Shloka 54

इन्द्रस्य दुःखप्राप्तिः—त्रिशिरोवधः, वृत्रोत्पत्तिः, जृम्भिकाजननम्

Indra’s Distress: Slaying of Triśiras, Birth of Vṛtra, and the Origin of Yawning

Devanagari script

स्वान्यड्रान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलनाशन: । ततः प्रभूृति लोकस्य जृम्भिका प्राणसंश्रिता,तब उन महासत्त्वशाली देवताओंने जँभाईकी सृष्टि की, जो वृत्रासुरका नाश करनेवाली थी। जँभाई लेते समय जब वृत्रासुरने अपना मुख फैलाया, तब बलनाशक इन्द्र अपने अंगोंको समेटकर बाहर निकल आये। तभीसे सब लोगोंके प्राणोंमें जुम्भाशक्तिका निवास हो गया

Transliteration

svāny aṅgāny abhisaṅkṣipya niṣkrānto balanāśanaḥ | tataḥ prabhṛti lokasya jṛmbhikā prāṇasaṃśritā ||

Translation

ଶଲ୍ୟ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁବଳନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ନିଜକୁ ଗୁଟିଏଇ ତାହାର ମୁଖରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରାଣରେ ଜୃମ୍ଭିକା—ଜମ୍ଭାଇର ଶକ୍ତି—ନିବାସ କଲା।

Word by Word

स्वानिhis own (limbs)

अङ्गानिlimbs

अभिसंक्षिप्यhaving drawn together/contracted

निष्क्रान्तःhaving gone out; emerged

बलनाशनःthe destroyer of Bala (Indra)

ततःthen; thereafter

प्रभृतिfrom (that time) onward

लोकस्यof the world; of people

जृम्भिकाyawning; the yawn (as a power/phenomenon)

प्राणसंश्रिताresiding in/attached to the vital breaths

Speaker

शल्य उवाच

Characters & Entities

Śalya

Indra (Balanāśana)

Jṛmbhikā (yawning, personified power)

Prāṇa (life-breath)

Loka (the world/people)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes