योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—କେଶିଧ୍ୱଜଙ୍କର ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ଗରିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନକୁ ଅମୃତ ସମ ଶୁଣି, ଖାଡିକ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ବୋଧନ କରି ଆଉ କହିଲା।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କହିଲା—ଏହେତୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ଯୋଗବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଯୋଗ ମୋତେ କହ। ତୁମେ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରର ତାତ୍ପର୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଛ, ଏବଂ ନିମିଙ୍କ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ତୁମେ ପ୍ରମାଣଭୂତ ଗୁରୁ।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

କେଶିଧ୍ୱଜ କହିଲେ—ହେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ, ଯୋଗର ସ୍ୱରୂପ ମୋ କଥାରୁ ଶୁଣ; ଯେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୁନି ବ୍ରହ୍ମଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନର୍ବାର ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟାସଙ୍ଗ ହେଲେ ବନ୍ଧନ, ନିର୍ବିଷୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ସଂହରି, ବିବେକସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନୀ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

ସେହି ସାଧନାଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଆତ୍ମଭାବରେ ନେଇଯାଉ; ତେବେ ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ନିଜ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତିରେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ—ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷେ।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ମନର ଯେ ବିଶିଷ୍ଟ ଗତି, ତାହାର ବ୍ରହ୍ମ ସହ ସଂଯୋଗକୁ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

ଏପରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଏହି—ଯାହାରେ ଯୋଗ ଅଛି ସେଇ ସତ୍ୟ ଯୋଗୀ, ମୋକ୍ଷକାମୀ ମୁମୁକ୍ଷୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିୟୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ପ୍ରଥମେ ‘ଯୋଗଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସମାଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ସେ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

ଅନ୍ତରାୟ-ଦୋଷରେ ତାହାର ମନ ଦୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ମାନ୍ତରର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରୁ ପୂର୍ବସାଧିତ ମୁକ୍ତି ପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

କିନ୍ତୁ ଯାହାର ସମାଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କ ହୋଇଛି, ସେ ଯୋଗୀ ଏହି ଜନ୍ମରେ ହିଁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଯୋଗାଗ୍ନି ତାହାର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମକୁ ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ କରେ।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

ନିଷ୍କାମ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ନିଜ ମନକୁ ଯୋଗଶାସନରେ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ—ଏହି ନିୟମମାନଙ୍କୁ ଓ ଯମମାନଙ୍କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏହିପରି ମନକୁ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

ଏହିପରି ଯମ ଓ ନିୟମ—ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ—ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। କାମନାସହ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ବିଶିଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ନିଷ୍କାମଙ୍କୁ ତେବେ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

ଏହିପରି ସନକାଦିମାନେ ଉପଦେଶ କରିଥିବା ମଙ୍ଗଳମୟ ସାଧନାରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ନିୟତ ଯତି ଯମ ଓ ନିୟମ ନାମକ ଆଚାର-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସାଧନାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ତାହାର ଯଥୋଚିତ ଆଧାରରେ ଧାରଣ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ ଯେ ସାଧନା, ସେହିଟି ପ୍ରାଣାୟାମ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହା ସବୀଜ ଓ ଅବୀଜ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

ଯେତେବେଳେ ସଦ୍ବିଧାନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବାୟୁ ପରସ୍ପରକୁ ଦମନ କରି ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଉଭୟଙ୍କ ସଂୟମରୁ ତୃତୀୟ ବାୟୁ-ଗତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

ହେ ଶତ୍ରୁମଧ୍ୟରେ ପତି! ଅଭ୍ୟାସରତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେହି ଅନନ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ଥୂଳ, ସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ରୂପକୁ ଆଲମ୍ବନ (ଆଧାର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

ଯୋଗବିଦ୍, ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିତ୍ତର ଅନୁଗାମୀ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

ସେହି (ନିୟମ-ଶିକ୍ଷା) ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚଳଚିତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପରମ ଆତ୍ମବଶତା ଜନ୍ମେ। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଶ ନୁହେଁ, ସେ ନ ଯୋଗୀ, ନ ଯୋଗସାଧକ।

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି; ପରେ ଶୁଭାଶ୍ରୟ (ପବିତ୍ର ଆଲମ୍ବନ) ଉପରେ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ମୋତେ ଚେତସର ସେହି ଶୁଭାଶ୍ରୟ କହନ୍ତୁ; ଯାହାକୁ ଆଧାର କଲେ ଦୋଷମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର ଉଦ୍ଭବ ନଶିଯାଏ।

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

କେଶିଧ୍ୱଜ କହିଲେ—ହେ ଜ୍ଞାନୀ! ଚିତ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ସ୍ୱରୂପତଃ ଦ୍ୱିବିଧ: ରୂପାତ୍ମକ—ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ; ଏବଂ ପର ଓ ଅପର।

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

ଭାବନାରୂପ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—(୧) ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ୟ, (୨) କର୍ମସଂଜ୍ଞ, ଏବଂ (୩) ଉଭୟାତ୍ମକ, ଯାହା ଦୁହିଁର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରେ।

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

ଭାବନା ତ୍ରିବିଧ—ଏକ କର୍ମଭାବାଶ୍ରିତ, ଅନ୍ୟଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଭାବାଶ୍ରିତ, ତୃତୀୟଟି ଉଭୟମିଶ୍ର ସ୍ୱରୂପ।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

ସନକାଦି ଋଷିମାନେ ସଦା ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମଭାବନାରେ ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଦେବାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର-ଚର ସମସ୍ତେ କର୍ମଭାବନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭାଦିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱିବିଧ—ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରିତ ଓ କର୍ମାଶ୍ରିତ। ଅଧିକାରବୋଧ ଥିବାମାନଙ୍କରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବଭାବନା ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

ହେ ନୃପ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅକ୍ଷୀଣ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭେଦଦୃଷ୍ଟି ଥିବାମାନଙ୍କୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଓ ପରମ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦିଶେ।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

ଯେ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, କେବଳ ସତ୍ତାମାତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ନୁହେଁ, ଏବଂ ବାଣୀର ବିଷୟ ନ ହୋଇ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଜାଗରଣ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ—ସେହି ଜ୍ଞାନ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

ସେହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ରୂପ—ଅରୂପ ଓ ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କର; ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ନିଜେ ବିଶ୍ୱ, ସେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନାନାରୂପ-ବୈରୂପ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

ହେ ନୃପ! ଯୋଗସାଧନାରେ ଯୁକ୍ତ ନ ଥିଲେ ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରିହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହରିଙ୍କ ସ୍ଥୂଳ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

ଭଗବାନ୍ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା), ପରେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ପ୍ରଜାପତି; ମରୁତ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ—ଏ ସବୁ ଦିବ୍ୟ ବିଶ୍ୱକ୍ରମର ଅଂଶ।

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟ—ଏବଂ ଦେବଯୋନିର ସମସ୍ତ ବର୍ଗ; ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ; ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ବୃକ୍ଷ—ଏ ସବୁ ସେହି ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

ହେ ଭୂପ! ସମସ୍ତ ଭୂତ—ଏବଂ ଭୂତମାନଙ୍କର କାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରଧାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ—ଉଭୟ ସ୍ୱଭାବର।

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

ଏକପାଦ, ଦ୍ୱିପାଦ, ବହୁପାଦ ଓ ଅପାଦ—ଏହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରକଟ ରୂପ; ତ୍ରିବିଧ ଭାବନା-ଧ୍ୟାନମୟ।

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ—ଚର ଓ ଅଚର ଜଗତ—ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଧାରିତ।

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ‘ପରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ‘ଅବିଦ୍ୟା’ ଓ ‘କର୍ମ’ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ।

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

ହେ ନୃପ! ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ-ଶକ୍ତି ‘ଚେଷ୍ଟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ କର୍ମଜ; ଅସାର ସଂସାରରେ, ହେ ମହାମତେ, ଏହିପରି ଉପଦେଶିତ।

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

ଅନୁଭବରେ ଜଣାପଡୁଥିବା ସଂସାରର ସମସ୍ତ ତାପ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେଇ (ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିବାରୁ ଏହି ଶକ୍ତି ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ଭାବେ ଅଭିହିତ।

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

ହେ ଭୂପାଳ! ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିର ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ନିର୍ଜୀବରେ ତା ଅତ୍ୟଲ୍ପ, ଏବଂ ସ୍ଥାବରରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

ସରୀସୃପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀମାନେ। ପକ୍ଷୀଠାରୁ ମୃଗମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ପଶୁ (ଗୃହପାଳିତ) ଅଧିକ॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

ପଶୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ହେ ନୃପ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଆଦି ଦେବଗଣ ଅଛନ୍ତି॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ପ୍ରଧାନ) ଶକ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ପ୍ରଜାପତି। ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ଏଭଳି ସେ ପରମ ପୁରୁଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ! ଏହି ସମସ୍ତ ଅଶେଷ ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ରୂପମାନେ; କାରଣ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି-ଯୋଗରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ—ଯେପରି ନଭ ସବୁକୁ ଧାରଣ କରେ॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

ହେ ମହାମତେ! ବିଷ୍ଣୁ-ସଂଜ୍ଞକ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ରୂପ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଅମୂର୍ତ୍ତ ରୂପ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ‘ସତ୍’—ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

ହେ ନୃପ! ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ହରିଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ-ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହାନ ରୂପ ନାହିଁ।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ନିଜ ସ୍ୱଲୀଳାରେ ଦେବ, ତିର୍ୟକ୍, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ସେହି ଅପ୍ରମେୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କର୍ମ-ନିମିତ୍ତରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅବିହିତ—ନିର୍ଶର୍ତ୍ତ—ଅଟେ।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

ହେ ନୃପ! ଯୋଗଯୁକ୍ତ ସାଧକ ଵିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ସେହି ରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ଆତ୍ମ-ବିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ-କିଲ୍ବିଷ ନାଶକ।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

ଯେପରି ବାୟୁପ୍ରେରିତ ଉଚ୍ଚ ଶିଖାଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ ଝାଡ଼ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦହିଦିଏ, ସେପରି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ପାପ-କଲ୍ମଷ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଆଦ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ—ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ—ଚିତ୍ତକୁ ସୁସ୍ଥିରଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ନିଷ୍ଠାକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

ହେ ନୃପ! ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିତ୍ତର ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟ; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ। ତିନି ଅବସ୍ଥାର ଭାବନା-ଚିନ୍ତନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେଇ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

କିନ୍ତୁ ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଯେମାନେ କେବଳ ଚିତ୍ତର କଳ୍ପନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଦେବତା ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ କର୍ମଜନ୍ୟ ଯୋନିମାତ୍ର।

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପରେ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରତି ତୃଷ୍ଣା ନ ରଖି—ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ ସତ୍ୟ ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ରତା) ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

ହେ ନରାଧିପ! ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ଯେ ସାକାର ମୂର୍ତ୍ତି ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ଶୁଣ; କାରଣ ଆଧାର (ଆଲମ୍ବନ) ବିନା ଧାରଣା ଯଥାର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

ତାଙ୍କ ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସୁନ୍ଦର; ନେତ୍ର ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘ; କପୋଳ ସୁଗଠିତ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଲଲାଟଫଳକ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

କାନ ଓ ଅଂଶର ରେଖାରେ ସମଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ସୁନ୍ଦର କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ସେ ଶୋଭିତ; ଗ୍ରୀବା ଶଙ୍ଖସଦୃଶ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ।

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମନୋହର ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ଭଙ୍ଗିମାରେ, କିଛିଟା ବକ୍ର ନାଭି ଓ ଗୋଳ ଉଦର ସହ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଦୀର୍ଘ ଅଷ୍ଟଭୁଜ ରୂପେ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପେ।

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଉରୁ ଓ ଜଘନ ସମଭାବେ ସ୍ଥିତ, ଯାହାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦ ଓ ପଦ୍ମକର ଅଚଳ, ଏବଂ ଯିଏ ନିର୍ମଳ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ—ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

ସେ ଭଗବାନ ସୁନ୍ଦର କିରୀଟ, ମନୋହର କେୟୂର, କଟକ ଆଦି ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ; ଏବଂ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ, ଶଙ୍ଖ, ଗଦା ଓ ଖଡ୍ଗ—ଏହି ଦୀପ୍ତ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

ଯୋଗୀ ସମାଧିରେ ଆତ୍ମ-ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ତନ୍ମୟ ହୋଇ ସେହି ପରମକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ଧାରଣା ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ହେ ନୃପ! ଏହିଏ ଧାରଣା—ସେଠାରେ ଅଚଳ ରହିବା।

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଦାଁଡ଼ିଥିବାବେଳେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ—ଯେତେବେଳେ ସେହି (ପରମ-ସ୍ମୃତି) ଚିତ୍ତରୁ କେବେ ଅପସରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାକୁ ସିଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଶଙ୍ଖ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଆଦିରହିତ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରିଥିବା—ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

ଯେତେବେଳେ ସେହି ଧାରଣା ସେହିପରି ସ୍ଥିର ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ କିରୀଟ, କେୟୂର ଆଦି ଭୂଷଣରହିତ (ଭଗବାନଙ୍କୁ) ସ୍ମରଣ କରୁ।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ମନେ ପୁନଃ ଗୋଟିଏ ଅବୟବକୁ ଆଧାର କରି, ସେଠାରୁ ଅବୟବଯୁକ୍ତ ସମଗ୍ର ପରତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉ; ତେବେ ସେ ତାହାରେ ଗଭୀର ପ୍ରଣିଧାନରେ ନିଷ୍ଠ ହୁଏ।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପପ୍ରତ୍ୟୟରେ ସ୍ଥିରତା, ଏକାଗ୍ର ତନ୍ମୟତା ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରତି ତୃଷ୍ଣାହୀନତା—ହେ ନୃପ—ଏହି ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଥମ ଛଅ ଅଙ୍ଗ (ପୂର୍ବ ସାଧନା) ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

ଏହିପରି ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରହିତ ସେହି ପରତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହିଠାରେ ‘ସମାଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ! ପ୍ରାପ୍ୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ବିଜ୍ଞାନ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ; ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଭାବନା ନିଶ୍ଶେଷ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଆତ୍ମା ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାପ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଦେହକ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାତା—ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେ ସାଧନୀୟ ଜ୍ଞାନ, ସେହିଟି ତାହା ପାଇଁ କରଣ (ଉପକରଣ) ହୁଏ। ମୁକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ସେ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱର ଭାବନାରେ ଲୀନ ହେଲେ ସେ ପରେ ପରମାତ୍ମା ସହ ଅଭେଦ ହୁଏ। ତାହା ପ୍ରତି ଯେ କିଛି ଭେଦବୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ।

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

ଭେଦ ଜନ୍ମାଉଥିବା ଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶିଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମାର ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଅଭେଦ—ଏହି ସ୍ୱୀକୃତ ମତକୁ କିଏ ଧରି ରଖିବ?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

ହେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ, ତୁମେ ପଚାରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଯୋଗକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଓ ବିସ୍ତାରରେ—ଦୁହିଁଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କରିବି?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କହିଲେ—ଆପଣ ଯୋଗର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିଦେଲେ; ମୋ ପାଇଁ ସବୁ କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମୋ ଚିତ୍ତର ସମସ୍ତ ମଳ ନଶିଗଲା।

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘ମୋର’ ବୋଲି ମୁଁ ଯାହା କହିଲି, ସେ ଅସତ୍; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ଜ୍ଞେୟବସ୍ତୁରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଯେ ବ୍ୟବହାର, ସେ ଅବିଦ୍ୟାଜନ୍ୟ; ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଲେନଦେନ ଏହିପରି ଚାଲେ। କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥ ବାଣୀର ଅତୀତ, ଶବ୍ଦଗୋଚର ନୁହେଁ।

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

ଏହେତୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼; ଏ ସବୁ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ କରିଦେଲ। ହେ କେଶିଧ୍ୱଜ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିଲକ୍ଷ୍ୟ ଅବ୍ୟୟ ଯୋଗ ତୁମେ ଉପଦେଶ କଲ।

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ସେଇ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ପୂଜାରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲା। ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା କେଶିଧ୍ୱଜ ନଗରକୁ ଆସିଲେ।

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା କରି, ମନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ କରି, ବିଶାଳାକୁ ଗଲା।

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

ସେଠାରେ ସେ ଏକାନ୍ତନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଯମାଦି ଗୁଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମକ ନିର୍ମଳ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ସେ ନୃପତି ଲୟ—ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଏକାତ୍ମତା—ଲାଭ କଲେ।

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

କେଶିଧ୍ୱଜ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ, ନିଜ ପୂର୍ବକର୍ମର ଶେଷକୁ କ୍ଷୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ବିଷୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳାଭିସନ୍ଧି ବିନା ନିଷ୍କାମଭାବେ କର୍ମ କଲେ।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

ତେବେ ସେ କଲ୍ୟାଣମୟ ଉପଭୋଗ ସହିତ ପାପକ୍ଷୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ହେଲେ; ହେ ମୁନେ, ତ୍ରିତାପକୁ ସମୂଳେ ନାଶ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧି ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ତ୍ରିତାପ ଚିକିତ୍ସାର୍ଥେ ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟପାଦରେ ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।