोगणानां पुत्रं चापि प्रोर्जितं शक्रबंधम् । भवभयहर हर परम उदार मम सुखकरण निखिल सुरसार

ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଗଣଙ୍କ ଉପରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର-ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ହେ ହର, ଭବଭୟହର, ପରମ ଉଦାର—ମୋ ପାଇଁ ସୁଖକାରଣ ହୁଅ, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ସାର।

Verse 88

जितमरुदभिमतवितरणपार तव पदकमलमिहारणसार । तवेश पादपंकजं करोति यो नरो हृदि सदेशतस्य वांछितं ददासि भक्तिभावितः

ହେ ଈଶ୍ୱର! ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଅଭିଲଷନ୍ତି ସେହି ଦାନ ବିତରଣରେ ସମର୍ଥ, ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦ ଏଠାରେ ତରଣର ସାର। ଯେ ନର ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଙ୍କଜକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରେ, ତାହାକୁ ଆପଣ ଭକ୍ତିଭାବେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବିଳମ୍ବ ବିନା ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦିଅନ୍ତି।

Verse 89

मुनीश्वराः पुरा हरं भवंतमेवमादरात्प्रपूज्य लिंगरूपिणं समापिता मनोरथान् । भवोद्भवैकरूपिणं प्रपंचपंचकाकृतिं विचिंत्यवृक्षकोटरस्थ एष जीवजीवनं

ପୁରାତନ କାଳରେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ଗଭୀର ଆଦରରେ ଲିଙ୍ଗରୂପୀ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ନିଜ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ କଲେ। ଭବ-ଉଦ୍ଭବର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଜଗତର ପଞ୍ଚବିଧ ପ୍ରପଞ୍ଚାକୃତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରି—“ସଂସାରବୃକ୍ଷର କୋଟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଜୀବନ” ବୋଲି ଜାଣିଲେ।

Verse 90

भवेद्भवाङ्घ्रिचिंतनाप्तसर्वकामईश्वर त्वदीय किंकरान्विते पदे पदे समागतः । मूढोहं नाभिजानामि त्वां स्तोतुं भक्तवत्सल

ହେ ଈଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ପାଦଚିନ୍ତନରେ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଆପଣଙ୍କ ନିଜ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି; ତଥାପି ମୁଁ ମୂଢ—ହେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ! ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ମୋତେ ଜଣା ନାହିଁ।

Verse 91

सदीश्वरेण मनसाप्यनुकंप्यो रणं गतः । इति स्तुतो महेशस्तु भक्त्या दैत्येन सादरं

ସେ (ଦୈତ୍ୟ) ଏମିତି ଥିଲା ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଜାଗିପାରୁଥିଲା; ତଥାପି ସେ ରଣଭୂମିକୁ ଗଲା। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ସହିତ ଦୈତ୍ୟ ଆଦରପୂର୍ବକ ମହେଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 92

गणेशतां ददौ तस्मै नाम भृंगीरिटीति च । एष ते महिमा भूप हरस्य भवहारिणः

ତାକୁ ସେ ଗଣେଶତ୍ୱ ଦାନ କଲେ ଏବଂ ‘ଭୃଙ୍ଗୀରିଟି’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ହେ ଭୂପ! ଭବବନ୍ଧନ ହରଣକାରୀ ହର (ଶିବ)ଙ୍କର ଏହି ମହିମା।

Verse 93

कथितो विघ्नविघ्नाख्यस्तत्पराणां सुखावहः । भीष्म उवाच । मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशः

ଏଭଳି ‘ବିଘ୍ନବିଘ୍ନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଘ୍ନନାଶକ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ, ସୁଖ, ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଯଶ ଲଭ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

Verse 94

जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतं । बंधुवर्ग शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम

ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜୟ, ଭୋଗସୁଖ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ; ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବିଦ୍ୟା, ଶ୍ରୀ, ପୁତ୍ର; ଏବଂ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହ ସମସ୍ତ ଶିବମଙ୍ଗଳ—ଏସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 95

पुलस्त्य उवाच । एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैवब्राह्मणो भुवि । त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ଗୁଣମାନେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ସଦା ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ; ତ୍ରିଲୋକରେ ସେ ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଋଷିମଧ୍ୟରେ ଦେବତୁଲ୍ୟ।

Verse 96

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुंजंति चाक्षयं । धरामवंति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवं

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଦେବତାମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ରାଜାମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରି ଲୋକସମ୍ପତ୍ତି, ସୁଖ ଓ ଶିବମଙ୍ଗଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 97

लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं । स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशं

ହେ ବିପ୍ର! ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ସେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବତା। ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମମୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବଳ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 98

लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः । सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा

ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ—ପାପହୀନ ଜନ, ଯିଏ ନିଜେ ତୀର୍ଥରୂପ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ଆଲୟ, ପୁରାତନକାଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।

Verse 99

इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्

ପୁରାତନ କାଳରେ ନାରଦ ଏହି ବିଷୟ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ— “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କାହାକୁ (କିମ୍ବା କ’ଣକୁ) ପୂଜିଲେ ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ) ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?”

Verse 100

ब्रह्मोवाच । यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति । तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିପ୍ରମାନେ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ) ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରେ, ସେ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 101

विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा । तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्

ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦେହରେ ବସନ୍ତି— ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପୂଜା କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 102

विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः । कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्

ଯେ ନିତ୍ୟ ଦାନ, ସମ୍ମାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେ ବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରିୟ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 103

ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम् । वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖ ଏକ କ୍ଷେତ୍ର— ନ ଉଷର, ନ କଣ୍ଟକମୟ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବୀଜ ବପନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ କୃଷି ସର୍ବକାଳ ଫଳଦାୟି।

Verse 104

अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं । विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते

ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ନିକଟେ ଯାଇ ଯେ ମନୋହର ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ସାଗରର ତ ଅନ୍ତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦାନପୁଣ୍ୟର ଅନ୍ତ ନାହିଁ।

Verse 105

मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं । मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां

ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଆତତାୟୀକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମନୋସମତା ପାଆନ୍ତି।

Verse 106

गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति । सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते

ଯାହାଙ୍କ ଘରକୁ ବିଦ୍ୱାନ ଆସି ନିରାଶ ହୁଏ ନାହିଁ—ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ।

Verse 107

काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु । तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति

ଯଥାଯଥ କାଳ, ଦେଶ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେ ଧନ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ—ତାହାକୁ ଅକ୍ଷୟ ଜାଣ; ତାହା ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ରହେ।

Verse 108

न च दारिद्यतामेति नातुरो न च कातरः । मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्

ସେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ରୋଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ, କାତର ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ମନୋନୁକୂଳ ପ୍ରିୟା ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଏ।

Verse 109

कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु । तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च

ସାହସିକ/କଠିନ କର୍ମ କରି ପର୍ବଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ସେହି ଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଅଭୟଦାତା ଓ ଲାଭକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 110

विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः । स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦତଳ ଘସିବାରୁ ଯେ ହାତ ଆହତ ହୁଏ, ସେହି ହାତ ‘ଶ୍ରୀକର’ (ମଙ୍ଗଳକର ହାତ) ନାମରେ ପରିଚିତ; ଅନ୍ୟ ହାତ କେବଳ କାମକରା ହାତ ମାତ୍ର।

Verse 111

विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः । विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦରଜରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳବିନ୍ଦୁଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ସଦା ପାପ ଓ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 112

विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः । पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦରଜରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଘରର ଚତ୍ୱର/ଆଙ୍ଗଣ ଶୁଚି ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ମନାଯାଏ ଏବଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ ସ୍ଥାନ ହୁଏ।

Verse 113

आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः । वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः

ଆଦିକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ, ହେ ପୁରାତନ ନିଷ୍ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ, (ପ୍ରଥମ) ବିପ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେଠାରେଇ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ଥିତିର କାରଣ ଭୂତ ବେଦମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 114

तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि । पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्

ଏହିହେତୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନିଶ୍ଚୟରୂପେ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ବେଦ ଅର୍ପଣ କଲେ—ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପୂଜାର୍ଥେ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧ୍ରୁବ ଉପାୟ ଭାବେ।

Verse 115

पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु । प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च

ପିତୃଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମରେ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ (ମଙ୍ଗଳ) କର୍ମରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ବିଶେଷ ଶୁଭ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 116

देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः । पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्

ଦେବମାନେ ହବ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ବଲି-ପ୍ରେତାଦି ଅସୁରମାନେ ନିଜ ନିୟତ ବଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପିତୃମାନେ କବ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖ ମାଧ୍ୟମରେ ହୁଏ।

Verse 117

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु । दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्

ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଯେ କେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ହୋମ ଓ ବଲି ଅର୍ପଣ କରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିନା କଲେ ସେ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 118

भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः । तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्

ସେଠାରେ ଅସୁର, ପ୍ରେତ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ (ଅର୍ପଣର) ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ସେହି ବିଧିକର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 119

काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् । श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्

ଯଥାଯଥ କାଳ, ଦେଶ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ‑ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଲକ୍ଷ‑କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ। ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଦେଖି ସମ୍ମାନରେ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 120

दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः । अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च

ତାଙ୍କର ବଚନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ପରି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ବିପ୍ର, ଅଭିବାଦନ ନ କରିବା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 121

आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः । आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च

ଲୋକମାନଙ୍କର ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ସମୃଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁର୍ଗତି ଆସେ। (ଅନ୍ୟପଟେ) ଆୟୁ ବଢ଼େ, ଯଶ ବଢ଼େ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟା ଓ ଧନର ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 122

पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः । न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ବିପ୍ରଙ୍କ ପାଦୋଦକର କାଦୁଆକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାରେ, କିମ୍ବା ବେଦ‑ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ପଢ଼ିବାରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 123

स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि । नारद उवाच । कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्

‘ସ୍ୱାହା’, ‘ସ୍ୱଧା’ ଓ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ ଉଚ୍ଚାରଣ ବିହୀନ ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ। ନାରଦ କହିଲେ—କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟପଟେ ଅପୂଜ୍ୟ ହୁଏ?

Verse 124

विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि । ब्रह्मोवाच । पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः

“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କୁହ, ଗୁରୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ (ବେଦଜ୍ଞ), ସଦା ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ସଦାଚାରସମ୍ପନ୍ନ, ସେଇ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ)।”

Verse 125

सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः । नारद उवाच । जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले

ସଦ୍ବୃତ୍ତ ଓ କଲୁଷମୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ—ନିଷ୍ପାପ—ହୋଇଯାଏ। ନାରଦ କହିଲେ—“ତାତ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ କିଏ? ସତ୍କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, କିମ୍ବା ଅସତ୍କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ?”

Verse 126

सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः । ब्रह्मोवाच । सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः

“ହେ ବାଡବ, ପୃଥିବୀରେ ପୂଜ୍ୟ କିଏ—ସତ୍କର୍ମକାରୀ କି ଅସତ୍କର୍ମକାରୀ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କର୍ମହୀନ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନ କରେ), ସେ ପୂଜ୍ୟ ନୁହେଁ।”

Verse 127

असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा । क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः

ଅଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ କି କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ପୂଜ୍ୟ ହୋଇପାରେ—ବ୍ୟାସ ଓ ବୈଭାଣ୍ଡକ ପରି। ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ମୋ ସମାନ ହେଲେ।

Verse 128

वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः । तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्

ବସିଷ୍ଠ ଥିଲେ ବେଶ୍ୟାପୁତ୍ର; ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ତେଣୁ, ପୁତ୍ରକ, ସତ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଆଦିଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

Verse 129

धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च । जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते

ପୃଥିବୀରେ ସେମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସର୍ବପାପହର। ଜନ୍ମତଃ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣାଯାଏ; ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଦ୍ୱିଜ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 130

विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् । विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च

ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ବିପ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଶ୍ରୋତ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ ତିନି—ବିଦ୍ୟାପୂତ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ, ଏବଂ ବେଦପୂତ।

Verse 131

तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः । नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा

ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବିପ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ବିଶେଷତଃ ସେ ସଦା ନାରାୟଣଭକ୍ତ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 132

जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च । गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः

ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବୀ; ଗୁରୁ, ଦେବ ଓ ଅତିଥି ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କ ସେବାରେ ରତ।

Verse 133

परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते । पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः

ଯାହାର ମନ କେବେ ବି ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଇ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟ ପୁରାଣକଥକ—ଧର୍ମାଖ୍ୟାନର ପରମ୍ପରାକୁ ଅବିରତ ଧାରଣ କରି ପ୍ରବାହିତ କରେ।

Verse 134

अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम् । संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च

ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ/ବସ୍ତୁର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ନିତ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଲେ ଭାଗୀରଥୀ (ଗଙ୍ଗା) ଓ ପ୍ଲବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 135

व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः । मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च

ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ନିତ୍ୟସ୍ନାନ ଓ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମଣିଷ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଉଭୟ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 136

परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम् । कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्

ଯେ ପରଧନ ନେଇନଥାଏ—ଅରଣ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ତୃଣଟିକୁ ମଧ୍ୟ ନ ଉଠାଏ—ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇନାହିଁ, ସେଇ ନିଜେ ସତ୍ୟ ସଂୟମୀ ପୁରୁଷ।

Verse 137

परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान् । नारद उवाच । गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्

ସେ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ—ସେ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ମନରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ନାରଦ କହିଲେ: “ଗାୟତ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? କିମ୍ବା ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ କ’ଣ?”

Verse 138

कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम् । ब्रह्मोवाच । छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्

ତାହାର କୁକ୍ଷି, ଚରଣ ଓ ଗୋତ୍ର ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ତାହାର ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ; ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀର ଦେବତା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସବିତା (ସବିତୃ) ଅଟନ୍ତି।”

Verse 139

शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा । ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता

ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣା ଓ ଅଗ୍ନିମୁଖୀ, ଯାହାର ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—ସେଇ ଶିଖା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 140

उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा । त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता

ଉପନୟନ ସମୟରେ, ହେ ସାଂଖ୍ୟାୟନ, ନିୟମାନୁସାରେ ସମଗୋତ୍ରଜା ସହ ନିୟୋଗ ହେବା ଉଚିତ। ସେ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟଚରଣା’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ, ପୃଥିବୀର କୁକ୍ଷିରେ ସଂସ୍ଥିତ।

Verse 141

चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके । चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति

ପାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚବିଶଟି ସ୍ଥାନରେ ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 142

प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ ସାଧକ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ। ଏବେ ମୁଁ ଗାୟତ୍ରୀର ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷଣ ଆହୁରି କହିବି।

Verse 143

सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम् । ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्

‘ସପ୍ତପଞ୍ଚ’ ଓ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ମନ୍ତ୍ର ସହ, ‘ଜ୍ୱଲନ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ହକାର’ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଅଷ୍ଟାଦଶାକ୍ଷର ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି ଶତବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 144

उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं

ଅସଂଖ୍ୟ ଉପପାତକ ଓ ମହାପାତକ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦି ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ମୋ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 145

ओंअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा । विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च

“ଓଁ। ହେ ଅଗ୍ନି! ବାକ୍ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରେ, ଯଜୁର୍ବେଦଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୋମ ପାନ କର—ସ୍ୱାହା।” ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ତ୍ର, ମହାମନ୍ତ୍ର ଓ ମାହେଶ୍ୱର (ଶିବ) ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।

Verse 146

देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत । यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः

ହେ କ୍ରତୁଭୁଜଙ୍କ ପୁତ୍ର! ଯେ କେହି ଯେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉ, ଦେବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଣେଶଙ୍କ ସେହି ଗୁଣଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣବାନ ହୁଏ।

Verse 147

साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः । दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि

ବିପ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପୂଜନୀୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବଦିନରେ ବିଧିମତ ଦାନ ସଦା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 148

अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति । स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्

ଦାତା କୋଟିକୋଟି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଲାଭ କରେ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେ ଏହା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ପଢ଼ାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।

Verse 149

धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं । पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां

ଲୋକେ ଧର୍ମକୁ ଶ୍ରବଣ କରାଇବା ଉଚିତ—ସଦାଚାର, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ପୁରାଣ-ସଂହିତା ଓ ଧର୍ମ-ସଂହିତା ମଧ୍ୟ।

Verse 150

श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु । उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ କରାଇ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରାଇଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁସମ ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 151

यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च । समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं

ସେହି ଅର୍ଚ୍ଚନାର ବଳ (ପୁଣ୍ୟ) ଅକ୍ଷୟ, ଏବଂ ତାହା ତୀର୍ଥଭୂତ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷଙ୍କର। ସେହିପରି ଅର୍ଚ୍ଚନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 152

कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते । चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा

କେବେ କେବେ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଚାଣ୍ଡାଳର ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ମଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 153

याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः

ଯାଜନ, ଅଧ୍ୟାପନ, ମୈଥୁନ ଏବଂ ଅସତ୍ ଦାନ-ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ।

Verse 154

तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः । नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे

ପ୍ରାଣାୟାମର ନିୟମରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦାନ-ଗ୍ରହଣଜନିତ ଦୋଷକୁ ଏଠିଏ ନାଶ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଆକାଶରେ ପବନ ମେଘକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।

Verse 155

गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां । प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि

ଯେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରେ, ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ତାହାର ନ୍ୟାସ କରି, ‘ରାମ’ ନାମର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଯୁକ୍ତ କରେ।

Verse 156

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि । ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्

ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ—କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ—ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦବୀ ପାଇ ପରେ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଗମନ କରେ।

Verse 157

प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद । नारद उवाच । प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः

ଏହେତୁ, ହେ ନାରଦ, ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କର। ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ପ୍ରାଣାୟାମ କିପରି କରିବା? ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା କେଉଁମାନେ?

Verse 158

तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम् । ब्रह्मोवाच । गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः

ହେ ପ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସକୁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ଯଥାକ୍ରମେ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଗୁଦପ୍ରଦେଶରେ ଅପାନ ଥାଏ; ଦେହୀର ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି।

Verse 159

तस्माद्गुदं समाकुंच्य प्राणेन सह योजयेत् । पूरकेण तदा पुत्र कृत्वा कुंभकमुत्तमं

ଏହେତୁ ଗୁଦକୁ ସଙ୍କୋଚ କରି ପ୍ରାଣ ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ପୂରକ କରି ଉତ୍ତମ କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସରୋଧ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 160

प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं संजपेदिद्वजः । अनेनैव जपेद्यस्तु महापातकसंचयः

ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ଦ୍ୱିଜ ଯଥାବିଧି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକାରେ ଜପ କଲେ ମହାପାତକର ସଞ୍ଚୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 161

सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकं । प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा विन्यस्येद्यः कलेवरे

ଏହାକୁ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଉପପାତକ (କ୍ଷୁଦ୍ର ପାପ) କ୍ଷୟ ପାଏ। ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ୱର ଜାଣି ଦେହରେ ଯଥାବିଧି ନ୍ୟାସ କରେ, ସେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।

Verse 162

स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः । प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहं

ଏପରି ଜନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତାହାର ଫଳ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରୁ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ହେ ପୁତ୍ର, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅକ୍ଷରର ଯେ ଦୈବ ପ୍ରଭାବ, ଶୁଣ—ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 163

यज्जप्त्वा च पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः । आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्

ଏହାକୁ ଜପ କଲେ ଦ୍ୱିଜ ପୁନର୍ବାର ମାତୃସ୍ତନ୍ୟ ପାନ କରେ ନାହିଁ (ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ)। ପ୍ରଥମଟି ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ବାୟବ୍ୟ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 164

तृतीयं सूर्यदैवत्यं चतुर्थं वैयतं तथा । पंचमं यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते

ତୃତୀୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ଚତୁର୍ଥଟି ବୈୟତ (ଆକାଶ/ବାୟୁ) ଦେବତାଙ୍କର। ପଞ୍ଚମଟି ଯମଦେବାଧୀନ, ଷଷ୍ଠଟି ବରୁଣଦେବଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 165

सप्तमं बार्हस्पत्यं तु पार्जन्यं चाष्टमं विदुः । ऐन्द्रं च नवमं ज्ञेयं गांधर्वं दशमं तथा

ସପ୍ତମଟି ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ (ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର) ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଅଷ୍ଟମଟି ପାର୍ଜନ୍ୟ (ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କର) ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ନବମଟି ଐନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଦଶମଟି ଗାନ୍ଧର୍ବ (ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର) ମଧ୍ୟ ତେଣୁ।

Verse 166

पौष्णमेकादशं विद्धि मैत्रं द्वादशकं स्मृतं । त्वाष्ट्रं त्रयोदशं ज्ञेयं वासवं तु चतुर्दशं

ଏକାଦଶଟି ପୌଷ୍ଣ (ପୂଷାଦେବଙ୍କର) ବୋଲି ଜାଣ; ଦ୍ୱାଦଶଟି ମୈତ୍ର (ମିତ୍ରଦେବଙ୍କର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତ୍ରୟୋଦଶଟି ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର (ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କର) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଟି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର) ଅଟେ।

Verse 167

मारुतं पंचदशकं सौम्यं षोडशकं स्मृतं । आंगिरसं सप्तदशं वैश्वदेवमतः परं

ପଞ୍ଚଦଶଟି ମାରୁତ (ମରୁତମାନଙ୍କର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଷୋଡଶଟି ସୌମ୍ୟ (ସୋମଙ୍କର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତଦଶଟି ଆଙ୍ଗିରସ; ଏହା ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ (ସର୍ବଦେବମୟ) ଆସେ।

Verse 168

आश्विनं चैकोनविंशं प्राजापत्यं तु विंशकं । सर्वदेवमयं ज्ञेयमेकविंशकमक्षरं

ଊନବିଂଶ ଅକ୍ଷରର ରୂପଟି ଆଶ୍ୱିନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ବିଂଶ ଅକ୍ଷରରଟି ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏକବିଂଶ ଅକ୍ଷରର ରୂପଟି ସର୍ବଦେବମୟ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 169

रौद्रं द्वाविंशकं ज्ञेयं ब्राह्मं ज्ञेयमतः परं । वैष्णवं तु चतुर्विंशमेता अक्षरदेवताः

ଦ୍ୱାବିଂଶତମ (ସମୁହ) ରୌଦ୍ର ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ, ତାହା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମ; ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଂଶତମ ବୈଷ୍ଣବ। ଏମାନେ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା।

Verse 170

जपकाले तु संचिंत्य तासु सायुज्यतां व्रजेत् । ज्ञात्वा तु देवतास्तस्य वाङ्मयं विदितं भवेत्

ଜପକାଳରେ ସେହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସାଧକ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ (ଏକତ୍ୱ) ପାଏ। ଏବଂ ସେହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ ତାହାର ବାଙ୍ମୟ ସ୍ୱରୂପ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୋଧ ହୁଏ।

Verse 171

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदवीं व्रजेत् । गायत्रीं विन्यसेत्पूर्वं शरीरे चात्मनो बुधः

ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦବୀ (ଅବସ୍ଥା/ମାର୍ଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ନିଜ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାରେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 172

चतुर्विंशति स्थानेषु आपादमस्तकेषु च । तत्कारं विन्यसेद्योगी पदांगुष्ठे विचक्षणः

ପାଦରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଚତୁର୍ବିଂଶତି ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗୀ ସେହି ଅକ୍ଷରକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷତଃ ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ତାହାକୁ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେ (ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ) ସ୍ଥାପନ କରୁ।

Verse 173

सकारं गुल्फदेशे तु विकारं जंघयोर्न्यसेत् । तुकारं जानुमध्ये च वकारं चोरुदेशतः

‘ସ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଗୁଲ୍ଫଦେଶେ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି/ଟେକୁଳି ନିକଟେ), ‘ବି’ ଅକ୍ଷରକୁ ଜଂଘାୟୋଃ (ପିଣ୍ଡଳୀରେ), ‘ତୁ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାନୁମଧ୍ୟେ (ଘୁଣ୍ଟିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ), ଏବଂ ‘ବ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଊରୁଦେଶତଃ (ଜଂଘା/ତୋଡ଼ରେ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 174

रेकारं गुह्यदेशे तु णिकारं वृषणे न्यसेत् । यंकारं कटिदेशे तु भकारं नाभिमण्डले

ଗୁହ୍ୟଦେଶରେ ‘ର’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ, ବୃଷଣରେ ‘ଣ’ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନ କରିବ। କଟି-ପ୍ରଦେଶରେ ‘ୟ’ ଏବଂ ନାଭିମଣ୍ଡଳରେ ‘ଭ’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 175

गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोर्न्यसेत् । वकारं हृदये न्यस्य स्यकारं करदेशतः

ଜଠରରେ ‘ଗୋ’ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ନ୍ୟାସ କରି, ଦୁଇ ସ୍ତନରେ ‘ଦେ’ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ହୃଦୟରେ ‘ବ’ ବର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାସ କରି, କର-ପ୍ରଦେଶରେ ‘ସ୍ୟ’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 176

धीकारं वदने न्यस्य मकारं तालुके न्यसेत् । हिकारं नासिकाग्रे च धिकारं चक्षुषोर्न्यसेत्

ମୁଖରେ ‘ଧୀ’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରି, ତାଳୁରେ ‘ମ’ ବର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାସ କରିବ। ନାସିକାଗ୍ରେ ‘ହି’ ଏବଂ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ‘ଧି’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 177

योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये योकारं च ललाटके । नःकारं तु मुखे पूर्वे प्रकारं दक्षिणे मुखे

ଭ୍ରୁଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟରେ ‘ଯୋ’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ, ଲଲାଟରେ ମଧ୍ୟ ‘ଯୋ’ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ମୁଖର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ନଃ’ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣଭାଗରେ ‘ପ୍ର’ ବର୍ଣ୍ଣର ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 178

चोकारं पश्चिमे न्यस्य दकारं चोत्तरे न्यसेत् । यात्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वव्यापी व्यवस्थितः

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ‘ଚୋ’ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ଦ’ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ ମୂର୍ଧ୍ନି (ଶିରୋଶିଖରେ) ‘ଯାତ୍’ ବର୍ଣ୍ଣ ବିନ୍ୟାସ କରି, ସର୍ବତ୍ର ସୁସ୍ଥିତ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 179

एतान्विन्यस्य धर्मात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । महायोगी महाज्ञानी परं निर्वाणकं व्रजेत्

ଏହି ସବୁକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନ୍ୟାସ କରି ଧର୍ମାତ୍ମା—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବସ୍ୱରୂପ—ମହାଯୋଗୀ ଓ ମହାଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ପରମ ନିର୍ବାଣପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 180

संध्याकाले पुनर्न्यासं शृणु त्वं तद्यथार्थतः । ओंभूरिति हृदये न्यस्य ओंभुवश्शिरसि न्यसेत्

ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ପୁନର୍ନ୍ୟାସକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣ। ‘ଓଁ ଭୂଃ’କୁ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରି ‘ଓଁ ଭୁବଃ’କୁ ଶିରରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 181

ओंस्वः शिखायै तत्सवितुर्वरेण्यमिति कलेवरे । ओंभर्गो देवस्य धीमहीति नेत्रयोः

‘ଓଁ ସ୍ୱଃ’କୁ ଶିଖାରେ, ‘ତତ୍ ସବିତୁର୍ବରେଣ୍ୟମ୍’କୁ ଦେହରେ, ଏବଂ ‘ଓଁ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି’କୁ ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 182

ओंधियो यो नः प्रचोदयादिति करयोर्न्यसेत् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इत्युदकस्पर्शमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्धरिं

‘ଧିୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍’ ଜପ କରି ଦୁଇ ହାତରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ‘ଓଁ ଆପୋ ଜ୍ୟୋତୀ ରସୋ’ମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ଭୁବଃସ୍ୱରୋମ୍’ କହି ଜଳସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ପାପଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 183

ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इति सव्याहृति सप्रणवां द्वादश ओंकारां संध्याकाले कुंभकेन वारत्रयं जप्त्वा । सूर्योपस्थाने सावित्रीं चतुर्विंशत्यक्षरां जप्त्वा । महाविद्याधिको भवति ब्रह्मत्वं लभते

‘ଓଁ ଭୂଃ, ଓଁ ଭୁବଃ, ଓଁ ସ୍ୱଃ; ଓଁ ମହଃ, ଓଁ ଜନଃ, ଓଁ ତପଃ, ଓଁ ସତ୍ୟମ୍। ଓଁ ତତ୍ ସବିତୁର୍ବରେଣ୍ୟଂ… ଧିୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍। ଓଁ ଆପୋ ଜ୍ୟୋତୀ ରସୋ’ମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ଭୁବଃସ୍ୱରୋମ୍।’—ଏଭଳି ପ୍ରଣବସହିତ ବ୍ୟାହୃତିଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶ ‘ଓଁ’କାର ମନ୍ତ୍ରକୁ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ କୁମ୍ଭକ ସହିତ ତିନିଥର ଜପ କରି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପସ୍ଥାନେ ଚତୁର୍ବିଂଶତି-ଅକ୍ଷରୀ ସାବିତ୍ରୀ ଜପ କଲେ, ସାଧକ ମହାବିଦ୍ୟାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ (ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 184

षट्कुक्षिलक्षणां पुत्र गायत्रीं शृणु यत्नतः । यां ज्ञात्वा तु परं ब्रह्मस्थानं गच्छति वै द्विजः

ପୁତ୍ର, ଷଡ୍‌ବିଭାଗଲକ୍ଷଣା ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଶୁଣ; ତାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣିଲେ ଦ୍ୱିଜ ପରମ ବ୍ରହ୍ମଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 185

ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ॐ। ଆମେ ଦେବ ସବିତାଙ୍କ ବରେଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ସେ ଆମ ଧୀକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 186

अथ गायत्री पंचशीर्षलक्षणम् । ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ଏବେ ‘ପଞ୍ଚଶୀର୍ଷ’ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଗାୟତ୍ରୀ—ॐ ଭୂଃ, ॐ ଭୁବଃ, ॐ ସ୍ୱଃ, ॐ ମହଃ, ॐ ଜନଃ, ॐ ତପଃ, ॐ ସତ୍ୟମ୍; ପରେ—ॐ ଆମେ ଦେବ ସବିତାଙ୍କ ବରେଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ସେ ଆମ ଧୀକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 187

सव्याहृतिं तु गायत्रीं पुनर्न्यासं तु कारयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

ବ୍ୟାହୃତିସହିତ ଗାୟତ୍ରୀର ପୁନର୍ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସର୍ବପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।

Verse 188

ओंभूः पादाभ्याम् ओंभुवः जानुभ्याम् ओंस्वः कट्याम् ओंमहः नाभौ ओंजनः हृदये न्यसेत् ओंतपः करयोः ओंसत्यं ललाटे । ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । इति शिखायाम्

‘ॐ ଭୂଃ’ ପାଦରେ, ‘ॐ ଭୁବଃ’ ଜାନୁରେ, ‘ॐ ସ୍ୱଃ’ କଟିରେ, ‘ॐ ମହଃ’ ନାଭିରେ, ‘ॐ ଜନଃ’ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କର; ‘ॐ ତପଃ’ ହାତରେ, ‘ॐ ସତ୍ୟମ୍’ ଲଲାଟରେ। ପରେ—ॐ ଆମେ ଦେବ ସବିତାଙ୍କ ବରେଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ସେ ଆମ ଧୀକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ—ଏହିପରି ଶିଖାରେ (ନ୍ୟାସ) କର।

Verse 189

एवं विप्रो न जानाति स एव ब्राह्मणाधमः । न तस्य क्षीयते पाप्मा भवेद्भूरिप्रतिग्रहः

ଏହିପରି ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ। ତାହାର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଉଲ୍ଟେ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହକାରୀ ହୁଏ।

Verse 190

इमां यो वेत्ति गायत्रीं सर्वबीजसमन्विताम् । स वेत्ति चतुरो वेदान्योगज्ञानं जपत्रयम्

ସର୍ବବୀଜସାରସମନ୍ୱିତ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଯେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ଚାରି ବେଦ, ଯୋଗଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜପର ତ୍ରିବିଧ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ।

Verse 191

य एनां नैव जानाति स शूद्रात्परतः स्मृतः । तस्यापूतस्य विप्रस्य न देयं पितृपार्वणम्

ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଶୂଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେହି ଅପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପିତୃ-ପାର୍ୱଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଭାଗ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 192

न स्नानफलदः कश्चित्सर्वं च निष्फलं भवेत् । विद्या वित्तं तथा जन्म द्विजत्वं कारणं यतः

କେହି ସ୍ନାନଫଳଦାତା ହୁଏ ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ—ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ—କାରଣ କେବଳ ‘ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ’ ହିଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ନୁହେଁ।

Verse 193

निष्फलं सकलं तस्य मेध्यं पुष्पं यथाऽशुचौ । चतुर्वेदाश्च गायत्री पुरा वै तुलिता मया

ତାହା ପାଇଁ ସବୁକିଛି ନିଷ୍ଫଳ—ଯେପରି ଅଶୁଚିରେ ରଖା ମେଧ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଏ। ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଚାରି ବେଦ ଓ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ତୁଳାରେ ତୋଳିଥିଲି।

Verse 194

चतुर्वेदात्परा गुर्वी गायत्री मोक्षदा स्मृता । दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम्

ଚତୁର୍ବେଦଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରା ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱମୟୀ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଜପରେ ଦଶ ଜନ୍ମର ପାପ ନଶେ, ଏବଂ ଶତକାଳ ପୂର୍ବରୁ କୃତ ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ।

Verse 195

त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम् । गायत्रीमक्षमालायां सायं प्रातश्च यो जपेत्

ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କଲେ ତିନି ଯୁଗର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶିଯାଏ। ଯେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଜପମାଳାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 196

चतुर्णामपि वेदानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं गायत्रीं हायनं द्विजः

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ନିତ୍ୟ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚାରି ବେଦର ଫଳ ପାଏ।

Verse 197

तस्य पापं क्षयं याति जन्मकोटिसमुद्भवम् । गायत्र्युच्चारमात्रेण पापकूटात्पुनाति च

ତାହାର କୋଟି ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀର ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ସେ ପାପର ଢେରରୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 198

स्वर्गापवर्गमाप्नोति जप्त्वा नित्यं द्विजोत्तमः । वासुदेवस्य मंत्राणि जपेद्यस्तु दिनेदिने

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଯେ ଦିନେଦିନେ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜପ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ—ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପାଏ।

Verse 199

प्रणमेच्च हरेः पादौ स गच्छेदपवर्गिताम् । वासुदेवस्य स्तोत्राणि मुखे चापि कथोत्तमा

ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏବଂ ମୁଖରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର କଥା ରହୁ।

Verse 200

पंकस्य लवमात्रं तु तस्य देहे न तिष्ठति । वेदशास्त्रावगाहेन त्रिस्रोतः स्नानजं फलम्

ତାହାର ଦେହରେ ଅଶୁଚିର ଲେଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହେନାହିଁ। ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅବଗାହନ କଲେ ତ୍ରିସ୍ରୋତରେ ସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।