Adhyaya 78
दुर्योधनकवचविमर्शः (Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment)
Upa-parva: Duryodhana-kavaca-prasaṅga (Armor and Countermeasure Episode)
Saṃjaya reports a close-range exchange where Duryodhana strikes Arjuna, the horses, and Vāsudeva, even severing the goad, signaling a momentary tactical advantage. Arjuna counters with successive volleys, yet the arrows appear to fall away without effect, producing an anomaly that Kṛṣṇa explicitly notes as unprecedented. Kṛṣṇa questions Arjuna’s condition and the possibility of fate’s timing, framing the failure as requiring explanation rather than mere effort. Arjuna attributes the protective arrangement to Droṇa, describing the kavaca as extraordinarily concealing and resistant—beyond ordinary penetration, even in mythic comparison. The narrative then shifts to escalation: Arjuna attempts empowered deployment, but Drauni (Aśvatthāman) uses an all-weapon-nullifying counter to sever the missiles, prompting Arjuna to acknowledge constraints on repeated use. Duryodhana renews pressure; Arjuna, angered, targets non-armor vulnerabilities by disabling horses, charioteer, bow, and chariot components, briefly rendering Duryodhana chariotless. Kaurava reinforcements encircle Arjuna; visibility collapses under astric rain and massed troops until Arjuna’s renewed bow-sound and Kṛṣṇa’s conch (Pāñcajanya) restore momentum, dispersing the press and provoking renewed counter-cries from allied protectors.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—अभिमन्यु-वध के बाद की वह रात भारी अपशकुनों से भरी थी; रूखे, दारुण, भय-सूचक वायु चले और कौरव-सेना के मन में अनिष्ट की छाया उतर आई। → देवगण तक नर-नारायण के क्रुद्ध होने की आशंका से व्यथित हो उठते हैं; उधर सूर्योदय पर सूर्य-मंडल में परिधि जैसे उत्पात दिखते हैं। कौरव-शिविर में हाथी-घोड़े मल-मूत्र त्यागते, रोते-चिल्लाते हैं—और अर्जुन की उग्र प्रतिज्ञा सुनकर भय और बढ़ जाता है कि जयद्रथ प्रभात तक नहीं बचेगा। → श्रीकृष्ण सुभद्रा को आश्वस्त करते हैं—अभिमन्यु ने क्षात्रधर्म को आगे रखकर सत्पुरुषों की गति पाई है; और जयद्रथ, बालघातक पापी, अपने अवलेप का फल शीघ्र पाएगा—चाहे मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, देव-असुर कोई भी उसे घेर लें, प्रभात में वह नहीं बचेगा। → शोक के बीच कृष्ण का वचन शोक को दिशा देता है: अभिमन्यु के यश और परलोक-गति का स्मरण, तथा प्रतिशोध को धर्म-युद्ध की मर्यादा में बाँधकर अर्जुन की प्रतिज्ञा को निर्णायक लक्ष्य बना देता है। कौरव-सेना भयाक्रांत होकर आने वाले दिन की अनिवार्य विपत्ति का अनुमान करती है। → प्रभात होते ही अर्जुन की प्रतिज्ञा की परीक्षा होगी—क्या कौरव-व्यूह जयद्रथ को बचा पाएगा, या अपशकुनों की भविष्यवाणी सत्य सिद्ध होगी?
Shlokas
Verse 1
अफ---रू- >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नाना प्रकारके अशुभसूचक उत्पात
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ସେ ରାତି ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଶୋଇ ରହିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସେ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ଆସିଲା ନାହିଁ।
Verse 2
नरनारायणोौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवा: सवासवा: । व्यथिताश्रिन्तयामासु: किंस्विदेतद् भविष्यति,नर और नारायणको कुपित जान इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता व्यथित हो चिन्ता करने लगे; यह क्या होनेवाला है?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନର ଓ ନାରାୟଣ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଏବେ କ’ଣ ହେବ?”
Verse 3
ववुश्व॒ दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिन: । सकबन्धस्तथा<5<दित्ये परिधि: समदृश्यत,रूक्ष, भयसूचक एवं दारुण वायु बहने लगी। (दूसरे दिन सूर्योदय होनेपर) सूर्यमण्डलमें कबन्धयुक्त घेरा देखा गया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରୁକ୍ଷ, ଭୟସୂଚକ ଓ ଦାରୁଣ ପବନ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ କବନ୍ଧ-ଚିହ୍ନିତ ଏକ ପରିଧି (ଘେର) ଦେଖାଗଲା।
Verse 4
शुष्काशन्यश्न निष्पेतु: सनिर्घाता: सविद्युत: । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना,बिना वर्षके ही वज्र गिरने लगे। आकाशमें बिजलीकी चमकके साथ भयंकर गर्जना होने लगी। पर्वत, वन और काननोंसहित पृथ्वी काँपने लगी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବର୍ଷା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ବଜ୍ରପାତ ହେଲା; ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ସହ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ହେଲା। ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ଉଠିଲା।
Verse 5
चुक्षुभुश्न महाराज सागरा मकरालया: । प्रतिस्त्रोत: प्रवृत्ताश्न॒ तथा गन्तुं समुद्रगा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ମକରମାନଙ୍କ ନିବାସ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉତ୍ତାଳ ହୋଇଉଠିଲା। ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ନଦୀମାନେ ପ୍ରତିସ୍ରୋତରେ ବହି, ମନେ ହେଲା ଯେନେ ସେମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଗମକୁ ଫେରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୋଳାହଳ ତରଙ୍ଗ ପରି କେବେ ଉଠୁଥିଲା, କେବେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା; ଯେନେ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ଗିଧ-ଶୃଗାଳମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁପତି ଯମଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।
Verse 7
वाहनानि शकुृम्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्न ह । तान् दृष्टवा दारुणान् सर्वनुत्पाताँललोमहर्षणान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଆଦି ବାହନମାନେ ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ରୋମାଞ୍ଚକର ଅପଶକୁନ ଦେଖି ଏବଂ ମହାବଳୀ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଘୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତୁମ ସମଗ୍ର ସେନା ବ୍ୟଥିତ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 8
सर्वे ते व्यथिता: सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭରତବୃଷଭ! ମହାବଳୀ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉଗ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣି ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା ବ୍ୟଥିତ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 9
अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत् पाकशासनि: । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମାଧବ! ତୁମ ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରବଧୂ ସହିତ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ। ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବଚନରେ ଉତ୍ତରା ଓ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ଶୋକ ଦୂର କର।”
Verse 10
स््नुषां चास्या वयस्याश्व विशोका: कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसा55श्वासय प्रभो
“ମାଧବ! ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରବଧୂ ଓ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋକମୁକ୍ତ କର। ପ୍ରଭୋ! ସାମ, ସତ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବଚନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ।”
Verse 11
ततोडर्जुनगृहं गत्वा वासुदेव: सुदुर्मना: । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वचासयत दुःखिताम्
ତାପରେ ଗଭୀର ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ବାସୁଦେବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ସେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
Verse 12
वायुदेव उवाच मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ैषा कालनिर्मिता
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟି! ତୁମେ ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ ଉତ୍ତରା, କୁମାର ଅଭିମନ୍ୟୁ ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ହେ ଭୀରୁ! କାଳ ଏକଦିନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 13
/// | ( ३२३४॥॥॥ ४८८ £2: कुले जातस्य धीरस्य क्षत्रियस्य विशेषत: । सदृशं मरणं होतत् तव पुत्रस्य मा शुच:
ତୁମ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଧୀର-ବୀର, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ କ୍ଷତ୍ରିୟ। ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ ତାହାର ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ଶୋକ କରନି।
Verse 14
दिष्ट्या महारथो धीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम्
ଏହା ସୌଭାଗ୍ୟ—ଧୀର ମହାରଥୀ, ପିତାଙ୍କ ସମ ପରାକ୍ରମୀ ଅଭିମନ୍ୟୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମର ବିଧି ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି, ବୀରମାନେ ଯାହାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି ସେଇ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 15
जित्वा सुबहुश: शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गत: पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्
ଅନେକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଏବଂ ଅନେକଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ପଠାଇ, ସେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ସେଇ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲା—ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ।
Verse 16
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन््तो यां गतिमिच्छन्ति तां प्राप्तस्तव पुत्रक:
ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଯେ ପରମ ଗତିକୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
Verse 17
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरजा वीरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गत: स परमां गतिम्
ଭଦ୍ରେ! ତୁମେ ବୀରର ମାତା, ବୀରର ପତ୍ନୀ, ବୀରକୁଳଜା ଓ ବୀରମାନଙ୍କର ବାନ୍ଧବ। ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି; ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 18
प्राप्स्यते चाप्पसौ पाप: सैन्धवो बालघातक: । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धव:
ବରାରୋହେ! ବାଳଘାତକ ସେଇ ପାପୀ ସୈନ୍ଧବ (ଜୟଦ୍ରଥ) ଜଳରେ ନିଜ ଅନ୍ତ ପାଇବ। ସୁହୃଦଗଣ ଓ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ସହିତ ସେ ଏହି ଅହଙ୍କାରର ଫଳ ଭୋଗିବ।
Verse 19
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो5प्पमरावतीम्
ବରାରୋହେ! ଏହି ରଜନୀ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ହେଲେ ସେ ପାପକର୍ମୀ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା ପାଇବ ନାହିଁ। ଅମରାବତୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଲୁଚିଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 20
श्वरः शिर: श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपज्चकाद् बाहूं विशोका भव मा रुद:
ଆସନ୍ତାକାଲି ତୁମେ ଶୁଣିବ—ରଣରେ ସେଇ ସୈନ୍ଧବ (ଜୟଦ୍ରଥ)ର ଶିର କାଟାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହା ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ କ୍ଷେତ୍ରର ସୀମା ପାରେ ପଡ଼ିଛି। ତେଣୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର; କାନ୍ଦନି।
Verse 21
क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गत: शूरः सतां गतिम् । यां गतिं प्राप्तुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविन:
କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେ ଶୂର ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ସେଇ ଗତିକୁ ଆମେ ଓ ଏହି ଲୋକର ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ।
Verse 22
व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती रथप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्र: स्वर्ग ज्वरं जहि
ସୁନ୍ଦରୀ! ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷ ଓ ମହାବାହୁଧାରୀ, ଯୁଦ୍ଧରୁ କେବେ ନ ଫେରୁଥିବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ରଥୀମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରୁଥିବା ତୁମ ପୁତ୍ର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲା। ଶୋକଜ୍ୱର ତ୍ୟାଗ କର; ଶାନ୍ତ ହେଅ।
Verse 23
अनुयातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् सहस्रशो रिपून् हत्वा हत: शूरो महारथ:,बलवान, शूरवीर और महारथी अभिमन्यु पितृकुल तथा मातृकुलकी मर्यादाका अनुसरण करते हुए सहस्रों शत्रुओंको मारकर मरा है
ପରାକ୍ରମୀ ସେ ଶୂର ପିତୃକୁଳ ଓ ମାତୃକୁଳର ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଶେଷେ ସେଇ ମହାରଥୀ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବୀରଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 24
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुच: क्षत्रिये भृशम् । श्र: प्रियं न कक विशोका भव नन्दिनि
ରାଣୀ ଭଗିନୀ! ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକ କରନି; ବୋହୂକୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦିଅ। କୁଳକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟକନ୍ୟେ! କାଲି ଆମଠାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶୋକମୁକ୍ତ ହେଅ।
Verse 25
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम्
ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହେବ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ତାହାକୁ କେହି ଫେରାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଯାହା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 26
यदि च मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनिचरा: पतगाः सुरासुराश्न । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं॑ न स भविता सह तैरपि प्रभाते
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ପିଶାଚ, ନିଶାଚର, ପକ୍ଷୀ—ଏପରିକି ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ରଣଭୂମିକୁ ଆସି ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଧାଉଥିବେ, ତଥାପି ପ୍ରଭାତେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ନଶିବ; ସେ ବଞ୍ଚିବ ନାହିଁ।
Verse 77
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राश्चासने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବର ପ୍ରତିଜ୍ଞାପର୍ବରେ ‘ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ’ ନାମକ ସତ୍ତରିସତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 515
हैँ |। हि
ଏଠାରେ ପାଠ ଖଣ୍ଡିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଥବହ ବାକ୍ୟ ରହିନାହିଁ। ତେଣୁ ସଂଶୋଧିତ ପାଠ ବିନା ସୁସଙ୍ଗତ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is operational and ethical: whether to persist with conventional force when it proves ineffective, or to shift to specialized means that intensify escalation—balancing kṣatriya resolve with disciplined restraint and accurate diagnosis.
The chapter models crisis reasoning: recognize anomalies, interrogate causes, and adapt method. Competence is shown not only in strength but in analytical recalibration and coordinated action under uncertainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit—understanding protective systems (kavaca) and counter-systems (astric nullification) as narrative instruments for examining limits of agency and the necessity of adaptive judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.