Adhyaya 53
Droṇa-parva Adhyāya 53: Arjuna’s Jayadratha-vadha Pratijñā and Droṇa’s Protective Vyūha (शकटा-पद्म व्यूहः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha Pratijñā (Oath and Counter-Strategy Episode)
Saṃjaya reports that after Arjuna’s vow to kill Jayadratha, Kṛṣṇa (Vāsudeva) cautions that the pledge was made without prior consultation and could invite public ridicule if unfulfilled. Scouts placed in the Kaurava camp confirm that Arjuna’s proclamation—accompanied by loud signals—has alarmed the Kauravas and Jayadratha’s party, who anticipate a next-day assault driven by grief and anger. Jayadratha, distressed, addresses Duryodhana in council: he asserts that even gods and other beings cannot easily overturn Arjuna’s vow, and requests robust battlefield protection or permission to withdraw. He evaluates Arjuna’s prowess with Kṛṣṇa’s support as overwhelming, citing prior feats and the potential to defeat even cosmic opponents. In response, a defensive plan is articulated: Droṇa organizes a formation described as a śakaṭa and padma-based vyūha, placing Jayadratha at the central ‘karnikā’ (core) within a needle-loop (sūcīpāśa), guarded by elite warriors—Karna, Bhūriśravā, Aśvatthāman (Drauṇi), Vṛṣasena, Kṛpa, and the Madra king. Arjuna replies with categorical confidence: he will breach the enemy’s front, neutralize defenders’ astras with his own, and accomplish Jayadratha’s death, framing the vow as truth-bound and non-negotiable. The chapter closes with Arjuna instructing Kṛṣṇa to ready the chariot for dawn, emphasizing the magnitude of the undertaken task.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के युद्ध-कोलाहल के बीच कथा अचानक आदिकाल की ओर मुड़ती है—जहाँ ब्रह्मा देखते हैं कि रुद्र के क्रोध से प्रजाएँ फिर-फिर दग्ध हो रही हैं, और सृष्टि का संतुलन टूटने को है। → ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं कि संहार उनकी इच्छा नहीं; वे पृथ्वी-हित के लिए सृष्टि-धर्म निभाना चाहते हैं, पर क्रोध की ज्वाला बढ़ती जाती है। रुद्र भी पितामह से विनती करते हैं कि स्थावर-जंगम का विनाश रोका जाए। इसी तनाव में ब्रह्मा ‘लोककृत्’ के रूप में अपनी नियुक्ति का स्मरण कराते हैं—यदि संतान-परंपरा नष्ट हुई तो समस्त प्राणियों का अभाव हो जाएगा। → ब्रह्मा संहार-प्रवृत्ति को एक रूप देकर ‘मृत्यु’ का विधान करते हैं—क्रोध से उत्पन्न, कृष्ण-रक्तवर्ण, तप्ताभूषण, उग्र नेत्रों वाली शक्ति को नियुक्त करते हैं कि वह नियोग से प्रजा-संहार करे; पर यह नियुक्ति स्वयं करुणा और भय का शिखर बन जाती है, क्योंकि ‘मृत्यु’ (देवी) इस आदेश को सुनकर अत्यन्त चिंतित होकर फूट-फूटकर रो पड़ती है। → ब्रह्मा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—अराजक संहार नहीं, बल्कि नियमबद्ध, सीमित और लोक-व्यवस्था के अनुकूल ‘मृत्यु-धर्म’ ताकि सृष्टि चलती रहे और प्रजाएँ पूर्णतः उत्सन्न न हों। रुद्र का उग्र संहार-वेग भी इस विधान से एक मर्यादा में बँधता है। → मृत्यु के आँसुओं के साथ प्रश्न हवा में रह जाता है—क्या वह करुणा के रहते भी संहार-नियोग स्वीकार करेगी, और यह विधान आगे मनुष्यों के युद्ध-भाग्य में कैसे उतर आएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। प्याज बछ। -ज्:डि त्रिपञज्चाशत्तमोड्ध्याय: शंकर और ब्रह्माका संवाद
ସ୍ଥାଣୁ (ରୁଦ୍ର) କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ, ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ନିମିତ୍ତେ ଆପଣ ନିଜେ ଯତ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ନାନାପ୍ରକାର ଭୂତଗ୍ରାମକୁ ଆପଣେଇ ସୃଷ୍ଟି କରି ବୃଦ୍ଧି ଦେଇଛନ୍ତି।
Verse 2
तास्तवेह पुनः: क्रोधात् प्रजा दहान्ति सर्वश: । ता दृष्टत्वा मम कारुण्यं प्रसीद भगवन् प्रभो
ନାରଦ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କର ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ଏଠାରେ ପୁନଃ ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସବୁଦିଗରୁ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ଭଗବନ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ସେହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପାଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच संहर्तु न च मे काम एतदेवं भवेदिति । पृथिव्या हितकामं तु ततो मां मन्युराविशत्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ରୁଦ୍ର! ଏହିପରି ଭାବେ ଜଗତ୍ର ସଂହାର ହେଉ—ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀର ହିତକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ମୋ ମନରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 4
इयं हि मां सहा देवी भारार्ता समचूचुदत् । संहारार्थ महादेव भारेणाभिहता सती,महादेव! इस पृथ्वीदेवीने भारसे पीड़ित होकर मुझे जगतके संहारके लिये प्रेरित किया था। यह सती-साध्वी देवी महान् भारसे दबी हुई थी
ହେ ମହାଦେବ! ଏହି ପୃଥିବୀଦେବୀ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ ଜଗତ୍-ସଂହାର ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା। ସତୀ-ସାଧ୍ବୀ ଏହି ଦେବୀ ସେଇ ଭାରରେ ଦବି ଭାର-ନିବାରଣର ଉପାୟ ଚାହୁଁଥିଲା।
Verse 5
ततो<हं नाधिगच्छामि तथा बहुविधं तदा । संहारमप्रमेयस्य ततो मां मन्युराविशत्
ତେବେ ମୁଁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଚିନ୍ତା କଲି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅପ୍ରମେୟ, ଅନନ୍ତ ଜଗତ୍ର ସଂହାର ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ମୋତେ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଉପାୟ ନ ପାଇ କ୍ରୋଧ ମୋତେ ଆବେଶିତ କଲା।
Verse 6
रुद्र उ्वाच संहारार्थ प्रसीदस्व मा रुषो वसुधाधिप । मा प्रजा: स्थावराश्नैव जंगमाश्न व्यनीनश:
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ବସୁଧାଧିପ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ସଂହାର ପାଇଁ କ୍ରୋଧ କରନି। ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନି।
Verse 7
रुद्रने कहा--वसुधाके स्वामी पितामह! आप रोष न कीजिये। जगतका संहार बंद करनेके लिये प्रसन्न होइये। इन स्थावर-जंगम प्राणियोंका विनाश न कीजिये ।।
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ବସୁଧାଧିପ ପିତାମହ! ରୋଷ କରନି; ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଜଗତ୍ର ସଂହାରକୁ ରୋକ। ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନି। ଭଗବନ୍! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ଜଗତ୍ ତ୍ରିଧା ଚାଲୁ—ଯାହା ଆସିବ, ଯାହା ଅତୀତ, ଏବଂ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି।
Verse 8
भगवन् क्रोधसंदीप्त: क्रोधादग्निमवासृजत् । स दहत्यश्मकूटानि द्रुमांश्न सरितस्तथा
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଆପଣ କ୍ରୋଧଜନିତ ଅଗ୍ନିକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଇ ଅଗ୍ନି ପର୍ବତଶିଖର, ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦହନ କରୁଛି।
Verse 9
पल्वलानि च सर्वाणि सर्वाश्विव तृपोलपान् । स्थावरं जड़मं चैव नि:शेषं कुरुते जगत्
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ପୋଖରୀ-ଜଳାଶୟକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଛି; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତୃଣ, ଲତା, ଗୁଲ୍ମକୁ ଭସ୍ମ କରୁଛି; ଏବଂ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତରେ କିଛିମଧ୍ୟ ଶେଷ ରଖୁନାହିଁ।
Verse 10
तदेतद् भस्मसाद्धूतं जगत् स्थावरजज्भमम् प्रसीद भगवन् स त्वं रोषो न स्याद् वरो मम
ନାରଦ କହିଲେ—ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଭସ୍ମସାତ୍ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଭଗବନ୍! ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ରୋଷ ନ ରହୁ—ଏହି ମୋର ବର।
Verse 11
सर्वे हि सृष्टा नश्यन्ति तव देव कथंचन । तस्मान्निवर्ततां तेजस्त्वय्येवेदं प्रलीयताम्
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କିଛି ନ କିଛି ଭାବରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ତେଜ—ଏହି ରୋଷ—ଜଗତ୍ସଂହାରରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରଲୀନ ହେଉ।
Verse 12
तत् पश्य देव सुभृशं प्रजानां हितकाम्यया । यथेमे प्राणिन: सर्वे निवर्तेरंस्तथा कुरु
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପରମ ହିତକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରନ୍ତୁ; ଏମିତି କରନ୍ତୁ ଯେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିନାଶରୁ ଫେରି ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତୁ।
Verse 13
अभावं नेह गच्छेयुरुत्सन्नजनना: प्रजा: । आदिदेव नियुक्तो5स्मि त्वया लोकेषु लोककृत्
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହିପରି ନ ହେଲେ, ଜନକ-ଜନନୀହୀନ ପ୍ରଜାମାନେ ଏଠାରେ ଅଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତେ। ହେ ଲୋକକୃତ୍, ଆଦିଦେବ! ତୁମେ ମୋତେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ।
Verse 14
संतानोंका नाश हो जानेसे इस जगत्के सम्पूर्ण प्राणियोंका अभाव न हो जाय। आदिदेव! आपने सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे लोकस्रष्टाके पदपर नियुक्त किया है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ନ ନଶୁ। ତୁମେ ସଦା ପ୍ରସାଦାଭିମୁଖ ଦେବ; ତେଣୁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି—ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରା ଛିନ୍ନ ନ ହେଉ, ନହେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଭାବ ହେବ। ଆଦିଦେବ! ସର୍ବଲୋକରେ ତୁମେ ମୋତେ ଲୋକସ୍ରଷ୍ଟାର ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ।
Verse 15
नारद उवाच श्रुत्वा हि वचन देव: प्रजानां हितकारणे | तेज: संधारयामास पुनरेवान्तरात्मनि
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କହାଯାଇଥିବା ସେହି କଥା ଶୁଣି ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜ—ଉଦ୍ଭୂତ କ୍ରୋଧକୁ—ସଂଯମ କରି ପୁନର୍ବାର ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 16
ततोअग्निमुपसंहत्य भगवॉललोकसत्कृत: । प्रवृत्त च निवृत्तं च कथयामास वै प्रभु:
ତାପରେ ଲୋକସତ୍କୃତ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଅଗ୍ନିର ଉପସଂହାର କଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ପ୍ରଭୁ-ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବୃତ୍ତି (ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କର୍ମ) ଓ ନିବୃତ୍ତି (ବୈରାଗ୍ୟଜନ୍ୟ ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନ) — ଉଭୟ ପଥ ଉପଦେଶ କଲେ।
Verse 17
उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा । प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्यो नारी महात्मन:
ନାରଦ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ସେହି ରୋଷଜନ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପସଂହାର କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଯେନେ ଏକ ନାରୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ସେ ଭୟଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, କଳା-ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର; ତାହାର ଜିହ୍ବା, ମୁଖ ଓ ନୟନ ପୀତ-ରକ୍ତ ଆଭାରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ଏବଂ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 18
कृष्णरक्ता तथा पिड़्रक्तजिद्दास्यलोचना । कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! କଳା ଓ ଲାଲ ଛାୟାର ଏକ ନାରୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାର ଜିଭ, ମୁଖ ଓ ନୟନ ପୀତ-ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର ଥିଲା। ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଯୁଗଳ କୁଣ୍ଡଳରେ ସେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଦହୁଥିବା ସୁନାରେ ଗଢ଼ା ଥିଲା।
Verse 19
सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता । स्मयमाना च सावेक्ष्य देवी विश्वेश्वरावुभी
ଏପରି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ଦେବୀ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ମନ୍ଦ ହାସ୍ୟ କରି ସେ ଉଭୟ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
Verse 20
तामाहूय तदा देवो लोकादिनिधनेश्वर: । (उक्तवान् मधुरं वाक््यं सान्त्वयित्वा पुन: पुनः ।) मृत्यो इति महीपाल जहि चेमा: प्रजा इति
ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତର ଈଶ୍ୱର ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ଡାକି ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ପୁନଃପୁନଃ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ—“ହେ ମୃତ୍ୟୁ!” ଏବଂ, ହେ ମହୀପାଳ, ଆଦେଶ କଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କର।”
Verse 21
| ८22 4१; “4 + ३] ॥। 25. ६८22 9 ऐ 2 «95 ५ का] ९ प्र चक्र, प्र ॥727.।॥ 5 ्श फट ५ “2-- न. १:22. _ त्वं हि संहारबुद्धाथ प्रादुर्भूता रुषो मम । तस्मात् संहर सर्वास्त्वं प्रजाः:सजडपण्डिता:
ତୁମେ ମୋ କ୍ରୋଧରୁ ସଂହାରବୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛ। ତେଣୁ ଜଡ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ଭେଦ ନ କରି—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କର।
Verse 22
एवमुक्ता तु सा तेन मृत्यु: कमललोचना
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ କମଳନୟନୀ ମୃତ୍ୟୁ (ଦେବୀ) …
Verse 23
पाणिशथ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामह: । सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत् तदा
ତେବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେଇ ଅଶ୍ରୁଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଦୁଇ ହାତର ଅଞ୍ଜଳିରେ গ্ৰହଣ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ସୌମ୍ୟ ଅନୁନୟରେ ସେ ନାରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 53
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि मृत्युकथने त्रिपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ମୃତ୍ୟୁକଥନ ପ୍ରସଙ୍ଗର ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 213
मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो हुवाप्स्यसि । 'देवि! तू संहारबुद्धिसे मेरे रोषद्वारा प्रकट हुई है
ମୋର ଏହି ନିୟୋଗ ପାଳନ କଲେ ପରେ ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବୁ। ହେ ଦେବୀ! ତୁ ମୋ ରୋଷରୁ ସଂହାରବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଛୁ; ତେଣୁ ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସଂହାର କରି ଯାଅ। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୋତେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୋର କଲ୍ୟାଣ ହେବ।
Verse 226
दध्यौ चात्यर्थमबला प्ररुरोद च सुस्वरम् । ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर वह मृत्युनामवाली कमललोचना अबला अत्यन्त चिन्तामग्न हो गयी और फूट-फूटकर रोने लगी
ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବାକୁ ଶୁଣି, କମଳଲୋଚନା ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ନାମଧାରିଣୀ ସେ ଅବଳା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାମଗ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ସୁସ୍ୱର, କରୁଣ ସ୍ୱରରେ ଫୁଟିଫୁଟି କାନ୍ଦିଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of a public, time-bound vow: Arjuna’s pratijñā creates a duty to succeed despite amplified risk, while Kṛṣṇa highlights the reputational and social consequences of failure, turning personal resolve into a collective moral and political stake.
The chapter presents vows and truth-claims as binding forces that shape action and perception; it also underscores the necessity of counsel, intelligence, and preparation when dharma is pursued through high-stakes commitments.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative logic: understanding the chapter clarifies how oath-bound speech (satya/pratijñā) functions as a causal driver in the epic’s ethics and war strategy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.