Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ପରମାର୍ଥସମନ୍ୱିତ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ବିନୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମି, ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

ରାଜା କହିଲେ: ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣ କହିଥିବା ବଚନ ପରମାର୍ଥମୟ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଯଦି ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିବେକ-ଜ୍ଞାନ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ପ୍ରକୃତିର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ପରମ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

ମୁଁ ଶିବିକା ବହନ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ଶିବିକା ମୋ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ; ଏହି ଶିବିକା ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ମାତ୍ର, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରବୃତ୍ତି କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ହିଁ ଚାଲିଥାନ୍ତି—ତେବେ ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି ଭାବ, ଆପଣ କହିଥିବା ପରି, କିପରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ?

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

ହେ ପରମାର୍ଥଜ୍ଞ! ଏହା ମୋ କାନର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତେ ମୋ ମନ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ, ପରମାର୍ଥର ସତ୍ୟ ତାତ୍ପର୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପରି।

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

ହେ ମହାଭାଗ ଦ୍ୱିଜ! ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କପିଲ ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପଚାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିଲି; ତଥାପି ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇନାହିଁ।

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଯେ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ସେହି ବାକ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମାର୍ଥର ଅର୍ଥ ଲଭିବାକୁ ମୋ ଚିତ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଉଛି।

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

ନିଶ୍ଚୟ କପିଲ ଋଷି ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ମୋହକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ସେ ଆଗମନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ଭଗବାନ ଆମ ହିତକାମନାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଯଥାର୍ଥ।

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

ଅତଏବ ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମୋ ମୋହନାଶ ପାଇଁ ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ସମସ୍ତ ବିଜ୍ଞାନ-ଜଳର ତରଙ୍ଗଭରା ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ ପୁଣି ପଚାରୁଛ, ପରମ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ; ପରମାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଚାରୁଛ। ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟ ଆସଲେ ସେଇ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହିଁ।

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

ଦେବତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ମନୁଷ୍ୟ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଚାହେ; ପୁତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚାହେ। କିନ୍ତୁ ହେ ନୃପ, ପରମ ଶ୍ରେୟ ସେଇ ଭକ୍ତଙ୍କର।

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

କିନ୍ତୁ ବିବେକୀ ପାଇଁ ପରମାତ୍ମା ସହ ସଂଯୋଗ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ; କର୍ମ-ଯଜ୍ଞାଦି ‘ଶ୍ରେୟ’ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଫଳ ମାତ୍ର ଦିଅନ୍ତି।

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

ଯଦିଓ କେହି ଜାଣିଶୁଣି ତାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିନଥାଏ, ଯେଉଁ ଫଳରେ ଶ୍ରେୟ ପ୍ରଧାନ, ସେଇ ଫଳ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତେଣୁ ହେ ଭୂପ, ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଓ ପରମଭାବୀ ଜନ ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

ପରମାତ୍ମା ସହ ଯେ ସଂଯୋଗ, ସେଇ ପରମ ଶ୍ରେୟ। ଏଭଳି ଶ୍ରେୟର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି—ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ।

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମାର୍ଥ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ଧନ ହିଁ ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ ହେଇଯାଏ।

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

ତେବେ ବ୍ୟୟ କାହିଁକି କରାଯାଏ? ସେ ତ କେବଳ କାମ-ପ୍ରାପ୍ତିର ଚିହ୍ନମାତ୍ର। ଆଉ ଯଦି ମୂତ୍ରକୁ ‘ପରମାର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ସେ ଅନ୍ୟର ହିଁ ହୁଏ।

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

ସେଇ ପରମାର୍ଥ-ସ୍ୱରୂପ; ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ସେଇ ଆମ ପିତା। ତେଣୁ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ପରମାର୍ଥ ନାହିଁ।

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

ପରମାର୍ଥ ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାଧନର ନିଃଶେଷ ଫଳ। ରାଜ୍ୟାଦି ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ‘ପରମାର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯଦି ତାହାକୁ ସେହି ଅନ୍ତିମ ପରମାର୍ଥ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

ଏଠାରେ ପରମାର୍ଥ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେ କେବଳ ସେହି ବାହ୍ୟ କର୍ମରୁ ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ। ତୁମ ମତରେ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ଆଧାରିତ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ; ତଥାପି ପରମାର୍ଥ ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୋ କଥାରୁ ପରମାର୍ଥ ଶୁଣ; ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ତାହା କାରଣଭୂତ ମୃତ୍ତିକାଦ୍ୱାରା ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ॥২২॥

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

ହେ ନୃପ! କାରଣ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୃଣ୍ମୟ ବସ୍ତୁ ଜନ୍ମେ; ଏହିପରି ସମିଧା, ଘୃତ, କୁଶ ଆଦି ନାଶବାନ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ॥২৩॥

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

ଯେ କ୍ରିୟା ନିଷ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ସେ ଘଟି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥ ଅନାଶୀ—ଏହି କଥା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ମାନନ୍ତି॥২৪॥

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

ଯାହା ନାଶବାନ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏବଂ ନାଶବାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭିତ୍ତିକୃତ, ସେହିଟା ନିଷ୍ଫଳ କର୍ମ; ମୋ ମତରେ ଏହିଏ ପରମାର୍ଥ॥২৫॥

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

ମୋକ୍ଷସାଧନ ନିଜେ ହେବାରୁ ପରମାର୍ଥ ଅଲଗା ସାଧନ ନୁହେଁ; ହେ ଭୂପ! ଆତ୍ମଧ୍ୟାନକୁ ହିଁ ‘ପରମାର୍ଥ’—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟୋଜନ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥২৬॥

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

ଭେଦ କେବଳ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁଙ୍କ ସାପେକ୍ଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରମାର୍ଥ ସ୍ୱୟଂ ଭେଦବାନ୍ ନୁହେଁ। ପରମାର୍ଥ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକ୍ୟ-ଯୋଗକୁ ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

ଏହି ଅନ୍ୟ ‘ଦ୍ରବ୍ୟ’ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା; କାରଣ ଏହା ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପ, ଏସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଶ୍ରେୟ।

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

ହେ ଭୂପାଳ, ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋଠାରୁ ପରମାର୍ଥ ଶୁଣ: ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ।

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

ହେ ନୃପ, ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଆଦିରହିତ ଏବଂ ସର୍ବଗତ। ସେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ-ସ୍ୱରୂପ; ତଥାପି ସଦ୍ଜନମାନେ ନାମ, ଜାତି ଆଦି ସଂଜ୍ଞାରେ ତାହାକୁ କହନ୍ତି।

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

ସେ ନ ଯୋଗୀ ଥିଲା, ନ ସତ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ; ହେ ପାର୍ଥିବ, ଆଗାମୀରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହେବ ନାହିଁ। ତାହା ପାଇଁ, ନିଜ ଓ ପର ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକମୟ ହିଁ।

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

ଯେ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସେହି ପରମାର୍ଥକୁ ଜାଣେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ; ଅତଥ୍ୟଦର୍ଶୀ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯେପରି ବେଣୁରେ ଆଙ୍ଗୁଳି-ଛିଦ୍ରଭେଦରୁ ଷଡ୍ଜ ଆଦି ସ୍ୱରଭେଦ ନାମିତ ହୁଏ।

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

ଯେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବାୟୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଭେଦ, ସେପରି ସେହି ମହାତ୍ମା (ଆତ୍ମା) ମଧ୍ୟ। ତାହାର ଏକତ୍ୱ ସତ୍ୟ; ରୂପଭେଦ କେବଳ ବାହ୍ୟ କର୍ମପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ଦିଶେ।

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

ଯେ ‘ଦେବ’ ଆଦି ଭେଦରେ ଆସକ୍ତ, ତାହା ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଆଚରଣ ନାହିଁ। ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରାଚୀନ ଏକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଯାହା କେବେ ଋଭୁ ଗାଇଥିଲେ।

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

ଅବବୋଧ (ଜାଗରଣ) ଜନାଉଥିବା ଦ୍ୱିଜ ନିଦାଘ ପାଇଁ, ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ‘ଋଭୁ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

ହେ ଭୂପତେ, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱସଦ୍ଭାବ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ଜଣା ଥିଲା। ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଦାଘ ତାହାର ଶିଷ୍ୟ ହେଲା।

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

ସେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରିନାହିଁ, ତାହାର ଅନ୍ତରେ ଅଦ୍ୱୈତବାସନା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଋଭୁ ମୁନି ନିଦାଘଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଦେବିକା ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ନାଗର’ ନାମକ ବୀର ପୁରକୁ ଗଲେ।

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

ହେ ପାଣ୍ଡବୋତ୍ତମ! ସେ ସ୍ଥାନ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରମଣୀୟ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଉପବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ସେଠାରେ ସେ ରହିଲେ।

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

ପୁରାତନ କାଳରେ ଯୋଗଜ୍ଞ ନିଦାଧନ ତାହାର ଶିଷ୍ୟ ହେଲା। ଏବଂ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲେ, ସେ ତାହାର ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

ତାପରେ ଋଭୁ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ନିଦାଘ ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଋଭୁ ଦ୍ୱାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ।

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

ଧରାପଡ଼ିଥିବା ଚୋରଠାରୁ ଚୋରା ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ, ତାକୁ ନିଜ ଘରକୁ ଆଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ଅତିଥି ପରି ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ-ହସ୍ତ ଧୋଇ ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଦରରେ କହିଲେ—“ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।” ଋଭୁ କହିଲେ—“ହେ ବିପ୍ରବର୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଜ୍ୟ।”

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

“ତେବେ କହନ୍ତୁ—ପକା ଖାଦ୍ୟରେ ମୋର ସଦା ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରୀତି କାହିଁକି ହୁଏନା?” ନିଦାଘ କହିଲେ—“ମୋ ଘରେ ସକ୍ତୁ, ଯବ, ବ୍ରୀହି (ଚାଉଳ) ଏବଂ ଅପୂପ ଅଛି।”

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

“ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେ ରୁଚେ ସେତେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।” ଋଭୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ତପସ୍ବୀଯୋଗ୍ୟ ରୁକ୍ଷ/ସାଧାରଣ ଅନ୍ନ ଦିଅ, ଏବଂ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।”

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

ନିଦାଘ କହିଲେ—“ହେ ଶାଲୀନ, ମୋ ଘରେ ଯାହା କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ—ସଂୟାବ, ପାୟସ ଆଦି ଏବଂ ରସଭରା ମଧୁର ଇକ୍ଷୁ-ପଦାର୍ଥ—ସବୁ ଅଛି।”

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

“ଭୋଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମିଠା ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ସେଥିରେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ନକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ପରିବେଶନ କର।” ଏମିତି କୁହାଯାଇ, ସେ ପତ୍ନୀ ସେଇ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ମିଠା ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା।

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନର ଗୌରବରୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା; କିନ୍ତୁ ମହାମୁନି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କରିନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ମିଠା ଅନ୍ନ ଖୁଆଇବାକୁ ସେ ଇଚ୍ଛା କଲା ନାହିଁ।

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

ନିଦାଘ ନମ୍ରତାରେ ନତ ହୋଇ ଦାଁଡି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆପଣଙ୍କୁ ପରମ ତୃପ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି କି—ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ ପୁଷ୍ଟି ଓ କ୍ଷେମ?”

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆହାର କରିବା ପରେ ତୁମ ମନ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଛି କି? ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ କେଉଁଠି ବସୁଛ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ?

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

“ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? ଦୟାକରି ଜଣାନ୍ତୁ।” ଋମୁ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୁକ୍ତ ଲୋକ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ତୃପ୍ତି ସ୍ୱଭାବତଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।”

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

ମୋର ନ କ୍ଷୁଧା ଅଛି, ନ ତୃପ୍ତି; ତେବେ ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି କଥା କାହିଁକି ପଚାରୁଛ? ଆଦିରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପାର୍ଥିବ ଦେହ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁରଧାରା-ସମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରଭୁ-ସ୍ୱାମୀ ଦେହଧର୍ମାତୀତ ରହିଲେ।

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

ଦେହର ଜଳତତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ତୃଷ୍ଣା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କ୍ଷୁଧା ଓ ତୃଷ୍ଣା—ଦେହଧର୍ମ ନାମରେ ପରିଚିତ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମୋର ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ କରେନି।

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

ଏହିପରି କ୍ଷୁଧାର ଉଦ୍ଭବ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ସଦା ତୃପ୍ତ ଅଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମନର ସ୍ୱସ୍ଥତା ଓ ସନ୍ତୋଷ—ଏହି ଦୁଇଟି ଚିତ୍ତଧର୍ମ।

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଚେତସକୁ ଅତୀତ, ସେହି ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନେ ପଚାରୁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଖାପ ଖାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମ ‘ତୋର ନିବାସ କେଉଁଠି, ଏବଂ ତୁ କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛୁ?’—ଏହି କଥା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

ଏହା (ତତ୍ତ୍ୱ) କେଉଁଠୁ ଆସେ? ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝାଇଦିଅ। କାରଣ ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ସହିତ ଆକାଶ ପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

ମୁଁ କେଉଁଠୁ କେଉଁଠି, କେଉଁ ପଥେ ଯିବି—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ମଧ୍ୟ କିପରି ଅର୍ଥବତ୍? ମୁଁ ସେଇ ଆତ୍ମା; ନ ମୁଁ ଗମନକାରୀ, ନ ଅଗମନକାରୀ, କାରଣ ମୁଁ ଏକ ଦେଶରେ ମାତ୍ର ନିବାସ କରେନି।

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଛ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ତଥାପି ତୁମେ କେବଳ ‘ତୁମେ’ ନୁହ; ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ‘ଅନ୍ୟ’ ନୁହନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ‘ମୁଁ’ ନୁହେଁ। ମିଠା ଅନ୍ନ ଆସିଲେ ଜିଭ ‘ମିଠା!’ କହେ—ସେ ମୋ ଜିଭକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗଢ଼ିଛ।

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

‘ସେ କଣ କହିବ?’—ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେତେବେଳେ ମିଠାଟିଏ ଅମିଠା ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ମିଠାପଣ ହିଁ ଉଦ୍ବେଗର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

ଅମିଠାରୁ ମିଠା ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ମିଠାରୁ ହିଁ ଲୋକେ ପୁଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରେ—କେଉଁ ଅନ୍ନ ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ରୁଚିର କାରଣ?

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

ଯେପରି ମାଟିର ଘର ମାଟିରେ ଲେପିଲେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ପାର୍ଥିବ ଦେହ ମଧ୍ୟ ପାର୍ଥିବ ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘନ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

ଯବ, ଗୋଧୂମ, ମୁଦ୍ଗ ଆଦି; ଘୃତ, ତୈଳ, ଦୁଧ, ଦଧି; ଗୁଡ଼ ଓ ଫଳ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

ଏହା ଜାଣି ଏବଂ ଇଷ୍ଟ-ଅନିଷ୍ଟର ବିଚାର କରି, ମନ-ଶମନରେ ନିଷ୍ଠିତ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାରୁ ମିଳେ।

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

ହେ ରାଜନ, ପରମାର୍ଥାଶ୍ରିତ ତାଙ୍କର ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ମହାଭାଗ ନିଦାଘ ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

ମୋ ହିତ ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆପଣ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି କହନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୋର ମୋହ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ଋଭୁ, ତୁମ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ; ତୁମକୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ପରମାର୍ଥକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୁଁ ଉପଦେଶ ଦେବି।

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ—ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରକୃତରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମେ ଅଭିଧେୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱରୂପ।

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି, ନିଦାଘ ପ୍ରଥମେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ପରମ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲା। ପ୍ରଭୁ ଇଚ୍ଛା କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଭୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

ହେ ନରେଶ୍ୱର, ପୁଣି ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପରେ ଗୁରୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନଦାନ କରିବା ପାଇଁ ସେହି ନଗରକୁ ଫେରିଆସିଲେ।

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

ତାପରେ ନଗରର ବାହାରେ ସେ ମୁନି ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମହାବଳୀ ପରିବାରରେ ଘେରା ରାଜା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ।

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ, ଲୋକଭିଡ଼ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିଲି—ଭୁଖରେ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ; ଅରଣ୍ୟରୁ ସମିଧା ଓ କୁଶ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ।

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଭୁ ମୁନି ନିକଟକୁ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ— “ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଏକାନ୍ତରେ ଏକା ଦାଁଡି ରହିଛନ୍ତି?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

ନିଦାଘ କହିଲେ— “ହେ ବିପ୍ର! ଏହି ରାଜନଗରରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଭିଡ଼ ଅଛି। ମୁଁ ସେଇ ରମ୍ୟ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ ଏଠି ଦାଁଡିଛି।”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ— “ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା କିଏ? ଅନ୍ୟ ଲୋକଟି କିଏ? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ କହ; ତୁମକୁ ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ମନେ କରେ।”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

ନିଦାଘ କହିଲେ— “ଯେ ଏହି ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ପର୍ବତଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ହୋଇ ଆରୋହଣ କରିଛି, ସେଇ ନରେନ୍ଦ୍ର; ଯେ ତାହାର ଚାରିପାଖେ ଦାଁଡିଛି, ସେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ।”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଗଜରାଜଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଦେଖିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ କୌଣସି ପକ୍ଷପାତ ବିନା ବେଦୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଚିହ୍ନଟ କଲା।”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ଦୟାକରି ଏ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ବିଶେଷ ଭେଦ କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଏଠାରେ ଗଜ କିଏ, ନରାଧିପ (ରାଜା) କିଏ?

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

ନିଦାଘ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତଳେ ଏହି ଗଜ, ତାହାର ଉପରେ ଏହି ଭୂପତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ବାହକ ଓ ବାହ୍ୟ (ଯାହାକୁ ବହନ କରାଯାଏ) ସମ୍ବନ୍ଧ କିଏ ନ ଜାଣେ?

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେପରି ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବି, ସେପରି ମୋତେ ବୋଧ କରାନ୍ତୁ। ‘ତଳେ’ ସତ୍ତ୍ୱ-ବିଭାଗ କ’ଣ, ଏବଂ ‘ଉପରେ’ କ’ଣ କୁହାଯାଏ?

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ନିଦାଘ ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼ି ଋଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ: ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିକଟେ ଆସି ଶୁଣ; ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ସେହି ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

ମୁଁ ଯେପରି ଉପରେ ରାଜା ପରି, ସେପରି ତୁମେ ତଳେ ଗଜ ପରି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଇଲି।

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ରାଜା ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ମୁଁ ଗଜ ପରି ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ, ତେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ—ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ?

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବା ସହିତ ନିଦାଘ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା, “ଭଗବନ୍! ଆପଣେ ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ; ଆପଣେ ହିଁ ଋଭୁ।”

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

ସତ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମନ ଯେପରି ଅଦ୍ୱୈତ-ସଂସ୍କାରରେ ସୁସଂସ୍କୃତ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୁରୁରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

ଋଭୁ କହିଲେ—ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ, ତୁମର ପୂର୍ବ ଶୁଶ୍ରୂଷାର କାରଣରୁ ଏବଂ ଗୁରୁସ୍ନେହରୁ, ‘ଋଭୁ’ ନାମଧାରୀ ମୁଁ ନିଦାଘଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛି।

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

ହେ ମହାମତେ! ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯାହା ଉପଦେଶ ଦିଆଗଲା, ସେହିଟି ପରମାର୍ଥର ସାର—ଅଶେଷ ଅଦ୍ୱୈତ ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ଗୁରୁ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା ଦାନ କଲେ। ସେଇ ଉପଦେଶରେ ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱୈତପରାୟଣ ହେଲେ।

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଭେଦ ବିନା ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ତଥା ପରମ ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ—ମୁକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତନୁରେ ହିଁ।

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁ-ବୈରୀ ପ୍ରତି ସମଚିତ୍ତ ହେଉ। ହେ ଅବନୀପତି! ସର୍ବଗତ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କର।

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

ଯେପରି ଏକ ନଭ ଶ୍ୱେତ-ନୀଳ ଆଦି ଭେଦରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ଭ୍ରାନ୍ତଦୃଷ୍ଟିଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଲାଗେ।

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଏକମାତ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ପର ନାହିଁ। ସେଇ ‘ମୁଁ’, ସେଇ ‘ତୁମେ’, ସେଇ ଏ ସବୁ—ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଭାସେ; ଭେଦମୋହ କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତି।

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଭେଦବୁଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଜାତିସ୍ମରଣଜନିତ ବୋଧ ପାଇ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ଅପବର୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ପରମାର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏହି ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ।

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ତେବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?