Adhyaya 59
युधिष्ठिरकृष्णसंवादः — Yudhiṣṭhira’s Appeal and Kṛṣṇa’s Assurance (Droṇa-parva, Adhyāya 59)
Upa-parva: Saindhava-vadha (Jayadratha-focused episode) — contextual unit within Droṇa-parva
The chapter opens with Yudhiṣṭhira addressing Madhusūdana (Kṛṣṇa) with formal solicitude, asking after his well-being and clarity of counsel. Saṃjaya notes reciprocal inquiry and the orderly admission of allied leaders into the assembly, indicating a structured war-council setting. A roster of prominent kṣatriya allies is presented as they enter and take seats; Kṛṣṇa and Sātyaki are described seated together, emphasizing strategic solidarity. Yudhiṣṭhira then articulates dependence on Kṛṣṇa as a stabilizing axis for victory and enduring welfare, framing Kṛṣṇa as the guarantor of safe passage through crisis and as the supporter of Arjuna’s truth-bound vow. Kṛṣṇa replies by affirming Arjuna’s unparalleled martial competence and disposition for disciplined engagement, and he states his own commitment to enable Arjuna’s decisive action. The discourse culminates in a clear assurance: Saindhava (Jayadratha), identified as responsible for Abhimanyu’s death, will be brought to an irreversible end that day, after which Arjuna will return, restoring Yudhiṣṭhira’s composure and the coalition’s confidence.
Chapter Arc: नारद का वचन संजय के कानों में अमृत-सा उतरता है—कुरुक्षेत्र की धूल और रक्त के बीच वे अयोध्या के उस राजा का स्मरण कराते हैं, जो स्वयं परमधाम को गया: दशरथनन्दन श्रीराम। → नारद राम के गुणों और जीवन-प्रसंगों को क्रमशः उभारते हैं—पितृआज्ञा से चौदह वर्ष का वनवास, जनस्थान में राक्षसों का संहार, कीर्ति का जगत् में व्याप्त होना, और फिर विधिपूर्वक राज्य-प्राप्ति। युद्ध-भूमि के शोक के बरक्स ‘राम-राज्य’ का उज्ज्वल प्रतिमान धीरे-धीरे संजय के मन में तीव्र विरोधाभास रचता है। → राम-राज्य का चरम चित्र उभरता है—प्रजा के मुख पर ‘राम, राम’ ही कथा; पृथ्वी पर सहवास और समरसता; राजा का सर्वभूत-मनःकान्त होना; ऐसी व्यवस्था कि ज्येष्ठ कनिष्ठ के लिए श्राद्ध न कराते (अकाल-मृत्यु का अभाव), दीर्घायु और संतति-समृद्धि का अतिशयोक्तिपूर्ण किन्तु आदर्श-निर्देशक वर्णन। → नारद राम को करुणा-प्रधान, विधि-पालक, लोक-सेवित राजा के रूप में प्रतिष्ठित करते हैं—जिसकी कीर्ति से जगत् व्याप्य है और जिसके शासन में प्रजा निरन्तर आनन्दमग्न रहती है। यह आख्यान संजय के लिए ‘राजधर्म’ का मानदण्ड बनकर ठहरता है। → कुरुक्षेत्र के वर्तमान पर यह आदर्श-छाया पड़ते ही प्रश्न अनुत्तरित रह जाता है—जहाँ राम-राज्य संभव था, वहाँ कुरु-राज्य क्यों पतन की ओर गया?
Shlokas
Verse 1
नारदजी कहते हैं--सूंजय! दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम भी यहाँसे परमधामको चले गये थे
ନାରଦ କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ପରମଧାମକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ନିରନ୍ତର ଆନନ୍ଦମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଯେପରି ପିତା ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରେ, ସେପରି ସେ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ସମଗ୍ର ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 2
असंख्येया गुणा यस्मिन्नासन्नमिततेजसि । यश्षतुर्दश वर्षाणि निदेशात् पितुरच्युत:
ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ ଥିଲା। ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ଅଚ୍ୟୁତ ଚଉଦ ବର୍ଷ (ବନବାସରେ) ରହିଲେ।
Verse 3
जघान च जनस्थाने राक्षसान् मनुजर्षभ:
ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନରେ ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
Verse 4
तत्रैव वसतस्तस्य रावणो नाम राक्षस:
ସେଠାରେ ହିଁ ବସବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ରାବଣ ନାମକ ଜଣେ ରାକ୍ଷସ ଆସି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 5
जहार भार्या वैदेहीं सम्मोहौनं सहानुजम् । वहीं रहते समय लक्ष्मणसहित श्रीरामको मोहमें डालकर रावण नामक राक्षसने उनकी पत्नी विदेहनन्दिनी सीताको हर लिया ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଜିତି ପାରିନଥିଲେ, ସେଇ ଅପକୀର୍ତ୍ତିକର ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାବଣକୁ ରାମ ଭୂମିତଳେ ପତିତ କରିଦେଲେ।
Verse 6
सुरासुरैरवध्यं तं देवब्राह्मणकण्टकम्
ସେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ ଥିଲା; ତଥାପି ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଥିଲା।
Verse 7
(हत्वा तत्र रिपुं संख्ये भार्यया सह सज्भतः । लड्केश्वरं च चक्रे स धर्मात्मानं विभीषणम् ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରି ସେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳିତ ହେଲେ ଏବଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କଲେ। ପରେ ବୀର ରାମ ସୀତା ଓ ବାନରସେନା ସହ ଶୋଭାମୟ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ। ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାମ ମାତା, ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସେବା-ସମ୍ମାନରେ ସଦା ନିବିଷ୍ଟ ରହିଲେ; ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲା। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ସେ ବୀର ଭ୍ରାତା ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏବଂ ବୈଦେହୀ ସୀତା ପରମ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ଚାରି ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସେ ଶାସନ କଲେ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହେଲେ।
Verse 8
व्याप्य कृत्स्नं जगत् कीर्त्या सुरर्षिगणसेवित: । स प्राप्य विधिवद् राज्यं सर्वभूतानुकम्पक:
ନାରଦ କହିଲେ—ଦେବ ଓ ଋଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ-ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସେ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଦେଲେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ହୋଇ, ସେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାପାଳନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 9
आजहार महायज्ञं प्रजा धर्मेण पालयन् | निरर्गलं राजसूयमश्चमेधं च तं विभुः
ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ସେ ମହାବଳୀ ପ୍ରଭୁ ମହାଯଜ୍ଞ କଲେ। ନିର୍ବାଧରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରନିୟମରେ ରାଜଧର୍ମ ଧାରଣ କରି ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 10
आजहार सुरेशस्य हविषा मुदमाहरत् । अन्यैश्न विविधैर्यज्ञैरीजे बहुगुणैर्नूप:
ସେ ରାଜା ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୁରେଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ତାଙ୍କୁ ମହାନନ୍ଦ ଦେଲେ। ତଦୁପରି ଅନେକ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ କଲେ।
Verse 11
क्षुत्पिपासेडजयदू राम: सर्वरोगांश्व देहिनाम् । सततं गुणसम्पन्नो दीप्पमान: स्वतेजसा
ରାମ ଭୁଖ ଓ ପିଆସକୁ ଜୟ କଲେ, ଏବଂ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଲେ। ସେ ସଦା ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ତେଜରେ ନିରନ୍ତର ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 12
श्रीरामचन्द्रजीने भूख और प्यासको जीत लिया था। सम्पूर्ण देहधारियोंके रोगोंको नष्ट कर दिया था। वे उत्तम गुणोंसे सम्पन्न हो सदैव अपने तेजसे प्रकाशित होते थे ।।
ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
नाहीयत तदा प्राण: प्राणिनां न तदन््यथा
ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଯାଉନଥିଲା; ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନ ଥିଲା।
Verse 14
पर्यदीप्यन्त तेजांसि तदानर्थाश्व नाभवन्
ନାରଦ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ଅନର୍ଥ କିମ୍ବା ବିପଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 15
वेदैश्वतुर्भि: सुप्रीता: प्राप्तुवन्ति दिवौकस:
ନାରଦ କହିଲେ—ଚାରି ବେଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିବୌକସ (ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ) ନିଜ ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 16
हव्यं कव्यं च विविध॑ निष्पूर्त हुतमेव च । चारों वेदोंके स्वाध्यायसे प्रसन्न हुए देवता तथा पितृगण नाना प्रकारके हव्य और कव्य प्राप्त करते थे। सब ओर इष्ट (यज्ञ-यागादि) और पूर्त (वापी, कूप, तडाग और वृक्षारोपण आदि) का अनुष्ठान होता रहता था ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟ—ଏପରି ନାନାପ୍ରକାର ନିବେଦନ, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋମାହୁତି ହୋଇଥାଏ। ଚାରି ବେଦର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣ ନିରନ୍ତର ନିଜ ନିଜ ଭାଗର ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିଲେ। ସବୁଠାରେ ଇଷ୍ଟ (ଯଜ୍ଞ-ଯାଗାଦି) ଓ ପୂର୍ତ (କୂଆ, ପୋଖରୀ, ତାଳାବ, ବୃକ୍ଷାରୋପଣ ଆଦି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲିଥିଲା। ଦେଶ ଦଂଶ-ମଶକରହିତ ଥିଲା; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଓ ସରୀସୃପମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
Verse 17
अधर्मरुचयो लुब्धा मूर्खा वा नाभवंस्तदा
ନାରଦ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଅଧର୍ମରେ ରୁଚି ରଖୁଥିବା କେହି ନଥିଲେ; ନ ଲୋଭୀ, ନ ମୂର୍ଖ।
Verse 18
स्वथां पूजां च रक्षोभिर्जनस्थाने प्रणाशिताम्
ନାରଦ କହିଲେ—ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନରେ ଯଥାବିଧି ଆୟୋଜିତ ପୂଜାକ୍ରମକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ।
Verse 19
सहस़पुत्रा: पुरुषा दशवर्षशतायुष:
ନାରଦ କହିଲେ—କେତେକ ପୁରୁଷଙ୍କର ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଥାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶତ ଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
Verse 20
(न तस्करा वा व्याधिर्वा विविधोपद्रवा: क्वचित् । अनावृष्टिभयं चात्र दुर्भिक्षो व्याधय: क्वचित् ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ରାମ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ କେଉଁଠି ଚୋର ନଥିଲେ, ନ ରୋଗ, ନାନା ପ୍ରକାର ଉପଦ୍ରବ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଭୟ ନଥିଲା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନଥିଲା, ବ୍ୟାଧିର ପ୍ରକୋପ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନଥିଲା। ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପରମ ସୁଖସମ୍ପନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବା, କିଛି ଅରୁଣାଭ ନୟନ, ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଗତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା—ଏମିତି ରାମ ଏଭଳି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଥିଲେ।
Verse 22
रामो रामो राम इति प्रजानामभवत् कथा
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା ମାତ୍ର “ରାମ, ରାମ, ରାମ” ହେଇଗଲା।
Verse 23
वने वनितया सार्धमवसल्लक्ष्मणाग्रज: । वे अत्यन्त तेजस्वी थे और उनमें असंख्य गुण विद्यमान थे। अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरामने पिताकी आज्ञासे चौदह वर्षोतक अपनी पत्नी सीता (और भाई लक्ष्मण) के साथ वनमें निवास किया था
ନାରଦ କହିଲେ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାମ ପିତୃଆଜ୍ଞାରେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ବନରେ ବାସ କଲେ। ସେ ଆଜାନୁବାହୁ, ସୁଭୁଜ, ସିଂହସ୍କନ୍ଧ ଓ ମହାବଳୀ ଥିଲେ। ଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଏବଂ ଆଉ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ସେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଜାକୁ ଧର୍ମରେ ପାଳନ କଲେ; ପ୍ରଜାକୁ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗେ ନେଇ ଶେଷରେ ରାମ ନିଜେ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 24
स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ସୃଞ୍ଜୟ, ବୈତହବ୍ୟବଂଶଜ! ତୁମ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଶୋକ କର ନାହିଁ। ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ଏହି ଚାରି ଉତ୍କର୍ଷରେ ତୁମଠାରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମ ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା; ତଥାପି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ସଦା ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କଣ? ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାର ଫଳସହାୟତା ବିନା ଯାଇଥିବା ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ଡୁବ ନାହିଁ—ଏହିପରି ନାରଦ ରାଜା ସୃଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 25
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ନାରଦ କହିଲେ—“ତୋର ପୁତ୍ର ତୋଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଥିଲା; ତେଣୁ ତାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ଯେ ଯଜ୍ଞ କରେନି ଓ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉନି, ତାକୁ ଅମଙ୍ଗଳ ଆବରଣ କରେ—ଏହା ଉକ୍ତ। ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସଦା ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ? ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣାରହିତ ତୋର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ଡୁବନି।” ଏଭଳି ନାରଦ ରାଜା ସୃଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 36
तपस्विनां रक्षणार्थ सहस््राणि चतुर्दश । नरश्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीने जनस्थानमें तपस्वी मुनियोंकी रक्षाके लिये चौदह हजार राक्षसोंका वध किया था
ନାରଦ କହିଲେ—ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜନସ୍ଥାନରେ ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ତପୋବନର ଶାନ୍ତି ଓ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଅଟୁଟ ରହେ।
Verse 53
जघान समरे क्रुद्धः पुरेव तयम्बको5न्धकम् | वहाँ पुलस्त्यवंशी राक्षसोंको उके सुहृदों और बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर श्रीरामने अपने प्रधान अपराधी अत्यन्त घोर मायावी लोककंटक पुलस्त्यनन्दन रावणको
ନାରଦ କହିଲେ—କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସମରେ ସେ ତାହାକୁ ବଧ କଲେ; ଯେପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ) ଅନ୍ଧକାସୁରକୁ ମାରିଥିଲେ। ସେହିପରି ପୁଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସୁହୃଦ ଓ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ସହିତ ସଂହାର କରି, ଶ୍ରୀରାମ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କୋପାବେଶରେ ରାବଣକୁ ନିହତ କଲେ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟନନ୍ଦନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ମାୟାବୀ, ଲୋକକଣ୍ଟକ, ପ୍ରଧାନ ଅପରାଧୀ; ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ କେହି ଅନ୍ୟ ଜିତିପାରିନଥିଲେ।
Verse 59
रा ' (80 05! | 99 “कक 3३ एए 277४ 8.4 जप तप इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकोनषष्टितमो5 ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ‘ଷୋଡଶରାଜକୀୟ’ ଉପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକୋନଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 66
जघान स महाबाहु: पौलस्त्यं सगणं रणे । जो देवताओं और असुरोंके लिये भी अवध्य था
ନାରଦ କହିଲେ—ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ସମରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାବଣକୁ ତାହାର ଗଣସହିତ ବଧ କଲେ। ଯେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ହୋଇଉଠିଥିଲା—ସେହି ରାବଣକୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାହାର ଦଳବଳ ସହିତ ସଂହାର କଲେ।
Verse 126
पृथिव्यां सहवासो भूद् रामे राज्यं प्रशासति । दशरथनन्दन श्रीराम (अपने महान् तेजके कारण) सम्पूर्ण प्राणियोंसे बढ़कर शोभा पाते थे। श्रीरामके राज्यशासन करते समय ऋषि
ନାରଦ କହିଲେ—ରାମ ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକାସଙ୍ଗେ ସହବାସ ହେଲା। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ମହାତେଜରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶାସନକାଳରେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକାସଙ୍ଗେ ବସୁଥିଲେ।
Verse 136
प्राणो5पान: समानक्ष रामे राज्यं प्रशासति । उस समय उनके राज्य शासनकालनमें प्राणियोंके प्राय, अपान और समान आदि प्राणवायुका क्षय नहीं होता था; इस नियममें कोई हेर-फेर नहीं था
ନାରଦ କହିଲେ—ରାମ ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଅପାନ ଓ ସମାନ ଆଦି ପ୍ରାଣବାୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏନଥିଲା। ଏହି ନିୟମରେ କୌଣସି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନଥିଲା।
Verse 143
दीर्घायुष: प्रजा: सर्वा युवा न म्रियते तदा । (यज्ञों अथवा अग्निहोत्र-गृहोंमें) सब ओर अग्निदेव प्रज्वलित होते रहते थे। उन दिनों किसी प्रकारका अनर्थ नहीं होता था। सारी प्रजा दीर्घायु होती थी। किसी युवककी मृत्यु नहीं हुआ करती थी
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ; କୌଣସି ଯୁବକର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନଥିଲା। ମହାଯଜ୍ଞରେ ଓ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ସର୍ବତ୍ର ଅଗ୍ନିଦେବ ଜ୍ୱଲିତ ଥାଆନ୍ତି। କୌଣସି ଅନର୍ଥ ଘଟୁନଥିଲା; ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ଯୁବକ ଅକାଳେ ମରୁନଥିଲା।
Verse 163
नाप्सु प्राणभृतां मृत्युनाकाले ज्वलनो5दहत् । श्रीरामचन्द्रजीके राज्यमें किसी भी देशमें डाँस और मच्छरोंका भय नहीं था। साँप और बिच्छू नष्ट हो गये थे। जलमें पड़नेपर भी किसी प्राणीकी मृत्यु नहीं होती थी। चिताकी अग्निने किसी भी मनुष्यको असमयमें नहीं जलाया था (केसीकी अकालमृत्यु नहीं हुई थी)
ନାରଦ କହିଲେ—ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନଥିଲା; ଚିତାର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ନିୟତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଦହନ କରୁନଥିଲା। କୌଣସି ଦେଶରେ ଡ଼ାଁସ-ମଶାର ଭୟ ନଥିଲା; ସାପ ଓ ବିଛା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
Verse 176
शिष्टेष्टयज्ञकर्माण: सर्वे वर्णास्तदाभवन् | उन दिनों लोग अधर्ममें रुचि रखनेवाले, लोभी और मूर्ख नहीं होते थे। उस समय सभी वर्णके लोग अपने लिये शास्त्रविहित यज्ञ-यागादि कर्मोंका अनुष्ठान करते थे
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରିଥିବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ ଯଜ୍ଞ-ଯାଗାଦି କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। କେହି ଅଧର୍ମରେ ରତ ନଥିଲେ; ନ ଲୋଭୀ, ନ ମୂଢ଼। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦାୟ ନିଜ-ନିଜ ନିୟତ ଧର୍ମକର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କରୁଥିଲା।
Verse 186
प्रादान्निहत्य रक्षांसि पितृदेवेभ्य ईश्वर: । जनस्थानमें राक्षसोंने जो पितरों और देवताओंकी पूजा-अर्चा नष्ट कर दी थी
ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ଜନସ୍ଥାନରେ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ଯେ ପୂଜା-ଅର୍ଚ୍ଚନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭାଗ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଯଥାବିଧି ଦେଲେ।
Verse 196
न च ज्येष्ठा: कनिष्ठे भ्यस्तदा श्राद्धान्यकारयन् | श्रीरामके राज्यकालमें एक-एक मनुष्यके हजार-हजार पुत्र होते थे और उनकी आयु भी एक-एक सहस्र वर्षोकी होती थी। बड़ोंको अपने छोटोंका श्राद्ध नहीं करना पड़ता था
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ କନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁନଥିଲେ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟକାଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କର ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ଏବଂ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷର ଥିଲା; ତେଣୁ କନିଷ୍ଠମାନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନଥିଲେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ କନିଷ୍ଠଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 213
सर्वभूतमन:कान्तो रामो राज्यमकारयत् । भगवान् श्रीरामकी श्यामसुन्दर छवि
ନାରଦ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ଛବି, ତରୁଣ ଅବସ୍ଥା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଳ୍ପ ଅରୁଣିମା; ତାଙ୍କର ଚାଳ ମଦମତ୍ତ ହାତୀ ପରି। ତାଙ୍କର ଭୁଜା ସୁନ୍ଦର ଓ ଘୁଁଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା; କାନ୍ଧ ସିଂହସମ; ମହାବଳ ସମ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କର କାନ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲା। ସେ ଏକାଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
Verse 226
रामाद् रामं जगदभूदू रामे राज्यं प्रशासति । श्रीरामचन्द्रजीके राज्य-शासन-कालमें समस्त प्रजाओंमें “राम, राम, राम” यही चर्चा होती थी। श्रीरामके कारण सारा जगत् ही राममय हो रहा था
ନାରଦ କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ‘ରାମମୟ’ ହେଲା; ରାମ ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ “ରାମ, ରାମ, ରାମ” ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ନିତ୍ୟ ଥିଲା। ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶାସନ-ପ୍ରଭାବରେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ରାମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 233
आत्मानं सम्प्रतिष्ठाप्य राजवंशमिहाष्टधा । फिर समयानुसार अपने और भाइयोंके अंशभूत दो-दो पुत्रोंद्वारा आठ प्रकारके राजवंशकी स्थापना करके उन्होंने चारों वर्णोकी प्रजाको अपने धाममें भेजकर स्वयं भी सदेह परमधामको गमन किया
ନାରଦ କହିଲେ—ସମୟାନୁସାରେ ସେ ନିଜ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ଅଂଶଭୂତ ଦୁଇ-ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟବିଧ ରାଜବଂଶକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ପରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମକୁ ପଠାଇ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସଦେହ ପରମଧାମକୁ ଗମନ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a righteous ruler sustains ethical governance and collective morale amid catastrophic loss: Yudhiṣṭhira must rely on counsel and vow-based justice without collapsing into despair or endorsing undisciplined retaliation.
Effective action under crisis requires aligned roles: principled leadership (Yudhiṣṭhira), expert execution (Arjuna), and stabilizing guidance (Kṛṣṇa). The chapter frames counsel, truth-bound commitment, and coordinated effort as instruments for restoring order.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical scaffolding within the war account, emphasizing the interpretive value of counsel, vow, and leadership protocol rather than offering a standalone merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.