Adhyaya 145: Manvantaras, Yuga-Dharma, Śiṣṭācāra (Normative Conduct), and the Genealogy/Classifications of Ṛṣis

Verse 1

*सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह //

ସୂତ କହିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନ୍ୱନ୍ତର ଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଅତୀତ, କେତେକ ଅନାଗତ—ସେହି ମନ୍ୱନ୍ତର-ଚକ୍ରମାନଙ୍କର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି।

Verse 2

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम् //

ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ସ୍ଥିତିକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିବି—ସେହି ଯୁଗରେ କେଉଁ କେଉଁ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ କେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ।

Verse 3

युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह //

ସେମାନେ ଯୁଗମାତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମରେ ତାହା ଦୁଇ (ଏକକ) କରି କମିଯାଏ। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 4

मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः //

ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ—ସ୍ଥାବର ଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଆୟୁର ଗତି ଓ ପରିମାଣ ଯୁଗଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 5

तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै //

ସେହିପରି ଯୁଗଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆୟୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; କଳିଯୁଗରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି ତାଙ୍କ ଆୟୁର ହ୍ରାସ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 6

परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः //

କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରମ ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

Verse 7

परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम् //

କୃତଯୁଗରେ ସେମାନେ ପରିଣାହ (ପରିଧି) ଓ ଉଚ୍ଛ୍ରୟ (ଉଚ୍ଚତା)ରେ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଆଠ ଦେବଯୋନି ପାଇଁ ଛୟାନବ୍ବେ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 8

नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम् //

ନବ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ଏବଂ ତଦନୁସାରେ ଅଷ୍ଟକ (ଆଠ ଏକକର ସମୁହ) ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୂଳ ପ୍ରମାଣଠାରୁ ଅନୁପାତ ବଢ଼ାଉଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାହିଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରମାଣ।

Verse 9

मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात् //

ଏଠାରେ ଯୁଗସନ୍ଧ୍ୟାଂଶରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବ–ଅସୁର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ପରିମାପିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମାନକ୍ରମ କ୍ରମେ ସାତ–ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 10

चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः //

କଳି-ମାନର ଅଙ୍ଗୁଳ ଦ୍ୱାରା ମାପିଲେ, ପାଦତଳରୁ ମସ୍ତକଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚତା ନବ ତାଳ ହେବା ଉଚିତ; ଏହା ଚୌରାଶି ଅଙ୍ଗୁଳ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 11

संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम् //

ଯାହାର ବାହୁ ଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ଯିଏ ସଂୟତ (ସଂହୃତ) ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିତ ହୁଏ; ସେ ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ସ୍ଥାବର ସତ୍ତାମାନଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା-ରୂପ ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 12

क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत् //

ଏହି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ଛଅସତରି ଅଙ୍ଗୁଳ, ସେ ‘ଆକକୁଦ’—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକଟ କକୁଦ/କୁବ୍ବ ଥିବା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् //

ହାତୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ସେଧ (ଉଚ୍ଚତା) ଆଠଶେ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ବଡ଼ ପ୍ରମାଣରେ ଏକ ହଜାର ଅଙ୍ଗୁଳ—ଅର୍ଥାତ୍ ମୂଳ ମାନଠାରୁ ବୟାଲିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଅଧିକ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 14

शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः //

ପ୍ରତିମାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ପରମ (ମାନକ) ଉଚ୍ଚତା ଏକଶେ ପଚାଶ ଅଙ୍ଗୁଳ କୁହାଯାଇଛି; ମାନବ ଶରୀରର ବିନ୍ୟାସ (ଅନୁପାତ) ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते //

ଦେବମାନଙ୍କର ସେହି ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ତାଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଗୁଣ-ଚିହ୍ନ ଓ ସୂଚନା ଦେଖି ବୁଝାଯାଏ। ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି-ଉତ୍କର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ଯେ ରୂପ, ସେହି ଦେବମାନଙ୍କର କାୟ (ଦୈବ ସ୍ୱରୂପ) କୁହାଯାଏ।

Verse 16

तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः //

ସେହିପରି, ଯେ ଦେହରେ କୌଣସି ଅସାଧାରଣ (ଅତିମାନବୀୟ) ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ, ସେହି ଦେହକୁ ‘ମାନୁଷ’ କାୟ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦିବ୍ୟ-ମାନୁଷ (ଅର୍ଧଦୈବ) ସ୍ୱଭାବର ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

Verse 17

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः //

ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦକ୍ରମେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ—ଗାଈ, ଛେଳି ଓ ଘୋଡ଼ା; ତଥା ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗ (ବନ୍ୟ ପଶୁ)।

Verse 18

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः //

ଏହି (ରୂପଗୁଡ଼ିକ) ନିଜ-ନିଜ କ୍ରିୟାରେ ଉପଯୁକ୍ତ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞୀୟ (ଯଜ୍ଞୋପଯୋଗୀ) ସ୍ୱଭାବର। ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବମାନଙ୍କର ପଶୁ-ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଉପଭୋଗ୍ୟ/ଆହୁତି-ରୂପ ଅର୍ପଣ ଅଟେ।

Verse 19

तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे //

ସେଠାରେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ-ନିଜ ରୂପାନୁରୂପ ପ୍ରମାଣର ଦେହ ପାଇ, ସେହି ସ୍ଥାନର ମନୋହର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ନିଶ୍ଚୟ ସୁଖରେ ବସିଲେ।

Verse 20

अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते //

ଏବେ ମୁଁ ଶିଷ୍ଟ—ସଂସ୍କୃତ ଓ ଆଦର୍ଶଜନ—ଏବଂ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ପଶୁରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବମାନେ—ଏମାନେ ଅନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଯୁକ୍ତ; ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ସନ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 21

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा //

ସାଧାରଣ ଧର୍ମରେ ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିହିତ କର୍ମରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିୟୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 22

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते //

ଯେ ଲୋକ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିୟୁକ୍ତ, ଯାହାର ଆଚରଣର ଫଳ ସୁଖ ଏବଂ ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗଗତିକୁ ନେଇଯାଏ—ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିହିତ ସେହି ଧର୍ମକୁ ‘ଜ୍ଞାନଧର୍ମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 23

दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते //

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଦିବ୍ୟ ସାଧନା କରେ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ହିତରେ ରହେ, ତେଣୁ ସେ ‘ସାଧୁ’ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ କାରଣ ଓ ସାଧନା ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ‘ସାଧୁ’ ଉଚ୍ୟତେ।

Verse 24

तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् //

ସେହିପରି ଯେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପ କରେ, ସେ ସତ୍ୟ ବୈଖାନସ (ବନ-ତପସ୍ବୀ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସଂୟମରେ ଯତ୍ନଶୀଳ ଯତି ଯୋଗସାଧନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାରୁ ‘ସାଧୁ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः //

ଧର୍ମକୁ ‘ଧର୍ମଗତି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଧର୍ମର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଶବ୍ଦ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରିୟାମୂଳକ। ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତି—କୁଶଳ ହେଉଛି ଧର୍ମ, ଅକୁଶଳ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ।

Verse 26

अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना //

ତାପରେ ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି ଏବଂ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୌନର ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା କହନ୍ତି—“ଏହିଏ ଧର୍ମ; ଏହିଏ ନୁହେଁ।”

Verse 27

धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते //

‘ଧର୍ମ’ ଶବ୍ଦର ଧାତୁ ‘ଧୃ’ ଧାରଣ/ରକ୍ଷଣ ଅର୍ଥରେ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଯାହା ଧାରଣ କରେ ଓ ଯାହା ମହାମୂଲ୍ୟବାନ, ସେହି ଧର୍ମ ବୋଲି ନିରୁକ୍ତ।

Verse 28

तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते //

ସେହି ବିଷୟରେ, ଇଷ୍ଟ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଉଥିବା ଧର୍ମକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନିଷ୍ଟଫଳଦାୟୀ ଅଧର୍ମକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 29

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते //

ଯେମାନେ ବୟସରେ ପକ୍ୱ, ଲୋଭହୀନ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଦମ୍ଭହୀନ, ସମ୍ୟକ୍ ବିନୀତ ଏବଂ ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ—ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଆଚାର୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ କରାଯାଏ।

Verse 30

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम् //

ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିହିତ କରିଥିବା ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ। ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର (ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ପାଳନ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯେ ଇଜ୍ୟା (ଯଜ୍ଞ-ଉପାସନା), ସେଇ ଶ୍ରୌତର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 31

स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //

ୟମ-ନିୟମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରକୁ ସ୍ମାର୍ତ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଏଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇ, ପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ (ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରଣାଳୀ) ପ୍ରଚାର କଲେ।

Verse 32

ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत् //

ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରୁତିରୂପ ବେଦ—ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ। ଅତୀତ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଇ ମନୁ ଏହା କହିଲେ।

Verse 33

तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते //

ଏହିପରି ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଉପଦେଶିତ। ଏଭଳି ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ଶିଷ୍ଟାଚାର’—ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः //

‘ଶିଷ୍’ ଧାତୁରେ ନିଷ୍ଠା-ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହେଲେ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଯେ ଶିଷ୍ଟ—ଧର୍ମିକ ଓ ବିନୀତ ଆଦର୍ଶଜନ—ସେମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି।

Verse 35

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते //

ମନୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷି—ଯେମାନେ ଲୋକସନ୍ତାନର ପରମ୍ପରାକୁ ଚାଲୁ ରଖନ୍ତି—ଧର୍ମାର୍ଥେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 36

तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया //

ସେଇ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଧର୍ମ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ବେଦତ୍ରୟୀ, ବାର୍ତ୍ତା (ଉତ୍ପାଦକ ଜୀବିକା) ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ଦ୍ୱାରା—ପ୍ରଜାକୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ଯଥାଯଥ ପଥରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ପାଇଁ।

Verse 37

शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः //

ଯେହେତୁ ଏହା ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଚରିତ, ଏବଂ ମନୁଙ୍କ କାଳ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ତଥା ପୂର୍ବପୂର୍ବ ମୁନି-ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ—ସେଇ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଶାଶ୍ୱତ।

Verse 38

दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् //

ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପ, ଲୋକମର୍ଯ୍ୟାଦାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ, ବିଦ୍ୟା, ଇଜ୍ୟା (ଦେବପୂଜା), ପୂଜନ/ସମ୍ମାନ, ଓ ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ)—ଏହି ଆଠଟି ଗୁଣ ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 39

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः //

ଯେହେତୁ ଶିଷ୍ଟ ଓ ଆଦର୍ଶ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ‘ଶିଷ୍ଟାଚାର’—ପ୍ରମାଣିକ ପରମ୍ପରାଗତ ସଦାଚାର—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 40

विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् //

ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା (ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା) ଯାହା ଜଣାଯାଏ ତାହା ‘ଶ୍ରୌତ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା (ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା) ଯାହା ଜଣାଯାଏ ତାହା ‘ସ୍ମାର୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରୌତ ହେଉଛି ବେଦଯଜ୍ଞ ଓ ବେଦବିଧାନସ୍ୱରୂପ; ସ୍ମାର୍ତ ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମସ୍ୱରୂପ। ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଧର୍ମର ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ, କହିବି।

Verse 41

दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् //

ପଚରାଯାଇଲେ ଯେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥାକୁ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଯେପରି ଘଟିଛି ସେପରି କହେ—ଏହିଏ ସତ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 42

ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम् //

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ତପ, ମୌନ ଓ ନିରାହାର—ଏହିମାନେ ତପସ୍ୟାର ରୂପ; ଏହି ସାଧନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଦୁଷ୍କର।

Verse 43

पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते //

ଯଜ୍ଞପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ-ହବିଷ, ଋକ୍-ସାମ-ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ରପାଠ, ଋତ୍ୱିଜ (ଯାଜକ) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣା—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ସଂଯୋଗକୁ ‘ଯଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 44

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता //

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମବତ୍ ଭାବି, ସଦା ହୃଷ୍ଟ ରହି ତାଙ୍କର ହିତ ଓ ଶୁଭ ପାଇଁ ଆଚରଣ କରେ, ସେହି ଆଚରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିୟା—‘ଦୟା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 45

आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता //

ଗାଳି ଶୁଣି ଓ ପ୍ରହାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ପ୍ରତିଗାଳି ଦିଏ ନାହିଁ, ପ୍ରତିପ୍ରହାର କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବାକ୍-ମନ-କାୟରେ ଅଦୁଷ୍ଟ ରହି ସହନ କରେ—ସେହି ‘କ୍ଷମା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 46

स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम् //

ପରଧନ—ସ୍ୱାମୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ହେଉ କି ଅସ୍ଥିରତାରେ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ହେଉ—ତାହା ନ ନେବାକୁ ‘ଅଲୋଭ’ (ଲୋଭହୀନତା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम् //

ମୈଥୁନର ଅସମାଚାର, ଏବଂ ଅନର୍ଥକ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ବିଷୟଚିନ୍ତାରୁ ନିବୃତ୍ତି—ଏହିଏ ‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ’; ଏହିଏ ‘ଶମ’ର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 48

आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम् //

ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ହେଉ କି ପରର ଲାଭ ପାଇଁ—ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ବିଷୟମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହିଏ ‘ଦମ’ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ)ର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 49

पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति //

ଯେ ପଞ୍ଚବିଧ ବିଷୟ ଓ ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ପ୍ରତିହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଜିତାତ୍ମା ହୁଏ।

Verse 50

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम् //

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜକୁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଗୁଣବାନ ପାତ୍ରକୁ ଦେବା—ଏହାହିଁ ଦାନର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 51

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः //

ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ବିହିତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକ; ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ଏହି ଧର୍ମ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମତ।

Verse 52

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता //

ଅନିଷ୍ଟରେ ଦ୍ୱେଷ ନ କରି, ଇଷ୍ଟରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ନ କରେ; ଯାହାର ପ୍ରୀତି-ତାପ-ବିଷାଦ ନିବୃତ୍ତ—ସେହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ବିରକ୍ତତା।

Verse 53

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते //

ସନ୍ନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ମର ନ୍ୟାସ—କୃତ ଓ ଅକୃତ ଉଭୟ ସହ; ଏବଂ କୁଶଳ-ଅକୁଶଳ ଉଭୟର ପ୍ରହାଣକୁ ‘ନ୍ୟାସ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 54

अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते //

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ସମସ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଚେତନ ଓ ଅଚେତନକୁ ବିଭେଦ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯେ, ସେ ‘ଜ୍ଞାନୀ’ କୁହାଯାଏ॥

Verse 55

प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे //

ଧର୍ମର ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ—ଏହିମାନେ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି। ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହା ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ॥

Verse 56

अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि //

ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏବଂ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ର (ଚାରି ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞପ୍ରଣାଳୀ) ଓ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ॥

Verse 57

प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम् //

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଶ୍ରୁତିର ଭିନ୍ନ ଶାଖା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍ ଓ ସାମ—ଦେବତା ଦେବତା ଅନୁସାରେ ଯଥାବତ୍ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ॥

Verse 58

विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च //

ବିଧି-ସ୍ତୋତ୍ର ଏବଂ ହୌତ୍ର—ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟ-ସ୍ତୋତ୍ର, ଗୁଣ-ସ୍ତୋତ୍ର ଓ କର୍ମ-ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଏ॥

Verse 59

तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि //

ସେହିପରି ଅଭିଜନ (ଉଚ୍ଚ ବଂଶ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଏଭଳି ସ୍ତୋତ୍ର ଚତୁର୍ବିଧ। ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭେଦାନୁସାରେ ଏହି ପ୍ରଭେଦ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

Verse 60

प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा //

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ-ସ୍ତୋତ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ (ବାରମ୍ବାର ଜପ ଓ ପ୍ରୟୋଗ) ହୁଏ। ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରଗୁଣମାନଙ୍କର ସମୁତ୍ପତ୍ତି ଚତୁର୍ବିଧ।

Verse 61

अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम् //

ଏଠାରେ ବେଦମାନଙ୍କରେ—ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାରା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍। ଯେ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ତପଃ ପରମ ଦୁଶ୍ଚର ଥିଲା।

Verse 62

मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा //

ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପଞ୍ଚଧା ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରୁ।

Verse 63

ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम् //

ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ, ଯଦୃଚ୍ଛୟା ମଧ୍ୟ, ଋଷିମାନେ ତାରକାମାନଙ୍କ ପରି ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି—ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥତା ଦର୍ଶାଉଥିବା ସେହି ଲକ୍ଷଣକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବି।

Verse 64

अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम् //

ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ବିଷୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆର୍ଷ ପରମ୍ପରା ପଞ୍ଚବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଏଠାରେ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆର୍ଷ ବଂଶଧାରାର ଉଦ୍ଭବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

Verse 65

गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये //

ସର୍ବସଂପ୍ରଳୟ କାଳେ ସମସ୍ତେ ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବିଭକ୍ତ ଭାବେ ସେହି ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତମୋମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।

Verse 66

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम् //

ତାହା (ସାଧାରଣ ଉଚ୍ଚାରଣ/କର୍ମ) ପୂର୍ବବୁଦ୍ଧି ବିନା କେବଳ ଚେତନାର୍ଥେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆର୍ଷ ବଚନ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ଚେତନାଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 67

प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते //

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ମାଛ ଓ ଜଳ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ। ଏହିପରି ଚେତନାଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେଲେ ଗୁଣାତ୍ମକ ସମସ୍ତ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟଭାବ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ।

Verse 68

विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः //

ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷୟ ଓ ବିଷୟିତ୍ୱ—ଦୁହେଁ ‘ଅର୍ଥ’ ଓ ‘ପଦ’ ରୂପରେ ଗଠିତ। ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତିକାରକ ଘଟକ ଭାବେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାରଣାତ୍ମକ।

Verse 69

सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च //

ତେବେ ସଂସିଦ୍ଧ (ଆଦି) ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ—ମହତ୍ ଆଦି। ମହତ୍ ଠାରୁ ଏହି ଅହଂକାର ଜନ୍ମିଲା, ତାହାଠାରୁ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 70

भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते //

ଭୂତମାନଙ୍କଠାରୁ ପରସ୍ପର ଭାବେ ଭୂତଭେଦ ଜନ୍ମେ। କାରଣ ସଂସିଦ୍ଧ ହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୱରେ ବିବର୍ତ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକଟେ।

Verse 71

यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् //

ଯେପରି ଉଲ୍ମୁକ (ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର) ଠାରୁ ଏକେ ସମୟରେ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରବୃତ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏକମାତ୍ର କାଳ-କାରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ହୁଏ।

Verse 72

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन् //

ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରେ ଖଦ୍ୟୋତ (ଜୁଗନୁ) ସହସା ଦିଶେ, ସେପରି ମନ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଖଦ୍ୟୋତ ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

Verse 73

स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते //

ସେ ମହାତ୍ମା ଶରୀରସ୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ (ଏହି ଜୀବନରେ) କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ବୈଲକ୍ଷଣ୍ୟରୁ ସେ ମହତ୍ ତମସର ପାରେ ଅଛି ବୋଲି ବିଚାରିତ ହୁଏ।

Verse 74

तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा //

ସେଠାରେଇ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ବିଦ୍ୱାନ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତ—ତପସ୍ୟାର ପରାକାଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 75

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै //

ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ସାଧନାସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କ ଅଭାବରେ ସିଦ୍ଧି ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 76

महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च //

ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରର ଚେତନ୍ୟରୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ; କାରଣ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଆଦିରୁ ଏହି ‘ପୁରି’—ଶରୀର—ଭିତରେ ଶୟନ/ନିବାସ କରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 77

पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः //

‘ପୁରି’—ଶରୀର—ରେ ଶୟନ/ନିବାସ କରିବାରୁ ସେ ପୁରୁଷ; ଜ୍ଞାନସ୍ୱଭାବ ଥିବାରୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସେ ଧର୍ମରୁ ହିଁ ପ୍ରସୂତ ହେବାରୁ ସେ ସତ୍ୟରେ ‘ଧାର୍ମିକ’—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ—ଅଟେ।

Verse 78

सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः //

ସାଂସିଦ୍ଧିକ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ ଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହିଁ ରହେ। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଷେତ୍ର ସହ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 79

निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम //

ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ଏହି ପୁରାତନ ଜଡ ଶରୀରକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଚେତନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାତା) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ—“ଏହା ମୋର ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟ”।

Verse 80

ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः //

‘ଋଷ୍’ ଧାତୁକୁ ‘ଗତି’ ଓ ‘ହିଂସା’ ଅର୍ଥରେ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୟା, ସତ୍ୟ, ତପ, ଶ୍ରୁତି ସ୍ଥିର ଆଶ୍ରୟରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ସେହି ସ୍ଥିର ନିବାସ ହେତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ‘ଋଷି’ ଭାବେ ସ୍ତୁତ।

Verse 81

निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः //

ନିବୃତ୍ତିର ସେହି ସମୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେବାରୁ ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକ ଋଷି; ଯେହେତୁ ତୁମେ ଋଷିତ୍ୱର ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅ, ତେଣୁ ‘ପରମର୍ଷି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 82

गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता //

ଗତି/ଗମନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ‘ଋଷ’ ଧାତୁଠାରୁ ନାମର ନିର୍ବୃତ୍ତି—ଏହାହିଁ ନାମନିର୍ବୃତ୍ତିକାରଣ। ଏବଂ ଏହିଜଣ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଥିବାରୁ ‘ଋଷିତା’ (ସତ୍ୟ ଋଷି) ବୋଲି ମତ।

Verse 83

सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः //

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ—ସ୍ୱୟମୁଦ୍ଭୂତ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ—ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସର୍ବାତୀତ ସେହି ପରମ ମହାନ୍‌କୁ ଅବଗତ ହେଲେ।

Verse 84

यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै //

ଏହେତୁ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା ସେଇ ମହର୍ଷିମାନେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ—କେହି ମାନସ (ମନୋଜାତ), କେହି ଚୌରସ (ଦେହଜାତ, ସ୍ୱାଭାବିକ)॥

Verse 85

ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः //

ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ) ପରତ୍ୱରୁ ସେମାନେ ‘ଋଷି’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ; ପରେ ଭୂତ ଆଦି ଆଦ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ‘ଋଷୀକା’ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷିଙ୍କ କନ୍ୟା—ମୈଥୁନରୁ ଗର୍ଭେ ଜନ୍ମିତ॥

Verse 86

परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः //

ଉଚ୍ଚତ୍ୱରୁ ‘ଋଷି’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା—ଭୂତ ଆଦି ଆଦ୍ୟମାନେ—ତେଣୁ ‘ଋଷୀକା’ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଋଷୀକାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଋଷିପୁତ୍ରକ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ॥

Verse 87

श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च //

ପରମ ଭାବେ ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାମାନେ ‘ଶ୍ରୁତର୍ଷି’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ; ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ତ୍ରିବିଧ କହିଲେ—ଅବ୍ୟକ୍ତାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଓ ଅହଂକାରାତ୍ମା॥

Verse 88

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता //

‘ଭୂତାତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତ୍ମା’—ଏହିପରି ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ଋଷିଜାତି ନାମରେ ପଞ୍ଚବିଧ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ॥

Verse 89

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश //

ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହେ ଦଶ ଆଦି ଋଷି।

Verse 90

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः //

ଏହି ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସଜ; ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ। ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମନାଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ମହର୍ଷି’ କୁହାନ୍ତି।

Verse 91

ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा //

ଏହି ଦିବ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷି—କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର), ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ଚ୍ୟବନ—ଏହା ଜାଣ।

Verse 92

उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः //

ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ କୌଶିକ; କର୍ଦମ; ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ; ବିଶ୍ରବା ଓ ଶକ୍ତିବର୍ଧନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଭାବେ ଗଣିତ।

Verse 93

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत //

ଏହିପରି ଏହି ଋଷିମାନେ କଥିତ; ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଋଷିତ୍ୱର ସିଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଗର୍ଭୋତ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ର—‘ଋଷିକ’ମାନଙ୍କ—ବିଷୟ ଜାଣ।

Verse 94

वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः //

ବତ୍ସର ଓ ନଗ୍ନହୂ, ଏବଂ ବୀର୍ୟବାନ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ; ତଥା ଋଷି ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ୱକ୍ଷ ଓ ଶରଦ୍ୱତ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 95

वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा //

ବାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତ, ଶାବ ଓ ପରାଶର; ଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ଶଙ୍ଖପାଚ; ଏବଂ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣିତ।

Verse 96

इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः //

ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିକା ସତ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଋଷିପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଭୁତ୍ୱଶାଳୀ ଋଷିମାନେ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିକାମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷି-ପରମ୍ପରାରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲେ।

Verse 97

एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि //

ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା—ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝ: ଭୃଗୁ, କାଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତା ଏବଂ ଆତ୍ମବାନ୍ ଦଧୀଚି ମଧ୍ୟ।

Verse 98

ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः //

ତାପରେ ଊର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି; ବେଦ ଓ ସାରସ୍ୱତ; ଏବଂ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ଓ ଚ୍ୟବନ; ତଥା ବୀତହବ୍ୟ ଓ ସବେଧସ—ଏହି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଂଶ-ତାଲିକାରେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 99

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः //

ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ, ଗୃତ୍ସ ଓ ଶୌନକ—ଏମାନେ ମିଶି ମୋଟ ଉଣେଇଶ ଭୃଗୁ; ମନ୍ତ୍ରରଚନାରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 100

अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च //

ଅଙ୍ଗିରା, ତ୍ରିତ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ତଥା କୃତବାକ୍, ଗର୍ଗ ଏବଂ ସ୍ମୃତି-ସଂକୃତି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାର ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରମାଣ।

Verse 101

गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान् //

ଗୁରୁବୀତ, ମାନ୍ଧାତା ଓ ଅମ୍ବରୀଷ; ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୁରୁକୁତ୍ସ ଏବଂ ସ୍ୱଶ୍ରବ—ଯୋଗ୍ୟ ସଭାସଦ ସହିତ ରାଜା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 102

अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः //

ଅଜମୀଢ, ଅଶ୍ୱହାର୍ୟ ଓ ଉତ୍କଲ; ତଥା କବି; ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କାବ୍ୟ ଏବଂ ପରେ ମୁଦ୍ଗଲ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ବଂଶରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ।

Verse 103

उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च //

ଉତଥ୍ୟ, ଶରଦ୍ୱାନ ଓ ବାଜିଶ୍ରବା; ତଥା ଅପସ୍ୟୌଷ, ସୁଚିତ୍ତି ଏବଂ ବାମଦେବ ମଧ୍ୟ—ଏହି ଗଣନାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 104

ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः //

ଋଷିଜ, ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ଲ, ଋଷି ଦୀର୍ଘତମା ଓ କକ୍ଷୀବାନ—ଏମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ବଂଶର ତେତ୍ରିଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 105

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च //

ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକୃତ (ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ) କାଶ୍ୟପ-ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣ। କାଶ୍ୟପର ଭେଦ ବୁଝ—କାଶ୍ୟପ, ସହବତ୍ସାର, ନୈଧ୍ରୁବ ଓ ନିତ୍ୟ।

Verse 106

असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः //

ଅସିତ ଓ ଦେବଲ—ଏହି ଛଅଜଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି: ଅତ୍ରି, ଅର୍ଧସ୍ୱନ, ଶାବାସ୍ୟ, ଗବିଷ୍ଠିର।

Verse 107

कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः //

ଏହା ସହ ଋଷି କର୍ଣ୍ଣକ, ‘ସିଦ୍ଧ’ ନାମକ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ, ଏବଂ ‘ପୂର୍ବାତିଥି’ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ (ଅଛନ୍ତି)।

Verse 108

इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः //

ଏହିପରି ଏଠାରେ ଏହି ତିନି ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି, ଏବଂ ତୃତୀୟ ପରାଶର।

Verse 109

ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा //

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରତିମ ଆସିଲେ; ପଞ୍ଚମ ଥିଲେ ଭରଦ୍ୱସୁ; ଷଷ୍ଠ ମିତ୍ରାବରୁଣ; ଏବଂ ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ ଥିଲେ।

Verse 110

इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः //

ଏହିପରି ଏହି ସାତଜଣଙ୍କୁ ବାସିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ (ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦେବରାତ ଓ ବଳ ମଧ୍ୟ।

Verse 111

तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः //

ତଥା, ହେ ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ, ବିଦ୍ୱାନ ଋଷି ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା ଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଋଷି ଅଘମର୍ଷଣ; ଏବଂ ଅଷ୍ଟକ, ଲୋହିତ, ଭୃତକୀଲ ମଧ୍ୟ।

Verse 112

देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च //

ଦେବଶ୍ରବା, ଦେବରାତ, ପୁରାଣ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶିଶିର, ଏବଂ ଶାଲଙ୍କାୟନ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 113

त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च //

ଏହି ତେରଜଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ (ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ) ଋଷି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦୃଢଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରବାହୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 114

ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः //

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଓ ଐଲବଂଶୀୟ ରାଜା ପୁରୂରବା—ଏ ତିନିଜଣ ପରମ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ମହାପୁରୁଷ।

Verse 115

क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः //

ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରପାଠରେ ନିପୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଭଲନ୍ଦକ, ବାସାଶ୍ୱ ଓ ସଂକୀଲ; ଏ ତିନିଜଣ।

Verse 116

एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः //

ଏମାନେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରବର, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ବୋଲି ସଦା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିନବତି ଘୋଷିତ; ସେମାନେ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରାଧିକାରରୁ ବହିଷ୍କୃତ।

Verse 117

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः //

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ—ଋଷିପୁତ୍ର କେହେ ତାହା ଜାଣ। ଏମାନେ ଋଷିକାମାନଙ୍କ (ସ୍ତ୍ରୀ ଋଷି) ପୁତ୍ର; ‘ଋଷିପୁତ୍ର’ ଓ ‘ଶ୍ରୁତର୍ଷି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।