Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଶ୍ରିତ ସନନ୍ଦନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ନାରଦ ପୁନର୍ବାର ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ସତ୍କଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣ କହିଥିବା ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ତଥାପି ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

ହେ ମୁନି! ଜୀବ ଅବିଦ୍ୟା-ବନ୍ଧନରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସେପରି କହନ୍ତୁ; ଏବଂ ସଦା ଆଶ୍ରୟ ମୋକ୍ଷଧର୍ମକୁ ଉପଦେଶ କରନ୍ତୁ।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦେଉଛି—ମିଥିଲାଧିପ ଜନକ କିପରି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

ମିଥିଲାର ଅଧୀଶ୍ୱର ଜନକ—ଜନଦେବ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟାବିଧି ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଶ୍ମଶାନ-ମାର୍ଗର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସଦା ବସବାସ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ନାନା ପାଷଣ୍ଡବାଦୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ‘ଧର୍ମ’ ଦେଖାଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

ସେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ-ଅବସ୍ଥା ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲେ; ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଆତ୍ମସତ୍ୟରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

ସେଠାରେ କପିଲଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ମହାମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କରି, ପରେ ମିଥିଲାକୁ ଗଲେ।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

ସେ ସର୍ବସନ୍ନ୍ୟାସର ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ; ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ନିଶ୍ଚୟରେ ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତାଙ୍କର ପ୍ରୟୋଜନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ; ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ସଂଶୟଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମନାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଯେ ଏକ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ପରମ ସୁଖ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

ସାଂଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଯାହାକୁ କପିଲ—ପରମର୍ଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି—ବୋଲି କହନ୍ତି, ମୋ ମତରେ ସେ ନିଜେ ସେଇ ରୂପରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

ତାଙ୍କୁ ଆସୁରିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯିଏ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତସରେ ହଜାର ବର୍ଷ ସତ୍ରଯଜ୍ଞରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

ପଞ୍ଚସ୍ରୋତସର ସଙ୍ଗମକୁ ଆସି ସେ ମହାନ କାପିଲ ମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା—ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପୁରୁଷାବସ୍ଥା ଓ ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ ଭାବେ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ଇଷ୍ଟି-ମନ୍ତ୍ରରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଧିକ ବଳବାନ ହୋଇ, ଦେହର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ଆସୁରି କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଭେଦକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିଲେ।

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

ଯେ ଏକାକ୍ଷର, ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇ ମଣ୍ଡଳରେ ମୁନି ଆସୁରି ସେ ନିତ୍ୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କଲେ॥ ୧୫ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚଶିଖ ନାମକ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲା, ଯେ ମାନବୀର ଦୁଧରେ ପୋଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଏବଂ କପିଲୀ ନାମର ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗୃହିଣୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ॥ ୧୬ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ ହୋଇ, ସେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ପାନ କଲା। ତାପରେ ସେ କାପିଲେୟତ୍ୱ ଲାଭ କଲା ଏବଂ ଅଚଳ, ନୈଷ୍ଠିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୁଦ୍ଧି ପାଇଲା॥ ୧୭ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

କାପିଲେୟର ସମ୍ଭବ ବିଷୟରେ ଭଗବାନ୍ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ତାହାର କାପିଲେୟତ୍ୱ ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ସର୍ବବିତ୍ତ୍ୱ (ସର୍ବଜ୍ଞତା) ଉଦ୍ଭବ ହେଲା॥ ୧୮ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

ହେ ମୁନେ! ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେଇ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଚିହ୍ନି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଜନକ ଶତ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତର୍କ-ହେତୁଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ (ପରାଜିତ) କଲେ॥ ୧୯ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ସେଇ ରହସ୍ୟମୟୀ କନ୍ୟାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ରାଜା ଜନକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଶତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଅନୁଗମନ କଲେ।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଣାମ କରି ନତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ସେ ପରମ କଲ୍ୟାଣ କହିଲେ—ସାଂଖ୍ୟ ରୂପେ ଉପଦିଷ୍ଟ ସେଇ ପରମ ମୋକ୍ଷ।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

ପ୍ରଥମେ ସେ ଜାତି-ଅଭିମାନ ପ୍ରତି ନିର୍ବେଦ କହିଲେ; ପରେ କର୍ମ ପ୍ରତି ନିର୍ବେଦ କହିଲେ; ଏବଂ କର୍ମ-ନିର୍ବେଦ ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବେଦ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲୋକେ ‘ଧର୍ମ’ ସହ ସଂସର୍ଗ କରନ୍ତି ଓ କର୍ମଫଳର ଉଦୟ ଚାହାନ୍ତି—ତାହାକୁ ମୋହ ବୋଲି ଜାଣ; ସେ ଆଶ୍ୱାସହୀନ, ବିନାଶୀ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଧ୍ରୁବ।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

ବିନାଶ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟ—ଲୋକସାକ୍ଷୀ ସହ—ତେବେ ମଧ୍ୟ ଯେ କହେ, “ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଆଗମ-ପ୍ରମାଣରେ ଅଛି,” ସେ (ବାଦରେ) ପରାଜିତ ହୁଏ।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅନାତ୍ମା ହିଁ ସତ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ; କ୍ଲେଶ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା ଓ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ। ମୋହରେ ଲୋକ ଅନାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମାନେ—ଏହା ହିଁ ପରମ ଭ୍ରାନ୍ତ ମତ।

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ଯଦି କେହି ‘ଏମିତି ହିଁ ଅଛି’ ବୋଲି କହେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ଏହା ଲୋକରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଗୋଟିଏ ରାଜା ନିଜକୁ ‘ଅଜର’ ଓ ‘ଅମୃତ୍ୟୁ’ ଭାବେ ମାନେ।

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

ଯେ ତତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଅନିର୍ଣ୍ଣୀତ, ସେଥିରେ ଲୋକ ‘ଅଛି’ ‘ନାହିଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ତେବେ କେଉଁ ଆଧାରରେ ଲୋକଯାତ୍ରା ଓ ଜୀବନପଥର ନିଶ୍ଚୟ କହିହେବ?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ଏହି ଦୁଇଟିର ମୂଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ; ଏହାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘କୃତାନ୍ତ’ (ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ) ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। କାରଣ ଆଗମ (ଶାସ୍ତ୍ର) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରୁ ଭିନ୍ନ; ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ ବିନା କିଛି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ଏହି କିମ୍ବା ସେହି ଅନୁମାନରେ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗଢ଼ି ନେଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କ ମତରେ ଶରୀରରୁ ପୃଥକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜୀବାତ୍ମା ନାହିଁ।

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

ରେତସ୍ ଓ ବଟରୁ ତିଆରି କଣିକାକୁ ଘୃତପାକରେ ଭିଜାଇଲେ ଜାତିସ୍ମୃତି ଜାଗେ। ଏହିପରି ଅୟସ୍କାନ୍ତ ଓ ସୂର୍ୟକାନ୍ତର ପ୍ରୟୋଗ ‘ଜଳଭକ୍ଷଣ’—କେବଳ ଜଳରେ ଜୀବନ—ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

ପ୍ରେତ-ଭୂତପ୍ରିୟ ଦେବତା, ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଉପଯାଚନା, ଏବଂ ମୃତକର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ—ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ନିଶ୍ଚୟ କିଛି କାରଣ ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଅମୂର୍ତ୍ତ, ତାହାର ମୂର୍ତ୍ତ ସହ ସାଧାରଣ ସାମ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

କେହି କହନ୍ତି ଅବିଦ୍ୟା, କର୍ମ ଓ ତୃଷ୍ଣା ହେଉଛି ପୁନର୍ଭବର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ମରଣଧର୍ମୀ ଚିତ୍ତ ଯେତେବେଳେ ନଷ୍ଟ ଓ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁନର୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ଏହି ମୋହରୁ ଆଉ ଏକ ମୋହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱସଂକ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୂପରେ, ଜାତିରେ, ଶ୍ରୁତିରେ ଓ ଅର୍ଥରେ ‘ଅନ୍ୟ’ ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ହୁଏ।

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ଏଠାରେ “ସେ ଏହିଠାରେ ଅଛି” ବୋଲି ସମ୍ବନ୍ଧ କିପରି ସୁସଙ୍ଗତ ହେବ? ଏମିତି ହେଲେ ଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟା, ତପ, ବଳରେ ସତ୍ୟ ତୃପ୍ତି କେଉଁଠି?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

ତାଙ୍କର ଆଚରିତ କର୍ମକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ସାମ୍ୟରୁ ଯେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଲୋକରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇପାର।

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

ସୁଖୀ କି ଦୁଃଖୀ—ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟର ବିବେକ: ଯେପରି ମୁଶଳରେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ସେଇ ଦେହ ପୁଣି ଗଢ଼ିଉଠେ।

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

ଯେ ଜ୍ଞାନ-ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ‘ଏହି’ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ; ତେବେ ଋତୁ-ସଂବତ୍ସର, ତିଷ୍ୟ, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଓ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ମନ ଆଟକି ରହେ।

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

ଯେପରି ମଣିଷ ନିଜ ପିତୃ/ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଦେଖେ, ସେପରି ନିଜର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ; ଜରା ଦେହକୁ ଉଲଟାଇ ଦିଏ, ଶେଷେ ମୃତ୍ୟୁ ତାହାକୁ ବିନାଶ କରେ।

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

ଘରରେ ଯେପରି ଦୁର୍ବଳ ଅଂଶ ପ୍ରଥମେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, ସେପରି ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦୁର୍ବଳ ତାହା ପ୍ରଥମେ ନଶିଯାଏ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଅସ୍ଥି ମଧ୍ୟ।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

ସେମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ନଶି ନିଜ-ନିଜ ଧାତୁ-ମୂଳକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଲୋକଯାତ୍ରାର ବିଧାତା ଦାନ ଓ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳର ଆଗମନ ଘଟାନ୍ତି।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବେଦର ଶବ୍ଦମାନେ ଓ ଲୋକିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରଚଳନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏପରି ସମ୍ୟକ୍ ମନନ କଲେ ଅନେକ ହେତୁ (ପ୍ରମାଣ) ମିଳେ।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘ଏହା ଅଛି’ କିମ୍ବା ‘ଏହା ନାହିଁ’—ଏପରି ଭାବେ ସତ୍ୟତଃ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରି ସମ୍ୟକ୍ କଥନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

ବୁଦ୍ଧି ଯେଉଁଠି ବାସ କରେ, ସେଠି ଏହା ବୃକ୍ଷ ପରି ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଅର୍ଥ ଓ ଅନର୍ଥ—ଦୁହିଁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

ଯେପରି ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ମହାଉତ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଟାଣି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଗମ-ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷି ମାର୍ଗେ ନେଇଯାଏ।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

ବିଷୟବସ୍ତୁ ସୁଖଦ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି। ଅନେକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚାଟିଚାଟି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଆମିଷ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବଶ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

ନଶ୍ୱର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧୁମାନେ କ’ଣ କାମର? ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସଂଗ୍ରହ କ’ଣ ଲାଭ? ଯେ ସବୁ ଛାଡ଼ି କ୍ଷଣେ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଯାଇ ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏହି ଶରୀରକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଦେହରେ ଆସକ୍ତି କିପରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ? ତଥାପି ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଶମ (ସଂୟମ) ନାହିଁ।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

ଏହି ବାକ୍ୟ ନିରୁପାଧି, ନିଷ୍କପଟ, ପରମ ନିରାମୟ ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷୀ ବୋଲି ଦେଖି ରାଜା ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ପୁନର୍ବାର ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

ଜନକ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍! ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କାହାରି ଚେତନା ରହେନାହିଁ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କି ଜ୍ଞାନ—କଣ କରିପାରିବ? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହା ଦେଖ—ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କର ଶେଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ, ତେବେ ସଚେତନ କି ଅସଚେତନ—କଣ ବିଶେଷ କରିବ? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

ପ୍ରକୃତରେ ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କ ସହ ଯଥାର୍ଥ ସଂସର୍ଗ ନାହିଁ; ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନାଶବାନଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର। ତେବେ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରିବା କି ଯୋଜନା କରିବା? ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏଠି ନିଶ୍ଚୟ କ’ଣ? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ— ଅଜ୍ଞାନ-ତମସା ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିର ଛତ୍ର ଆବୃତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଚତୁର ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ଭଳି ଲାଗିଲା। ତାପରେ କବି ପଞ୍ଚଶିଖ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ। ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

ପଞ୍ଚଶିଖ କହିଲେ— ଏଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଛେଦ ହିଁ ଅନ୍ତିମ ନୁହେଁ; କେବଳ ‘ଭାବ’ ହିଁ ଅନ୍ତିମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚେତସର ଏକ ସମାହାର ମାତ୍ର। ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚଧାତୁ ପରସ୍ପରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଜ-ନିଜ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି) ଓ ଧରା।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

ସେମାନେ ସେଥିରେ ନିଜ-ନିଜ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିୟୋଗ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଉଷ୍ମା, ସ୍ନେହ (ଆର୍ଦ୍ରତା) ଓ ପାର୍ଥିବତା—ଗୁଣାନୁସାରେ ପ୍ରକଟ ଓ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ଏହି ଶରୀର ପଞ୍ଚର ସମାହାର; ସ୍ୱତଃ ଏହା ଅନେକ ନୁହେଁ। କାୟସଂଗ୍ରହ ତ୍ରିବିଧ—ଜ୍ଞାନ, ଉଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ)।

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ଏହାଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା ଓ ମନ; ପ୍ରାଣ-ଅପାନ, ବିକାର ଓ ଧାତୁ—ଏସବୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶନ, ଜିହ୍ୱା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନାସା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଏମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି (ମନର ନେତୃତ୍ୱରେ) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

ସେଠାରେ ବିବେକ-ଜ୍ଞାନସଂଯୁକ୍ତ ଚେତନା ଧ୍ରୁବ ଓ ତ୍ରିବିଧ କୁହାଯାଏ—ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ନ ଦୁଃଖ ନ ସୁଖ ଅବସ୍ଥା।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏ ତିନି କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତ (ଦେହଧାରୀ) ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ‘ଅମୃତ’ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପାଞ୍ଚ ସଦ୍ଗୁଣ ଜନ୍ମେ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

ସେହି ସାଧନରେ କର୍ମସିଦ୍ଧି ଓ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେଇ ପରମ ଶୁଦ୍ଧି ‘ବୁଦ୍ଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ମହତ୍ ଓ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ଯେ ଏହି ଗୁଣସମାହାରକୁ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବରେ ଦେଖେ, ତାହାର ଅସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ ହେତୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ଏହା ‘ଅନାତ୍ମା’ ବୋଲି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ‘ନ ମୁଁ, ନ ମୋର’ ବୋଲି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖର ଅବିରତ ସନ୍ତତି କେଉଁ ଆଧାରରୁ ଚାଲି ରହେ?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

ସେଠାରେ ‘ସମ୍ୟଗ୍ଜନ’ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁତ୍ତମ ତ୍ୟାଗଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରବଣ କରୁ; ଏହି ଉପଦେଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲେ ମୋକ୍ଷର ସାଧନ ହେବ।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ ହିଁ କଥିତ ସମସ୍ତ କର୍ମର ସାର; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସଦା ମିଥ୍ୟାରେ ଶିକ୍ଷିତ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଲେଶ—ଦୁଃଖବାହୀ ତମସ—ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ଦ୍ରବ୍ୟତ୍ୟାଗରେ ବିଧିକର୍ମ ଆଚରଣ ହୁଏ, ଭୋଗତ୍ୟାଗରେ ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ। ସୁଖତ୍ୟାଗରୁ ତପ ଓ ଯୋଗ ଜନ୍ମେ; ସର୍ବତ୍ୟାଗରେ ପରମ ସମାପନା (ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସିଦ୍ଧି) ଅଛି।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ଏହିଏ ତାହାର ପଥ—ଦ୍ୱୈତହୀନ—ସର୍ବତ୍ୟାଗ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟଜ୍ୟ ହୁଏ; ନଚେତ୍ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ କଥା କହି, ଅନ୍ତଃଚେତନାରେ ମନକୁ ଷଷ୍ଠ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏବେ ମୁଁ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

ହସ୍ତଦ୍ୱୟକୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଜାଣ; ପାଦଦ୍ୱୟ ଗତି-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ପ୍ରଜନନରେ ଉପସ୍ଥ ସାଧନ, ବିସର୍ଜନରେ ପାୟୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

ବାକ୍ ପଞ୍ଚବିଧ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି—ଶବ୍ଦ, ତାହାର ବିଶେଷ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅର୍ଥ ଆଦି ସହିତ। ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଏହି ଏକାଦଶ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର।

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

କର୍ଣ୍ଣ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍ତ—ଏ ତିନି ମିଶି ଶ୍ରବଣ-ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ସେହିପରି ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପରେ, ଏବଂ ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ-ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚ ତ୍ରିକ ରୂପେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ତାଙ୍କର କ୍ରମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଭାବ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ସେ ତିନି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ ଓ ତାମସ—ଏହିପରି ତ୍ରିବିଧ। ଯେଉଁଥିରେ ବେଦବାଣୀ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ରୂପେ ପ୍ରସାରିତ, ସର୍ବସାଧିନୀ ସାଧନ ଭାବେ।

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

ପ୍ରହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତତା—ହେତୁ ଥାଉ କି ନଥାଉ—ସ୍ୱଭାବତଃ ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

ଅତୃପ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ଦାହ, ଶୋକ, ଲୋଭ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା—ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଚିହ୍ନ; ହେତୁ ସହିତ କିମ୍ବା ହେତୁ ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

ଅବିବେକ, ମୋହ, ପ୍ରମାଦ ଓ ନିଦ୍ରାକୁ ଢଳିଯାଉଥିବା ତନ୍ଦ୍ରା—ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ତାମସ ପ୍ରବୃତ୍ତିମାନେ କିଛି ନ କିଛି ଭାବରେ ମନରେ ରହିଯାନ୍ତି।

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ଯେ ଏହି ବିମୋକ୍ଷ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣି, ଅପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେ ଅନିଷ୍ଟ କର୍ମଫଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ବିଷପତ୍ର ପରି।

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସନ୍ତାନ-ନିମିତ୍ତ ଏବଂ ଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମଧ୍ୟ ନାନା ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗରହିତ ଭାବେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

ଶ୍ରୁତି-ପ୍ରମାଣ ଓ ଆଗମର ମଙ୍ଗଳ ଉପଦେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ପାପ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ, ଦେହର କାରଣ ଓ ତାହାର ଫଳ ନଶିଗଲେ, ସେ ସବୁ ଅବସ୍ଥାର ଅତୀତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

ନିର୍ଲେପ, ଆକାଶସଦୃଶ, ଅଲିଙ୍ଗ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମାତ୍ର ମହାଶକ୍ତିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଯେପରି ମକଡ଼ା ତନ୍ତୁ ବୁଣିବା ସମୟରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ତନ୍ତୁ ଶେଷ ହେଲେ—ଚାଲୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ—ଥମ୍କିଯାଏ।

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

ସେହିପରି ବିମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ ପାଦତଳେ ମାଟିର ଢେଲା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ। ଯେପରି ରୁରୁ ହରିଣ ପୁରୁଣା ଶିଙ୍ଗ ଛାଡ଼େ, ଏବଂ ଯେପରି ସର୍ପ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

ପଛକୁ ନ ଚାହିଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବା ପରି, ବିମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେପରି ପକ୍ଷୀ ପୋଖରୀର ଜଳରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ମାଛକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଭାରମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ପୁଣି ଝପଟେ।

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

ଏହିପରି ସେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଲିଙ୍ଗ ଓ ଆସକ୍ତିରହିତ ହୋଇ, ପରମ ପରାତ୍ପର ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

ପଞ୍ଚଶିଖ ନିଜେ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିବା ଏହି ‘ଅମୃତପଦ’ ଶୁଣି ରାଜା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଅର୍ଥରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶୋକମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ସୁଖରେ ବିହାର କଲେ।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

ଅଧିକରେ ମୈଥିଲ ରାଜା ବିଷୟରେ ଗାୟନ ଅଛି—ଅଗ୍ନିରେ ନଗର ଜ୍ୱଳୁଥିବା ଦେଖି ଭୂପାଳ ସ୍ୱୟଂ କହିଥିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ମୋର କିଛି ମଧ୍ୟ ଦହୁନାହିଁ।”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

ହେ ମହାମୁନି, ଯେ ଏହି ‘ବିମୋକ୍ଷ-ନିଶ୍ଚୟ’ ପଢ଼େ ଏବଂ ସଦା ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଉପଦ୍ରବ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଯେପରି ମୈଥିଲ ରାଜା କପିଲଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।