Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ କେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି? ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ କାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ? ହେ ସନନ୍ଦନ, ମୋତେ କହ।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

ସମୁଦ୍ର, ଆକାଶ, ପର୍ବତ, ମେଘ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନି-ପବନ ସହିତ ଏହି ଲୋକ କାହା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

ଜୀବମାନେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ? ବର୍ଣ୍ଣବିଭାଗ କିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା? ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୌଚ-ଅଶୌଚ କିପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ? ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ବିଧି କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ କିପରି? ଯେମାନେ ମରନ୍ତି ସେମାନେ କେଉଁଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଏହି ଲୋକରୁ ସେହି ପରଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ହେ ପୂଜ୍ୟ, ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ; ମୁଁ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହିବି—ଭରଦ୍ୱାଜ ପଚାରିଲେ ଭୃଗୁ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

କୈଲାସ ଶିଖରରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଆସୀନ ଦେଖି, ଭରଦ୍ୱାଜ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଜୀବାତ୍ମା କିପରି ନିରନ୍ତର ନାନା ଯୋନିରେ ବିଚରଣ କରେ? ହେ ମାନଦ, ତାହାର ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି କିପରି ହୁଏ?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

ସେଇ ନାରାୟଣ—ସ୍ରଷ୍ଟା, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ—ସଦା ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ: ସେବ୍ୟ (ପୂଜ୍ୟ) ଓ (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ) ସେବକ।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

ପ୍ରଳୟକାଳେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯମ-ନିୟମର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଲୟ ପାଉଥାନ୍ତି। ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ରମଣ—ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିରଞ୍ଜନ।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ତର୍କାତୀତ—ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? କାଳ ଓ ତାହାର ଶକ୍ତିରେ ଦୁରନ୍ୱୟ ସେଇ ପରମାତ୍ମାକୁ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବା?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

ତର୍କାତୀତ ଚରିତ୍ର ଥିବା ତାଙ୍କୁ ବେଦମାନେ ଆଦରରେ କିପରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି? ଏବଂ ଜୀବ ଜୀବତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମନ୍ୱୟରେ କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ କହନ୍ତୁ, ହେ କୃପାନିଧି। ଭରଦ୍ୱାଜ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ ସେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେଇ ମହର୍ଷି ତାହାକୁ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ କହିଲେ। ଭୃଗୁ କହିଲେ—‘ମାନସ’ ନାମକ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

ସେ ଦେବ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଜର-ଅମର। ସେ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ—ଶାଶ୍ୱତ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟ ଭୂତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରଣ କରନ୍ତି—ସେଇ ଦେବ ପ୍ରଥମେ ‘ମହତ୍’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସେହି ନାମରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁ ‘ଆକାଶ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ। ଆକାଶରୁ ଜଳ ହେଲା, ଏବଂ ଜଳରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ସଂଯୋଗରୁ ପରେ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ସ୍ରଷ୍ଟା ତେଜୋମୟ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

ସେହି ପଦ୍ମରୁ ବେଦମୟ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବିଲେ। ସେ ‘ଅହଂକାର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହୋଇ ସବୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି॥୧୮॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ସେହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ପଞ୍ଚଧାତୁରେ ଗଠିତ। ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିସଂଘ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ମାଂସ ଓ ମେଦ॥୧୯॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

ସମୁଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ରକ୍ତ; ଆକାଶ ତାଙ୍କର ଉଦର। ପବନ ତାଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ତେଜ; ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶିରା॥୨୦॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

ସେହି ବିଶ୍ରୁତ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ—ଅର୍ଥାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଦୁଇ ନୟନ। ନଭ ତାଙ୍କର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଶିର, କ୍ଷିତି ତାଙ୍କର ପାଦ, ଦିଗମାନେ ତାଙ୍କର ଭୁଜା॥୨୧॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ—ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆତ୍ମା; ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ‘ଅନନ୍ତ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ॥୨୨॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଦୁର୍ଲଭ। ସମସ୍ତ ଭୂତର ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ ଅହଂକାରର ସ୍ରଷ୍ଟା ସେଇ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ—ତୁମେ ପଚାରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ଭଗଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଆକାଶ, ଦିଗମାନ, ପୃଥିବୀ ଓ ବାୟୁ—ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକର ପରିମାଣ କ’ଣ? ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହି ମୋ ସନ୍ଦେହ ଛେଦ କରନ୍ତୁ।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଏହି ଆକାଶ ଅନନ୍ତ; ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବଶକ୍ତିମାନେ ଏହାକୁ ସେବନ ଓ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହା ରମଣୀୟ, ନାନା ଆଶ୍ରୟ-ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହାର ସୀମା କେବେ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ସେହି ଗତିର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଦୀପ୍ତ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ—ନଭେ ମହାତେଜରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତାହାର ଅନ୍ତ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଦୁର୍ଗମ ଥିବାରୁ କି, ନା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ? ହେ ମାନଦ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

ତାହାର ଉପରେ ଉପରେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭ, ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଲୋକମାନେ ଏହି ଆକାଶକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଆକାଶ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରମେୟ।

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

ପୃଥିବୀର ସୀମାରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ; ସମୁଦ୍ରର ସୀମାରେ ତମସ୍ (ଅନ୍ଧକାର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ତମସ୍ ପରେ ଜଳ, ଏବଂ ସେ ଜଳର ସୀମାରେ ଅଗ୍ନି ହିଁ ଅଛି।

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

ରସାତଳର ଶେଷରେ ଜଳ; ସେ ଜଳର ଶେଷରେ ପନ୍ନଗାଧିପତିମାନେ (ନାଗରାଜମାନେ)। ତାଙ୍କ ପରେ ପୁଣି ଆକାଶ, ଏବଂ ଆକାଶର ଶେଷରେ ପୁଣି ଜଳ।

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

ଏହିପରି ଭଗବାନଙ୍କର ଏବଂ ସେ (ବିଶ୍ୱ) ଜଳର ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଓ ସୀମା ଜାଣିବା ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ; ଅଗ୍ନି, ମାରୁତ ଓ ଜଳସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞେୟ।

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

ଅଗ୍ନି, ମାରୁତ, ଜଳ ଏବଂ କ୍ଷିତିତଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେ ଗୁଣ-ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ଆକାଶ ସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରେ ଏହି ଭେଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଢ଼ନ୍ତି—ତ୍ରିଲୋକ ଓ ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ପ୍ରମାଣ (ମାନ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

ଯିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଗମ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଏ ପ୍ରମାଣ କହିପାରିବ? କାରଣ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ଗତି-ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ପରିମିତ।

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

ଏହିପରି ଅଗଣ୍ୟ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ‘ଅନନ୍ତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ‘ମାନସ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ନାମାର୍ଥାନୁରୂପ।

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ—ଯେପରି ହେଉ—ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ପୁଣି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

ତାପରେ ପଦ୍ମରୁ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା—ଆଦି, ଧର୍ମମୟ, ଅନୁତ୍ତମ ପ୍ରଜାପତି।

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯଦି ପୁଷ୍କର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତେବେ ସେଇ ପୁଷ୍କର କିପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କର କୁହାଯାଏ? ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜ ମଧ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି; ଏହି ମୋର ସନ୍ଦେହ।

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେ ମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ତାହାର ଆସନ ବିଧାନ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ‘ପଦ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

ସେହି ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ହେଉଛି ଆକାଶକୁ ଉଠିଥିବା ମେରୁ ପର୍ବତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଜଗଦ୍ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରଭୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କିପରି କରନ୍ତି? ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ମେରୁମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ କିପରି ତାହାର ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ମାନସ ସ୍ରଷ୍ଟା ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଭୂତମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପୋଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

ଯେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ସେହି ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

ଯେତେବେଳେ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସବୁ ନଶିଯାଏ; ସେହି ଜଳଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆବୃତ। ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ, ମେଘ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ—ସବୁକୁ ବାରୁଣ (ବରୁଣାଧୀନ) ଜାଣ; କାରଣ ଆପଃ ପୁନଃ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରି ଏକତ୍ର ଧରି ରଖେ।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଜଳ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ? ଏବଂ ପୃଥିବୀ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ଏଥିରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ପୂର୍ବତନ ବ୍ରହ୍ମକଳ୍ପରେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ର ହେବାବେଳେ, ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ମନରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

ସେମାନେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୌନ ଧାରଣ କରି, ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ। ଆହାର ତ୍ୟାଗ କରି ସେହି ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାର ସ୍ପର୍ଧାରେ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହିଲେ।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ କାନରେ ବ୍ରହ୍ମମୟୀ, ବେଦରସପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରୁ ଦିବ୍ୟା ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ॥ ୪୮ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

ତେବେ ଆକାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହେଲା—ଅନନ୍ତ, ପର୍ବତସଦୃଶ ଅଚଳ; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବନ ଲୁପ୍ତ ହୋଇ, ସମଗ୍ର ଜଗତ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଭାବେ ଦିଶିଲା॥ ୪୯ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

ତାପରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଉ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା ପରି; ଏବଂ ସେହି ଜଳର ଆନ୍ତରିକ ଚାପ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଉଦିତ ହେଲା॥ ୫୦ ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

ଯେପରି ଛିଦ୍ରହୀନ ଘର ନିରବ ଭାବେ ଲାଗେ, ସେପରି ତାହା ଯେତେବେଳେ ଜଳରେ ପୂରିତ ହୁଏ, ଅନିଲ (ବାୟୁ) ତାହାକୁ ଶବ୍ଦମୟ କରେ॥ ୫୧ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ନିରନ୍ତର ରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଘୋଷ କରୁଥିବା ବାୟୁ ସମୁଦ୍ରତଳକୁ ଭେଦି ଉପରକୁ ଉଛଳିଯାଏ॥ ୫୨ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରକ୍ଷୋଭରୁ ଜନ୍ମିତ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ କରେ; ଆକାଶସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

ସେହି ବାୟୁ ଓ ଜଳର ସଂଘର୍ଷରେ ଦୀପ୍ତତେଜ ଓ ମହାବଳ ଶକ୍ତି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ତାହାର ଶିଖା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ଅନ୍ଧକାରକୁ ତିମିରରହିତ କଲା।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

ବାୟୁସଂଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜଳକୁ ଆକାଶକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ; ଏବଂ ସେହି ଅଗ୍ନି-ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଘନତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

ତାହାର ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଆକାଶରେ ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହବନ୍ଧନରୁ ଏକତ୍ର ରହେ; ସେ ସଂଘାତ (ପିଣ୍ଡ) ହୋଇ ଭୂମିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

ସମସ୍ତ ରସ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ, ସମସ୍ତ ସ୍ନେହସାର ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମି ଯୋନି—ଉତ୍ସ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ତାହାଠାରୁ ସବୁକିଛି ପ୍ରସୂତ ହୁଏ।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ ଯେ ପଞ୍ଚ ଧାତୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ରକ୍ଷଣୀୟ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? ଯେ ‘ମହାଭୂତ’ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଆବୃତ?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

ସେ ମହାମତି ଯେତେବେଳେ ଭୂତମାନଙ୍କର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତେବେ ପରେ ସେହି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ‘ଭୂତତ୍ୱ’—ଦେହଧାରଣ ଅବସ୍ଥା—କିପରି ଉପପନ୍ନ ହୁଏ?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଏହି ଆଠ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅମିତ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମହାଭୂତ’ ଶବ୍ଦ ଯଥାଯଥ।

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

ଚେଷ୍ଟା ବାୟୁସ୍ୱରୂପ; ଖ ହେଉଛି ଆକାଶ; ଉଷ୍ମା ଅଗ୍ନି; ସଲିଲ ଦ୍ରବତ୍ୱ; ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଏଠାରେ ସଂଘାତ/ଘନତା—ଏହିପରି ଶରୀର ପାଞ୍ଚଭୌତିକ।

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

ଏହିପରି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅଛି। ଶ୍ରୋତ୍ର, ଘ୍ରାଣ, ରସନା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯଦି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସତ୍ୟରେ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଯୁକ୍ତ, ତେବେ ସ୍ଥାବର ଦେହରେ ପଞ୍ଚଧାତୁ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଉଷ୍ମାହୀନ, ଚେଷ୍ଟାହୀନ ଓ ଘନ ଥିବା ବୃକ୍ଷଦେହରେ ପଶୁଦେହ ପରି ପଞ୍ଚଧାତୁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

ସେମାନେ ନ ଶୁଣନ୍ତି, ନ ଦେଖନ୍ତି; ଗନ୍ଧ-ରସ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

ଦ୍ରବତ୍ୱ ନଥିବାରୁ, ଅଗ୍ନି ନଥିବାରୁ, ଭୂମି ନଥିବାରୁ, ବାୟୁ ନଥିବାରୁ—ଏବଂ ଆକାଶ ଅପ୍ରମେୟ ଥିବାରୁ—ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ପରମାର୍ଥରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଘନ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ (ଅବକାଶ) ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ ଓ କୋମଳ ପଲ୍ଲବର ବ୍ୟକ୍ତି ନିତ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

ତାପରେ ପତ୍ର ମ୍ଲାନ ହୁଏ; ସେପରି ଛାଲ, ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ। ସେମାନେ ମ୍ଲାନ ହୋଇ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି—ଏହିଠାରେ ‘ସ୍ପର୍ଶ’କୁ କାରଣ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ବଜ୍ରଗର୍ଜନର ନିର୍ଘୋଷରେ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଝରିଯାଏ। ଶବ୍ଦ କାନରେ ଗୃହୀତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଶୁଣନ୍ତି’।

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

ଲତା ଗଛମାନଙ୍କୁ ଘେରି ସବୁଦିଗକୁ ଯାଏ। ତାହାର ପଥ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ (ମନେହୁଏ) ତାକୁ ‘ଦେଖନ୍ତି’।

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅପୁଣ୍ୟ ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧୂପଧୂଆଁରେ ମଧ୍ୟ, ଉଦ୍ଭିଦ ନିରୋଗ ହୋଇ ପୁଷ୍ପିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ (ମନେହୁଏ) ସେ ଗନ୍ଧ ‘ଘ୍ରାଣ’ କରନ୍ତି।

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ, ଏବଂ କାଟିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହେବାରୁ, ମୁଁ ଗଛମାନଙ୍କରେ ଜୀବଚେତନା ଦେଖୁଛି; ସେମାନଙ୍କରେ ଅଚେତନତା ନାହିଁ।

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

ସେଇ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଜଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ପକ୍କ କରେ; ଆହାର ପରିଣାମରୁ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଓ ଦେହବୃଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଗତି କରେ।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ—ସ୍ନାୟୁ: ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଶରୀରରେ ଏହିଏ ଏଠାରେ ସଂଘାତ (ସମୂହ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

ତେଜ ହିଁ ଅଗ୍ନି; କ୍ରୋଧ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେହଉଷ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ। ଅଗ୍ନି ଯାହା ଯାହା ଜନାଏ—ଶରୀରୀମାନେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଆଗ୍ନେୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

ଶ୍ରୋତ୍ର (କାନ), ଘ୍ରାଣ (ନାକ), ଆସ୍ୟ (ମୁଖ), ହୃଦୟ, ଏବଂ କୋଷ୍ଠ (ଅନ୍ତର୍ଗୁହା) ମଧ୍ୟ—ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥାଏ।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ସ୍ୱେଦ, ବସା ଓ ଶୋଣିତ—ଏହିପରି ଆପଃ (ଜଳତତ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ସଦା ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ରହେ।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ପୋଷିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଧାରିତ ହୋଇ ସଂହତ ରହି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

ଅପାନ ତଳକୁ ଗତି କରେ; ସମାନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଦାନରୁ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ କ୍ରିୟା ହୁଏ। ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଭେଦରେ ଏମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀକୁ ଘେରି ରହେ।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ପୃଥିବୀରୁ ଗନ୍ଧଗୁଣ ଏବଂ ଜଳରୁ ରସ (ସ୍ୱାଦ) ଜାଣେ। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଗନ୍ଧର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

ଗନ୍ଧ ଇଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଅନିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ; ମଧୁର ମଧ୍ୟ, କଟୁ ମଧ୍ୟ। ସେ ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ, ସଂହତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ରୁକ୍ଷ, ଏବଂ ବିଶଦ—ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର—ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

ଏହିପରି ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱର ଗନ୍ଧବିସ୍ତାର ନବବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଜ୍ୟୋତି ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖେ, ଏବଂ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଜାଣେ।

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ଏବେ ମୁଁ ରସଜ୍ଞାନ କହିବି; ମୋ କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ।

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

ପ୍ରଥିତାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ରସକୁ ବହୁବିଧ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି—ମଧୁର, ଲବଣ, ତିକ୍ତ, କଷାୟ, ଆମ୍ଲ ଓ କଟୁ।

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

ଏହି ରସ ଜଳମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ଷଡ୍ବିଧ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱ)ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

ଜ୍ୟୋତି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ; ‘ରୂପ’ ବହୁଧା ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ, ସ୍ଥୂଳ, ଚତୁରସ୍ର, ଅଣୁ ଓ ବୃତ୍ତାକାର।

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

ସେମାନେ ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରକ୍ତ; ନୀଳ, ପୀତ ଏବଂ ଅରୁଣ ମଧ୍ୟ। ସେମାନେ କେବେ କଠିନ, କେବେ ଚିକ୍କଣ, କେବେ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ, କେବେ ପିଚ୍ଛିଳ, କେବେ ମୃଦୁ ଓ କେବେ ଦାରୁଣ।

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

ଏଭଳି ତେଜୋରୂପ ଗୁଣ ଷୋଳ ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଥିରେ ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଶବ୍ଦର ବିଭିନ୍ନାତ୍ମକ ବିସ୍ତାର କହିବି—ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ଧୈବତ।

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ; ନିଷାଦଯୁକ୍ତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ। ଏଭଳି ଆକାଶସମ୍ଭବ ଏହି ଗୁଣ ସାତ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶକ୍ତିରେ ସେ ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ—ଦୁଧ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ। ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରୀ ଓ ଶଙ୍ଖର ନାଦରେ, ମେଘଗର୍ଜନରେ ଏବଂ ରଥର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

ଏହିପରି ବହୁବିଧ ଆକାରର ଶବ୍ଦ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

ଏହା ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୀତ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ବିଶଦ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତଥା ଖର ଓ ମୃଦୁ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ, ଲଘୁ ଏବଂ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦୁଇଟି ବାୟୁର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବାୟବୀୟ ଗୁଣ ଏକାଦଶବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଶବ୍ଦ ଆକାଶଜ, ଏବଂ ବାୟୁର ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଅବ୍ୟାହତ ହେଲେ ଏହା ଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ଭାବେ ନୁହେଁ—ଏହାର ଗତି ବିଷମ।

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

ଏବଂ ସେହି ଧାତୁମାନେ ସଦା ଅନ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେହୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହେ।

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ମୂଳ; ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ୟାପି ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ। ପାର୍ଥିବ ଧାତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବଳବାନ ପୁରୁଷ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଜନାଏ॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

ଅଗ୍ନି ଯେତେବେଳେ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଶ୍ରିତ ହୁଏ, ସେ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା ଓ ପୋଷଣ କରେ। ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଓ ବାକ୍-ଅଗ୍ନିରେ ଚଳିତ ହୋଇ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

ସେଇ ସତ୍ତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସନାତନ ପୁରୁଷ। ସେଇ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର; ସେଇ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ମଧ୍ୟ॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

ଏଭଳି ଏଠି ସେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୁଏ। ଏବଂ ପଛଦିଗରୁ ସମାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରିୟା ନିଜ ନିଜ ଗତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

ବସ୍ତିମୂଳ, ଗୁଦ ଏବଂ ପାଚକ ଅଗ୍ନିର ସମୀପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅପାନ ବାୟୁ ମୂତ୍ର ଓ ପୁରୀଷ ବହନ କରି ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

ପ୍ରୟତ୍ନ, କର୍ମ ଓ କର୍ମନିୟମ—ଏଇ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ‘ଉଦାନ’ କହନ୍ତି।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି (ଯୋଡ଼) ମଧ୍ୟରେ ଯେ ବାୟୁ ନିବିଷ୍ଟ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ସେ ‘ବ୍ୟାନ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ ହୁଏ।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

ବାହୁମାନଙ୍କରେ ଦେହାଗ୍ନି ବିସ୍ତୃତ ଅଛି ଏବଂ ‘ସମାନ’ ନାମକ ପ୍ରାଣପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ; ସେ ରସକୁ ଚଳାଇ ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରି ତୀବ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

ଅପାନ ଓ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣ-ଅପାନର ସମ୍ୟକ୍ ସମନ୍ୱୟ ହେଲେ, ନିଜ ଅଧିଷ୍ଠାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାବକ (ଜଠରାଗ୍ନି) ଆହାରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ପଚାଏ।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

ଆସ୍ୟରୁ ପାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଦେଶ, ସେ ‘ଗୁଦ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଠାରୁ ରେତ (ବୀର୍ୟ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଦେହୀମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସ୍ରୋତସ୍ (ନାଡୀପଥ) ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ସନ୍ନିପାତ ଜନ୍ମେ। ସେଇ ଉଷ୍ମା ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଅନ୍ନ ପଚାଇବା ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

ଅଗ୍ନିବେଗରେ ବହୁଥିବା ପ୍ରାଣ ଗୁଦାନ୍ତରେ ଆଘାତ କରେ। ପରେ ଉପରକୁ ଆସି ପୁନଃ ପାବକକୁ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ କରି ଉଠାଏ।

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

ପକ୍ୱାଶୟ ନାଭିର ତଳେ ଅଛି, ଏବଂ ଆମାଶୟ ନାଭିର ଉପରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶରୀରର ନାଭିମୂଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ସ୍ଥିତ।

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

ହୃଦୟରୁ ପ୍ରସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଦଶ ପ୍ରାଣର ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ ଅନ୍ନରସ ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

ଏହା ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପଥ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। କ୍ଲମ ଜୟ କରି, ସମଭାବୀ ଧୀର ହୋଇ, ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

ଏହିପରି ଯେଉଁ ଦେହୀମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ବିଧିମତେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତରଗ୍ନି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ—ଯେପରି ପାତ୍ରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପିତ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି।