Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 62

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Devanagari script

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

Transliteration

ityataḥ paṃcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṃgamam | śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiśceṃdriyasaṃjñitāḥ || 62 ||

Translation

ଏହିପରି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅଛି। ଶ୍ରୋତ୍ର, ଘ୍ରାଣ, ରସନା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle: thus)

• अतः: therefore
• अतः: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: हेतुवाचक-अव्यय (therefore)

• पञ्चभिः: with five
• पञ्चभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; युक्तैः इत्यस्य विशेषणम्

• युक्तैः: by/with (those) endowed
• युक्तैः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्यय (past passive participle: joined/endowed), पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• युक्तम्: joined/constituted
• युक्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्यय (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्थावरजङ्गमम् इति विशेषणम्

• स्थावरजङ्गमम्: the stationary and the moving (creation)
• स्थावरजङ्गमम्: Karma (कर्म/विषय)
• Type: Noun
• Root: स्थावर + जङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: द्वन्द्व (copulative) ‘स्थावरं च जङ्गमं च’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (समाहार-द्वन्द्व)

• श्रोत्रे: in the ear
• श्रोत्रे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्रोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• घ्राणः: smell (organ/nose)
• घ्राणः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: घ्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रसः: taste/flavor
• रसः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्पर्शः: touch
• स्पर्शः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दृष्टिः: sight/vision
• दृष्टिः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: दृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• इन्द्रियसंज्ञिताः: called ‘sense-organs’
• इन्द्रियसंज्ञिताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्रिय + संज्ञित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ज्ञा)
• Form: समासः: तत्पुरुष ‘इन्द्रिय’ + ‘संज्ञित’ (named/called); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; (घ्राण-रस-स्पर्श-दृष्टि-आदि) इत्येषां विशेषणम्

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in the Moksha-Dharma discourse)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It identifies the five sensory faculties as the basic equipment of embodied existence; in Moksha-Dharma, recognizing and regulating these indriyas is foundational for detachment and liberation.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By naming the senses explicitly, it implies that bhakti is practiced through sense-discipline—especially hearing and sight—redirecting perception from worldly objects toward remembrance, praise, and contemplation of the Divine.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

The verse aligns with classical tattva-style analysis used across Vedic disciplines: clear categorization of faculties supports disciplined practice in mantra-recitation (Śikṣā) and correct ritual attention (Kalpa) through controlled sensory engagement.