Adhyaya 3
भीष्मपातने कर्णविलापः | Karṇa’s Lament upon Seeing Bhīṣma Fallen
Upa-parva: Bhīṣma-śayana (Episode of Bhīṣma on the Arrow-bed)
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma lies on a śara-talpa (arrow-bed), his immense vitality seemingly “dried” like an ocean under great winds. A sequence of similes elevates the event to cosmic scale: a mountain felled, a sun fallen from the sky, Indra’s unimaginable defeat by Vṛtra—each image indexing both the elder’s stature and the army’s shock. Karṇa descends from his chariot, eyes blurred with tears, offers respectful salutation, and identifies himself, requesting Bhīṣma to look upon him with auspicious, steady speech and gaze. He then interprets Bhīṣma’s fall as a crisis of moral order and a collapse of Kuru security, stating that no other protector equals Bhīṣma in counsel, treasury matters, formations, and weapon-policy. Karṇa forecasts that from this day the Pāṇḍavas, especially Arjuna (Gāṇḍīva) aided by Kṛṣṇa, will terrify armies like fire with wind, making the campaign’s strategic environment drastically more hazardous. The chapter ends with Karṇa preparing, under instruction, to confront Arjuna—accepting either victory or death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हैं—अमित-तेजस्वी भीष्म शर-शय्या पर पड़े हैं, मानो प्रलय-वायु से सोख लिया गया समुद्र; उनके पतन से कौरव-आशा का आधार डगमगा गया है। → भीष्म के अभाव में कौरव-पक्ष की ढाल टूटती दिखती है; संजय रूपकों की बाढ़ में अर्जुन की प्रचण्डता उभारते हैं—बाण-समूह यमुना-प्रवाह की तरह फैलते हैं, और अग्नि-वायु की संयुक्त गति की भाँति वन (सेना) को मार्ग-मार्ग से भस्म करते हैं। साथ ही यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि अर्जुन का सामना कौन कर सकता है। → संजय निर्णायक स्वर में कहते हैं—‘आपके सिवा दूसरा कौन राजा अर्जुन से युद्ध कर सकता है?’ गाण्डीव की टंकार और पांचजन्य की गर्जना से समस्त कौरव-सेनाओं में त्रास फैलने का चित्र चरम पर पहुँचता है; अर्जुन के बाण धार्तराष्ट्रों को चीरते हुए अग्नि-लपटों की तरह सब ओर फैलते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष भय और अनिवार्यता में टिकता है—कौरव-सेना अर्जुन की ध्वनि, वेग और प्रहार सहने में असमर्थ दिखती है; भीष्म-युग के अंत के बाद अब युद्ध का भार नए नेतृत्व और नए प्रतिरोध पर आ पड़ा है। → भीष्म के पतन के बाद कौरव-पक्ष में कौन-सा वीर/नेता अर्जुन के सम्मुख टिकेगा, और युद्ध की बागडोर किसके हाथ में जाएगी?
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! अमित तेजस्वी महात्मा भीष्म बाण-शय्यापर सो रहे थे। उस समय वे प्रलयकालीन महावायुसमूहसे सोख लिये गये समुद्रके समान जान पड़ते थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ବାଣଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ମହାବାୟୁମାନେ ଶୋଷି ନେଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ଦିଶୁଥିଲେ। ପିତାମହ, ଗୁରୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଅନ୍ତ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ମହାଧନୁର୍ଧର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ପାତିତ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ବିଜୟାଶା ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ନିଜ କଲ୍ୟାଣର ଆଶା ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଗଲା; ତାଙ୍କର ରକ୍ଷାକବଚ ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଅଥାହ ସମୁଦ୍ରରେ ଥାହ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି କୌରବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୀଷ୍ମଜୀ ଦ୍ୱୀପ ସମ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଢେର କରିଦେଲେ।
Verse 3
जयाशा तव पुत्राणां सम्भग्ना शर्म वर्म च । अपाराणामिव द्वीपमगाधे गाधमिच्छताम्
ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ବିଜୟାଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା; ସହିତ ତାଙ୍କର ଶରଣଭାବ ଓ ରକ୍ଷାକବଚ ମଧ୍ୟ। ଯେମାନେ ପାର ପାଉନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଅଗାଧ ଗଭୀରତାରେ ଆଧାର ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୀଷ୍ମ ଦ୍ୱୀପ ସମ ଆଶ୍ରୟ—କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ପାତିତ କରିଦେଲେ।
Verse 4
स्रोतसा यामुनेनेव शरौघेण परिप्लुतम् । महेन्द्रेणेव मैनाकमसहां भुवि पातितम्
ତାହା ବାଣମାନଙ୍କର ଧାରାରେ ଏମିତି ପ୍ଲାବିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେପରି ଯମୁନାର ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ତାହା ଦେଖି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେନେ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅସହ୍ୟ ମୈନାକ ପର୍ବତକୁ ଭୂମିରେ ପାତିତ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
Verse 5
नभश्च्युतमिवादित्यं पतितं धरणीतले । शतक्रतुमिवाचिन्त्यं पुरा वृत्रेण निर्जितम्
ସେ ଆକାଶରୁ ଖସି ପୃଥିବୀତଳେ ପତିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଏବଂ ପୁରାତନକାଳରେ ବୃତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶତକ୍ରତୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଦିଶୁଥିଲେ—ମହିମାର ପତନ ଯୁଦ୍ଧବିନାଶ ମଧ୍ୟରେ ନୀତିଗତ ଆଘାତ ଜଗାଇଲା।
Verse 6
मोहन सर्वसैन्यस्य युधि भीष्मस्य पातनम् । ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପତନ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ମୋହିତ କରିଦେଲା; ସେ ସମସ୍ତ ସେନାର କକୁଦ (ଶିଖର) ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଗୌରବ-ଶୋଭା) ଥିଲେ—ତାଙ୍କ ପତନ କେବଳ କୌଶଳଗତ ପରାଜୟ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧର ନୀତିକ-ମାନସିକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଏକ ଭଙ୍ଗ।
Verse 7
धनंजयशरैरव्याप्तं पितरं ते महाव्रतम् । तं॑ वीरशयने वीरं शयान पुरुषर्षभम्
ତୁମ ପିତା, ମହାବ୍ରତଧାରୀ, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଶରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ଥିଲେ; ସେ ବୀର—ପୁରୁଷର୍ଷଭ—ବୀରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ବୀରଙ୍କ ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ।
Verse 8
भीष्ममाधिरथिरद्दृष्टवा भरतानां महाद्युति: । अवतीर्य रथादार्तों बाष्पव्याकुलिताक्षरम्
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଧିରଥପୁତ୍ର ମହାଦ୍ୟୁତି କର୍ଣ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ; ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ କ୍ଷେମକାରୀ ବାଣୀରେ, କଲ୍ୟାଣଦାୟକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଁ ସେ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ, ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ। ମୁଁ କର୍ଣ୍ଣ। ତୁମ ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀରେ ମୋତେ କିଛି କହ; କ୍ଷେମଦାୟକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋ ପାଖକୁ ଚାହ।”
Verse 9
अभिवाद्याज्जलिं बद्ध्वा वन्दमानो5भ्यभाषत | उस युद्धस्थलमें भीष्मका गिराया जाना समस्त सैनिकोंको मोहमें डालनेवाला था। आपके ज्येष्ठ पिता महान व्रतधारी भीष्म समस्त सैनिकोंमें श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धनुर्धरोंके शिरोमणि थे। वे अर्जुनके बाणोंसे व्याप्त होकर वीरशय्यापर सो रहे थे। उन भरतवंशी वीर पुरुषप्रवर भीष्मको उस अवस्थामें देखकर अधिरथपुत्र महातेजस्वी कर्ण अत्यन्त आर्त होकर रथसे उतर पड़ा और अंजलि बाँध अभिवादनपूर्वक प्रणाम करके आँसूसे गदगद वाणीमें इस प्रकार बोला-- || ६--८ $ || कर्णोडहमस्मि भद्रें ते वद मामभि भारत
ଅଭିବାଦନ କରି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ବନ୍ଦନା କରି ସେ କହିଲେ—“ମୁଁ କର୍ଣ୍ଣ; ତୁମର ଭଦ୍ର ହେଉ। ହେ ଭାରତ, ମୋତେ କିଛି କହ।”
Verse 10
00/वी00५ (0. न नूनं सुकृतस्येह फलं कश्चित् समश्लुते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକରେ ସୁକୃତର ଫଳ କେହି ଯଥାର୍ଥରେ ଭୋଗ କରେନାହିଁ।
Verse 11
कोशसंचयने मन्त्रे व्यूहे प्रहरणेषु च
କୋଷ-ସଞ୍ଚୟ, ମନ୍ତ୍ରଣା, ବ୍ୟୂହ-ରଚନା ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ—(ସେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ)।
Verse 12
नाहमन्यं प्रपश्यामि कुरूणां कुरुपुड्रव । बुद्धया विशुद्धया युक्तो यः कुरूंस्तारयेद् भयात्
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଭୟରୁ ପାର କରାଇପାରିବ।
Verse 13
योधांस्तु बहुधा हत्वा पितृलोकं॑ गमिष्यति । 'कुरुश्रेष्ठ। कोश-संग्रह
ବହୁ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ଶେଷରେ ପିତୃଲୋକକୁ ଯିବ।
Verse 14
पाण्डवा भरतगश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरुक्षयम् । “भरतश्रेष्ठ) आजसे क्रोधमें भरे हुए पाण्डव उसी प्रकार कौरवोंका विनाश करेंगे, जैसे व्याप्र हिरनोंका ।। अद्य गाण्डीवघोषस्य वीर्यज्ञा: सव्यसाचिन:
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଜିଠାରୁ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ କୁରୁକ୍ଷୟ କରିବେ; ବ୍ୟାଘ୍ର ଯେପରି ମୃଗନାଶ କରେ।
Verse 15
कुरव: संत्रसिष्यन्ति वज़्पाणेरिवासुरा: । “आज गाण्डीवकी टंकार करनेवाले सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जाननेवाले कौरव उनसे उसी प्रकार डरेंगे, जैसे वज्रधारी इन्द्रसे असुर भयभीत होते हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେପରି ଅସୁରମାନେ କମ୍ପିଥାନ୍ତି, ସେପରି କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିବେ। ଆଜି ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ ବଜ୍ରନାଦ ସମ; ସେହି ନାଦ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଘୋଷଣା କରି ଶତ୍ରୁହୃଦୟରେ ଭୟ ସଞ୍ଚାର କରିବ।
Verse 16
समिद्धो5ग्निर्यथा वीर महाज्वालो द्रुमान् दहेत्
ହେ ବୀର! ଯେପରି ସୁପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ମହାଜ୍ୱାଳାଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଗଛମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଏ, ସେପରି ସେହି ଯୋଦ୍ଧାର କ୍ରୋଧ ଓ ବଳ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦିଶିଲା।
Verse 17
येन येन प्रसरतो वाय्वग्नी सहितौ वने
ବନରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ପଥରେ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଏକାସାଥି ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁ ସେଉଁ ଠାରେ ବିନାଶର ବେଗ ଅଦମ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 18
तेन तेन प्रदहतो भूरिगुल्मतृणद्रुमान् “वायु और अग्निदेव--ये दोनों एक साथ वनमें जिस-जिस मार्गसे फैलते हैं, उसी- उसीके द्वारा बहुत-से तृण, वृक्ष और लताओंको भस्म करते जाते हैं ।।
ସେମାନେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ପଥରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସେହି ପଥରେ ଅନେକ ଝାଡ଼, ତୃଣ ଓ ବୃକ୍ଷକୁ ଦହି ଯାଆନ୍ତି। ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଉତ୍ତେଜିତ ଅଗ୍ନି ଯେପରି, ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ମଧ୍ୟ ସେପରି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 19
यथा वायुर्नरव्यात्र तथा कृष्णो न संशय: । 'पुरुषसिंह! जैसी प्रज्वलित अग्नि होती है, वैसे ही कुन्तीकुमार अर्जुन हैं--इसमें संशय नहीं है और जैसी वायु होती है, वैसे ही श्रीकृष्ण हैं, इसमें भी संशय नहीं है ।।
ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି, ସେପରି ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାୟୁ, ସେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟର ନାଦ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର ସହ…
Verse 20
कपिथ्वजस्योत्यततो रथस्यामित्रकर्षिण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କପିଧ୍ୱଜଧାରୀ, ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ବୀରଙ୍କ ରଥ ମହାବେଗରେ ଉଛଳି ଆଗକୁ ଧାଇଲା…
Verse 21
को हार्जुनं योधयितु त्वदन्य: पार्थिवो5हति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆପଣ ଛଡ଼ା କେଉଁ ରାଜା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ? ମନୀଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ଅସୁର ଓ ଦୈତ୍ୟ ପରି ମାନବେତର ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗ୍ରାମ କରିଛନ୍ତି; ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବର ପାଇଛନ୍ତି—ଯାହା ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଜିତି ପାରିନଥିଲେ, ତାହାକୁ ଆଜି ରଣରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଜିତିପାରିବ?
Verse 22
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । अमानुषैश्च संग्रामस्त्रयम्बकेण महात्मना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି, ଯିଏ ମାନବେତରମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗ୍ରାମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରୟମ୍ବକ ମହାତ୍ମା (ଶିବ)ଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି—ସେହି ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେଉଁ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ?
Verse 23
तस्माच्चैव वर प्राप्तो दुष्प्रपमकृतात्मभि: । को<न्य: शक्तो रणे जेतुं पूर्व यो न जितस्त्वया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହିପରି ସେ ସେହି ବର ପାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଅସଂଯମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିନଥିଲେ, ତାହାକୁ ରଣରେ ଜିତିବାକୁ ଅନ୍ୟ କିଏ ସମର୍ଥ?
Verse 24
जितो येन रणे रामो भवता वीर्यशालिना । क्षत्रियान्तकरो घोरो देवदानवदर्पहा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବୀର୍ୟଶାଳୀ ଆପଣ ରଣରେ ରାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଥିଲେ—ସେ ଘୋର କ୍ଷତ୍ରିୟାନ୍ତକ, ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ଦର୍ପ ଦଳନକାରୀ।
Verse 25
तमद्याहं पाण्डवं युद्धशौण्ड- ममृष्यमाणो भवता चानुशिष्ट: । आशीदविपष॑ दृष्टिहरं सुघोरं शूरं शक्ष्याम्यस्त्रबलान्निहन्तुम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଆଜି ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଅମର୍ଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ, ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ପାଣ୍ଡବ ଶୂର—ଦୃଷ୍ଟି ହରିନେବା ଅତି ଘୋର ବିଷଧର ସର୍ପ ସମାନ—ଅର୍ଜୁନକୁ ମୋର ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ନିହତ କରିପାରିବି।
Verse 103
यत्र धर्मपरो वृद्धः शेते भुवि भवानिह । “निश्चय ही इस लोकमें कोई भी अपने पुण्यकर्मोंका फल यहाँ नहीं भोगता है; क्योंकि आप वृद्धावस्थातक सदा धर्ममें ही तत्पर रहे हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ବୃଦ୍ଧ ଆପଣ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକରେ କେହି ନିଜ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳ ଏଠିଏ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; କାରଣ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକଟିଏ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଛି।
Verse 153
त्रासयिष्यति बाणानां कुरूनन्यांश्व पार्थिवान् । “आज गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंका वज्रपातके समान शब्द कौरवों तथा अन्य राजाओंको भयभीत कर देगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଆଜି ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛୁଟିବା ବାଣମାନଙ୍କର ବଜ୍ରପାତ-ସଦୃଶ ନାଦ କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେବ।
Verse 166
धार्तराष्ट्रान् प्रथक्ष्यन्ति तथा बाणा: किरीटिन: । “वीर! जैसे बड़ी-बड़ी लपटोंसे युक्त प्रज्वलित हुई आग वृक्षोंको जलाकर भस्म कर देती है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ବୀର! ଯେପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଖାସହିତ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ସେପରି କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଦହି ନଶ୍ଟ କରିଦେବ।
Verse 193
श्र॒ुत्वा सर्वाणि सैन्यानि त्रासं यास्यन्ति भारत | “भारत! बजते हुए पांचजन्य और टंकारते हुए गाण्डीव धनुषकी भयंकर ध्वनि सुनकर आज सारी कौरव सेनाएँ भयभीत हो उठेंगी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ସେଇ ଘୋର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆଜି ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟାକୁଳ ହେବ।
Verse 206
शब्दं सोढुं न शक्ष्यन्ति त्वामृते वीर पार्थिवा: | “वीर! शत्रुसूदन कपिध्वज अर्जुनके उड़ते हुए रथकी घरघराहटको आपके सिवा दूसरे राजा नहीं सह सकेंगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ବୀର! ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସେଇ ଶବ୍ଦ ସହି ପାରିବେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between rightful reliance on a dharmic elder as institutional protector and the reality that war exposes even the most revered to vulnerability; leaders must act despite grief, uncertainty, and the destabilization of moral-psychological order.
It underscores that strategic capacity is inseparable from counsel, legitimacy, and morale: when a central ethical authority collapses, disciplined speech, ritual respect, and clear-eyed assessment must replace denial and impulsive escalation.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-layer functions through Sañjaya’s evaluative reportage and Karṇa’s prognostic reasoning, positioning the episode as a structural marker for the war’s ethical and strategic deterioration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.