Adhyaya 11

Verse 1

भीष्म उवाच । कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत् । तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଶ୍ରାଦ୍ଧୀ ଦିନର କେଉଁ ଭାଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରିବ? ଏବଂ ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବହୁଫଳଦାୟକ ହୁଏ?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम् । सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ‘ପୁଷ୍କର’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମୁଖ୍ୟଙ୍କର ମନୋରଥ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 3

तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम् । पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्

ସେଠାରେ ଦିଆ ଦାନ, କୃତ ହୋମ ଓ କୃତ ଜପ—ନିଶ୍ଚୟ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଋଷିମତରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 4

नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा । तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्

ତାପରେ ନନ୍ଦା ଓ ଲଲିତା; ତଦ୍ରୂପ ସେଇ ତୀର୍ଥ; ଶୁଭ ମାୟାପୁରୀ; ଏବଂ ହେ ରାଜନ୍, ମିତ୍ରପଦ; ତାହାପରେ ଉତ୍ତମ କେଦାର।

Verse 5

गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम् । तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्

ଗଙ୍ଗାସାଗର ବୋଲି କୁହନ୍ତି—ତାହା ଶୁଭ ଓ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ। ତଦ୍ରୂପ ବ୍ରହ୍ମସର ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ।

Verse 6

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम् । गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः

ନୈମିଷ ନାମକ ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଗୋମତୀରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସନାତନ ଉଦ୍ଭବ ପ୍ରକଟ।

Verse 7

तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक् । यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः

ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ-ବରାହ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜ ହର ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 8

नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा । तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्

ଯେଉଁଠାରେ ପୁରାତନକାଳେ ଧର୍ମଚକ୍ରର ନେମି ଖୟ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ହେଉଛି ନୈମିଷାରଣ୍ୟ; ସର୍ବ ତୀର୍ଥଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ।

Verse 9

देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम् । यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्

ସେଠାରେ ଦେବଦେବ ଓ ବରାହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଯେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ, ସେ ପୂତାତ୍ମା ହୋଇ ନାରାୟଣପୁରକୁ ଯାଏ।

Verse 10

कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते । अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः

କୋକାମୁଖ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପିତୃତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 11

पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः । विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्

ସେ ପୁଷ୍କର-ଅରଣ୍ୟରେ ବସନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଜନ୍ତି। ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋକ୍ଷଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ।

Verse 12

कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम् । यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः

‘କୃତ’ ନାମକ ସ୍ଥାନ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ; ସେଠାରେ ଆଦ୍ୟ ନରସିଂହ ସ୍ୱୟଂ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 13

तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा । तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे

‘ଇକ୍ଷୁମତୀ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭପ୍ରଦ। ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପିତୃଗଣ ସଦା ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 14

कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते । अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମହାପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର; ଏତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ ତାହାର ପଥ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣା। ସେଠାର ପିତୃତୀର୍ଥ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ଦେଉଛି।

Verse 15

नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप । तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च

ହେ ନରାଧିପ! ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପିତୃତୀର୍ଥ ଅଛି; ତଥା ପୁଣ୍ୟ ‘ଭଦ୍ରସର’ ସରୋବର ଏବଂ ‘ମାନସ’ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 16

मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती । सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्

ମନ୍ଦାକିନୀ, ଅଚ୍ଛୋଦା, ବିପାଶା ଓ ସରସ୍ୱତୀ; ତଥା ସର୍ବମିତ୍ରପଦ ଏବଂ ସେହିପରି ବୈଦ୍ୟନାଥ—ଏ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 17

क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम् । तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्

କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏବଂ ଶୁଭ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ। ତଥା ତୀର୍ଥୋଦ୍ଭେଦ, ହରୋଦ୍ଭେଦ, ଗର୍ଭଭେଦ ଓ ମହାଲୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ।

Verse 18

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च । गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः

ମହର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଭଦ୍ରେଶ୍ୱର, ବିଷ୍ଣୁପଦ ଏବଂ ନର୍ମଦା-ଦ୍ୱାର; ଏମାନେ ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳଦାୟକ।

Verse 19

एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च । स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्

ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତୃତୀର୍ଥ; ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣକାରୀ। କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ଯଦି ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇଥିବାମାନଙ୍କର ଫଳ କେତେ ମହାନ!

Verse 20

ओंकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम् । संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्

ଓଂକାର, ପିତୃତୀର୍ଥ, କାବେରୀ ଓ କପିଲାର ଜଳ, ଚଣ୍ଡବେଗା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ, ଏବଂ ଅମରକଣ୍ଟକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 21

कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत् । शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्

ଏଠାରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନାଦି ପବିତ୍ର କର୍ମ ସେହିପରି ଫଳ ଦେଏ। ସେ ତୀର୍ଥ ‘ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସେଠାରେ ପରମ ତୀର୍ଥ ସୋମେଶ୍ୱର।

Verse 22

सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम् । श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ

ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗ ହରେ ଏବଂ ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ—ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ, ଦାନରେ, ହୋମରେ, ଏବଂ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 23

कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः । अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे

ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ‘କାୟାବରୋହଣ’ ନାମକ ଅବତାର ଅଛି—ଯେ ଶୁଭ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ନିବାସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 24

जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी । शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପୁଣ୍ୟକର କ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏବଂ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ, ଶୂଳତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ—ତଥା ପୟୋଷ୍ଣୀର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ (ପ୍ରକଟ ହେଲା)।

Verse 25

महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी । महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च

ମହୌଷଧୀ, ଚାରଣା ଓ ନାଗତୀର୍ଥ-ପ୍ରବର୍ତ୍ତିନୀ; ପୁଣ୍ୟମୟ ମହାବେଣା ନଦୀ; ଏବଂ ସେହିପରି ମହାଶାଳ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 26

गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम् । भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्

ଗୋମତୀ, ବରୁଣା ଏବଂ ସେହିପରି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ପରମ ପୁଣ୍ୟ ହୌତାଶନ; ଭୈରବ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ ଓ ଅନୁତ୍ତମ ଗୌରୀ-ତୀର୍ଥ—ଏସବୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 27

तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम् । तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी

‘ବୈନାୟକ’ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ରେଶ୍ୱର (ଧାମ) ଅଛି। ତଥା ‘ପାପହର’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ବେତ୍ରବତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 28

महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी । शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्

ମହାରୁଦ୍ର, ମହାଲିଙ୍ଗ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ନାମକ ମହାନଦୀ, ଶତରୁଦ୍ରା, ଶତାହ୍ୱା ଏବଂ ‘ପିତୃପଦ’ ନାମକ ପୁର—ଏସବୁ ପବିତ୍ର।

Verse 29

अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा

ସେହିପରି ଅଙ୍ଗାରବାହିକା ନଦୀ ଅଛି; ଶୋଣ ଓ ଘର୍ଘର—ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀ ଅଛି। ତଦୁପରି ପୁଣ୍ୟମୟୀ କାଳିକା ନଦୀ ଓ ଶୁଭ ପିତରା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 30

एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्

ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତୃ-ତୀର୍ଥ; ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏଠାରେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତାହା ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 31

शतावटा नदी ज्वाला शरद्वी च नदी तथा । द्वारका कृष्णतीर्थं च तथा ह्युदक्सरस्वती

ଶତାବଟା ଓ ଜ୍ୱାଳା ନଦୀ, ଏବଂ ଶରଦ୍ୱୀ ନଦୀ; ତଥା ଦ୍ୱାରକା—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ—ଏବଂ ଉଦକ୍ଷରସ୍ୱତୀ, ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ।

Verse 32

नदी मालवती नाम तथा च गिरिकर्णिका । धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रे दक्षिणे तथा

ମାଲବତୀ ନାମକ ନଦୀ ଓ ଗିରିକର୍ଣ୍ଣିକା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଧୂତପାପ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 33

गोकर्णो गजकर्णश्च तथा चक्रनदी शुभा । श्रीशैलं शाकतीर्थं च नारसिंहमतः परम्

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଗଜକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଭ ଚକ୍ରନଦୀ; ଶ୍ରୀଶୈଳ, ଶାକତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତାହାପରେ ନରସିଂହ-ଧାମ—ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ।

Verse 34

महेंद्रं च तथा पुण्या पुण्या चापि महानदी । एतेष्वपि सदा श्राद्धमनंतफलदं स्मृतम्

ମହେନ୍ଦ୍ରରେ, ପୁଣ୍ୟାରେ, ଏବଂ ମହାନଦୀ ପୁଣ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସଦା ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 35

दर्शनादपि पुण्यानि सद्यः पापहराणि वै । तुंगभद्रा नदी पुण्या तथा चक्ररथीति च

ଏମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି। ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ନଦୀ ପବିତ୍ର; ଏବଂ ଚକ୍ରରଥୀ ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ।

Verse 36

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी चांजना नदी । नदी गोदावरी पुण्या त्रिसंध्या पूर्णमुत्तमम्

ଭୀମେଶ୍ୱର, କୃଷ୍ଣବେଣା ଓ କାବେରୀ ନଦୀ, ଅଞ୍ଜନା ନଦୀ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଗୋଦାବରୀ—ଏସବୁ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ ପରମ ଉତ୍ତମ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥ।

Verse 37

तीर्थं त्रैयंबकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् । यत्रास्ते भगवान्भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः

ତ୍ର୍ୟୈମ୍ବକ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ନମସ୍କାର କରେ; ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ତ୍ରିଲୋଚନ ଭଗବାନ୍ ଭୀମ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 38

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि व्रजंति शतधा नृप

ହେ ନୃପ, ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଶତଗୁଣେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 39

श्रीपर्णा च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारा तथैव च

ଏହାସହ ପୁଣ୍ୟ ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣା ନଦୀ, ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ୟାସତୀର୍ଥ; ତଥା ମତ୍ସ୍ୟନଦୀ, କାରା ଏବଂ ଶିବଧାରା ମଧ୍ୟ (ପୁଣ୍ୟ)।

Verse 40

भवतीर्थं च विख्यातं पुण्यतीर्थं च शाश्वतम् । पुण्यं रामेश्वरं तद्वद्वेणापुरमलंपुरम्

ଭବତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶାଶ୍ୱତ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ; ସେହିପରି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ରାମେଶ୍ୱର, ଏବଂ ବେଣାପୁର ଓ ମଲଂପୁର ମଧ୍ୟ (ପବିତ୍ର)।

Verse 41

अंगारकं च विख्यातमात्मदर्शमलंबुषम् । वत्सव्रातेश्वरं तद्वत्तथागोकामुखं परम्

ତଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗାରକ, ଆତ୍ମଦର୍ଶ ତୀର୍ଥ, ଅଲମ୍ବୁଷ; ସେହିପରି ବତ୍ସବ୍ରାଟେଶ୍ୱର ଏବଂ ତଦ୍ରୂପ ପରମ ଗୋକାମୁଖ ନାମକ ତୀର୍ଥ (ଅଛି)।

Verse 42

गोवर्द्धनं हरिश्चंद्रं पुरश्चन्द्रं पृथूदकम् । सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदलीनदी

ଗୋବର୍ଧନ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପୁରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥୂଦକ; ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ—ଏବଂ କଦଳୀ ନଦୀ (ମଧ୍ୟ)।

Verse 43

नामधेयानि च तथा तथा सौमित्रिसंगतम् । इंद्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

ଏବଂ ସେହିପରି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲା—ସୌମିତ୍ରିସଙ୍ଗତ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ମହାନାଦ ଏବଂ ପ୍ରିୟମେଳକ।

Verse 44

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं पठ्यते यतः

ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ବିଶେଷରୂପେ ସ୍ତୁତ୍ୟ; କାରଣ ଏଥିରେ ସର୍ବଦେବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ପାଠରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 45

दानमेतेषु सर्वेषु भवेत्कोटिशताधिकम् । बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवटं शुभम्

ଏସବୁଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ ଶତ କୋଟିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଉଛି; ଏବଂ ବାହୁଦା ନଦୀ ପୁଣ୍ୟମୟ, ତଥା ଶୁଭ ସିଦ୍ଧବଟ ମଧ୍ୟ (ପାବନ) ଅଟେ।

Verse 46

तीर्थं पाशुपतं चैव नदी पर्यटिका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्

ପାଶୁପତ ତୀର୍ଥରେ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟିକା ନାମକ ନଦୀତଟରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶତକୋଟିଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

Verse 47

तथैव पंचतीर्थं च यत्र गोदावरी नदी । युता लिंगसहस्रेण सव्येतर जलावहा

ତଥାପି ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସହସ୍ର ଲିଙ୍ଗସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବାମ ଓ ଡାହାଣ—ଦୁଇ ତଟରେ ଜଳ ବହାଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 48

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं मोदायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयात्सिद्धा यत्र गोदावरी नदी

ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କ ସେଇ ତୀର୍ଥ ‘ମୋଦାୟତନ’ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଧାମ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତୀକର ଭୟରୁ ସିଦ୍ଧ (ଫଳଦାୟୀ) ହୋଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 49

तीर्थं तद्धव्यकव्यानामप्सरोगणसंयुतम् । श्राद्धाग्नि दानकार्यं च तत्र कोटिशताधिकम्

ସେଇ ତୀର୍ଥ ଅପ୍ସରାଗଣସହିତ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଦେବହବ୍ୟ ଓ ପିତୃକବ୍ୟ ଅର୍ପଣରେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟୀ; ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଶତକୋଟିଠାରୁ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 50

तथा सहस्रलिंगं च राघवेश्वरमुत्तमम् । सेन्द्रकाला नदी पुण्या तत्र शक्रो गतः पुरा

ତଥା ସହସ୍ରଲିଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତମ ରାଘବେଶ୍ୱର ଅଛି; ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ସେନ୍ଦ୍ରକାଳା ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ, ଯେଉଁଠାକୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯାଇଥିଲେ।

Verse 51

निहत्य नमुचिं मित्रं तपसा स्वर्गमाप्तवान् । तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनंतफलदं भवेत्

ମିତ୍ର ନମୁଚିଙ୍କୁ ନିହତ କରି ସେ ତପସ୍ୟାବଳେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଠାରେ ଲୋକେ କରୁଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 52

पुष्करं नाम वै तीर्थं शालग्रामं तथैव च । शोणपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वानराशयः

ପୁଷ୍କର ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଶାଳଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶୋଣପାତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ଆଶୟ (ନିବାସ/ଆଶ୍ରୟ) ରହିଛି।

Verse 53

तीर्थं सारस्वतं चैव स्वामितीर्थं तथैव च । मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चंद्रका तथा

ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସ୍ୱାମିତୀର୍ଥ; ପୁଣ୍ୟବତୀ ମଲନ୍ଦରା ନଦୀ; ଏବଂ କୌଶିକୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକା ମଧ୍ୟ।

Verse 54

विदर्भा चाथ वेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा । कावेरी चोत्तरांगा च तथा जालंधरो गिरिः

ବିଦର୍ଭା, ବେଗା, ପୟୋଷ୍ଣୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖା; ତଥା କାବେରୀ, ଉତ୍ତରାଙ୍ଗା ଏବଂ ଜାଲନ୍ଧର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ।

Verse 55

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते । लोहदंडं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च

ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ତଥା ଲୋହଦଣ୍ଡ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 56

दिव्यं सर्वत्र गंगायास्तथा नद्यास्तटं शुभम् । कुब्जाम्रकं तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा

ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରବାହ ସର୍ବତ୍ର ଦିବ୍ୟ; ସେପରି ନଦୀର ଶୁଭ ତଟ ମଧ୍ୟ ପାବନ। କୁବ୍ଜାମ୍ରକ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ-ପୁଲିନ ନାମର ବାଲୁକାତଟ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।

Verse 57

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते

ସଂସାରମୋଚନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେପରି ଋଣମୋଚନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ପିତୃତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।

Verse 58

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च । तथा वसिष्ठतीर्थं च भारतं च ततः परम्

ଅଟ୍ଟହାସ ନାମକ ତୀର୍ଥ, ଗୌତମେଶ୍ୱର, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠତୀର୍ଥ—ତାହା ପରେ ଭାରତଭୂମିର କଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 59

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । पिंडारकं च विख्यातं शंखोद्धारं तथैव च

ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁଶାବର୍ତ୍ତ ଓ ହଂସତୀର୍ଥ; ସେପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପିଣ୍ଡାରକ ଏବଂ ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ।

Verse 60

भांडेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च । तथा च बदरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्

ଭାଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ବିଲ୍ୱକ ଓ ନୀଳପର୍ବତ; ଏବଂ ବଦରୀତୀର୍ଥ—ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥାଧିପତିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି, ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 61

वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च । जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च

ବସୁଧାରା ନାମକ ତୀର୍ଥ, ତଥା ରାମତୀର୍ଥ; ଏବଂ ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା ଓ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ—ଏସବୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ।

Verse 62

एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम् । तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा

ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇଥିବା ଲୋକେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। (ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ମାତୃଗୃହ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଓ କରବୀରପୁର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 63

सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର-ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ ‘ସପ୍ତଗୋଦାବରୀ’ ଠାରେ, ଅନନ୍ତ ଫଳ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 64

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना

କୀକଟ ଦେଶରେ ଗୟା ପୁଣ୍ୟ; ରାଜଗୃହର ବନ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ। ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ସେହି ନଦୀ ପୁନଃପୁନଃ ପୁଣ୍ୟମୟ।

Verse 65

विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना । यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता

ଯେ ନଦୀର ଆରାଧନାରେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ସେ ନଦୀ ପୁନଃପୁନଃ ଧନ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିକୀର୍ତିତ ପବିତ୍ର ଗାଥା ବିଚରଣ କରେ।

Verse 66

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

ବହୁ ପୁତ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ଥେ ଗୟାକୁ ଯାଉ। ନଚେତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁ, କିମ୍ବା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ବୃଷଭକୁ ଧର୍ମଦାନରୂପେ ମୁକ୍ତ କରୁ।

Verse 67

एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च । सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ଗାଥା ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଧାମମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚଳିତ; ସମସ୍ତେ ଲୋକ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 68

किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः । प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्

ଆମ କୁଳରେ କିଏ ଏମିତି ପୁତ୍ର ହେବ ଯେ ଗୟାକୁ ଯିବ? ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ଆମ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବ।

Verse 69

मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी । गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः

ମାତାମହମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଅଛି—ଯେ ପୁତ୍ର ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିସଞ୍ଚୟକୁ ସେଠାରେ ବିସର୍ଜନ କରେ, ସେ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ କରେ।

Verse 70

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम् । अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति

ସେ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ତିଳ ମିଶାଇ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏବଂ ଅରଣ୍ୟତ୍ରୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁ।

Verse 71

प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं । धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति

ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ, ତାପରେ ନୈମିଷରେ; ପୁନଃ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 72

गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्

ଗୟାରେ—ଧର୍ମପୃଷ୍ଠେ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମସରସୀରେ, ଏବଂ ଗୟାଶୀର୍ଷର ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟେ—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 73

व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति । नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं

ଯେ ଯାତ୍ରୀ ପଥେ ନିବାପ ଅର୍ପଣ କରି ଆଗେ ବଢ଼େ, ସେ ନରକସ୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 74

कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन । प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାହାର କୁଳରେ କେହି ପ୍ରେତ ହୁଏ ନାହିଁ। ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପ୍ରେତତ୍ୱ ଦୂର ହୋଇ ମୋକ୍ଷାନୁକୂଳ ଭାବ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 75

एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

ଏକ ମୁନି ହାତରେ ତାମ୍ରପାତ୍ର ଧରି ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଆମ୍ବଗଛ ସିଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱିଫଳଦାୟି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 76

गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते । एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः

ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ। ଏକମାତ୍ର ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷପଥେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 77

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः । गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति

ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କହନ୍ତି ଧାନ୍ୟଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନଦାନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। କିନ୍ତୁ ଗୟା ଆଦି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଲୋକେ ଯାହା ଦାନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ସେମାନେ ଧର୍ମର ପରମ କାରଣ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 78

सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी । ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे

ଯେମାନେ ସମଗ୍ର ଆତ୍ମାରେ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ, ମାନସସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯାଇ ସେଇ ମହାପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 79

प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं । यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ସତ୍ୟ ଫଳ ପାଏ। ସେ ଯାହା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଲାଭ କରେ।

Verse 80

एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया । वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः

ମୁଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଏହି ସଂଗ୍ରହକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି। ବାଣୀର ଈଶ୍ୱର ବାଗୀଶ (ବୃହସ୍ପତି) ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ପାରିବ?

Verse 81

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्

ସତ୍ୟ ହିଁ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ଗୃହସ୍ଥର ଘରେ ମଧ୍ୟ ଶମ (ମନଶାନ୍ତି)କୁ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 82

येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते । गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्

ଯେଉଁ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହା କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଦେଇଥାଏ।

Verse 83

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते । प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु

ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ପ୍ରାତଃକାଳ—ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏବଂ ସଙ୍ଗବ (ପୂର୍ବାହ୍ନ) ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଅଟେ।

Verse 84

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् । सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ। ସାୟାହ୍ନ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ସେ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 85

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु । अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा

ସେ ସମୟ ‘ରାକ୍ଷସୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ। ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସଦା ପନ୍ଦର ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

Verse 86

तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः । मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः

ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ‘କୁତପ’ କାଳ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; କାରଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତେଜ ସଦା ଧୀରେ ଧୀରେ ମୃଦୁ ହୁଏ।

Verse 87

तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते । खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्

ଏହିହେତୁ ସେଠାରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ଭାବେ ବିଶେଷ ମନାଯାଏ—(ଦାନରୂପେ) ଖଡ୍ଗ-ପାତ୍ର, କୁତପ ଏବଂ ନେପାଳ କମ୍ବଳ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 88

रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः । पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः

ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଦର୍ଭ, ତିଳ, ଗାଈ ଏବଂ ଦୌହିତ୍ର (କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର)—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଷ୍ଟମ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପାପକୁ ‘କୁତ୍ସିତ’ କୁହନ୍ତି, କାରଣ ତାହା ତଦନୁରୂପ ତାପ ଜନ୍ମାଏ।

Verse 89

अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः । ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्

ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ଥିବାରୁ ‘କୁତପା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବଂ କୁତପ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଉପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଏକ ସମୁଚ୍ଚୟ ରହେ।

Verse 90

मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते । विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा

ସ୍ୱଧା-ବାଚନ (ସ୍ୱଧା ଆହ୍ୱାନ) ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତର କାଳ ମଧ୍ୟ ବିଧିତ। ଏବଂ କୁଶ ଓ କୃଷ୍ଣତିଳ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 91

श्राद्धस्य लक्षणं कालमिति प्राहुर्मनीषिणः । तिलोदकांजलिर्देयो जलांते तीर्थवासिभिः

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଯଥାକାଳ। ତୀର୍ଥବାସୀମାନେ ଜଳତଟେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 92

सदर्भहस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं गमिष्यति । पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्

ଏକ ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ—ଏହା ପବିତ୍ର, ଆୟୁଷ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ସର୍ବପାପନାଶକ।

Verse 93

ब्रह्मणा चैव कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम् । शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧର ଏହି ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ ଯେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ନର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ସୁଭାଗ୍ୟବାନ୍ ହୁଏ।

Verse 94

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः । सर्वपापोपशांन्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं मतं

ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଏହା କହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତୀର୍ଥନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହା ସର୍ବପାପ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀନାଶର ଉପାୟ ବୋଲି ମତ।

Verse 95

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं महापातकनाशनं च । ब्रह्मार्करुद्रैरभिपूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशंति तज्ज्ञाः

ଏହା ପବିତ୍ର, ଯଶର ନିଧି, ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ। ବ୍ରହ୍ମା, ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିପୂଜିତ—ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ତଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି।