Shloka 10

Adhyaya 20 — Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Sanskrit

विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ ।

सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥

Transliteration

vinodair vividhais tatra tasthatuḥ prītisaṃyutau | sarve ca te nṛpasutās te ca brahmaviśāṃ sutāḥ ||

Translation

ସେଠାରେ ସ୍ନେହରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ନାନା ପ୍ରକାର ବିହାର-ବିନୋଦ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜକୁମାର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୈଶ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସଖ୍ୟସମୂହରେ ଏକତ୍ର ଥିଲେ।

Word by Word

• विनोदैः: with amusements
• विनोदैः: करण (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: विनोद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन

• विविधैः: various
• विविधैः: करण (instrument qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन; विनोदैः इति विशेषणम्

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (place)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• तस्थतुः: they stayed/remained
• तस्थतुः: क्रिया (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), द्विवचन; परस्मैपद

• प्रीतिसंयुतौ: endowed with delight
• प्रीतिसंयुतौ: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: प्रीति + संयुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, द्विवचन; समासः—तत्पुरुषः (प्रीत्या संयुतौ = endowed with joy/affection)

• सर्वे: all
• सर्वे: कर्ता (of implied 'were')
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• ते: those
• ते: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन

• नृपसुताः: king’s sons
• नृपसुताः: कर्ता/विधेय (predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: नृपसुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (नृपस्य सुताः)

• ते: those
• ते: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• ब्रह्मविशाम्: of the Brahmins
• ब्रह्मविशाम्: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मविष् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (ब्रह्मणः विशः = ब्राह्मण-जातिः/ब्राह्मणाः)

• सुताः: sons
• सुताः: कर्ता/विधेय (predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन

Speakers

• Narrator

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Fellowship
• Harmony among youths
• Narrative consolidation before next action

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Affection (prīti) is presented as the social glue that allows diversity of status to coexist in shared spaces—an implicit endorsement of civility and concord.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Carita/ākhyāna continuity; it stabilizes the cast and setting for subsequent developments.

What is the esoteric significance?

‘Vividha vinoda’ can be read as the many sensory modes that bind beings; prīti indicates the binding force (rāga) that keeps consciousness engaged in līlā before a turning point.