Adhyaya 121
जयद्रथवधः — The Slaying of Jayadratha (Sunset Vow and Curse-Condition)
Upa-parva: Jayadratha-vadha Upaparva (Episode of Jayadratha’s Slaying)
Sañjaya depicts Arjuna as visually overwhelming in motion, projecting simultaneous missile-displays across directions (1–8), likened to the midday sun’s brilliance and to aerial rows of swans formed by arrow-flights. Arjuna drives toward Jayadratha, disrupting multiple chariot-warriors while pursuing the vow-bound target (9). Jayadratha counters with sharpened shafts, striking Gāṇḍīva and Arjuna, and attacking horses and standard; Arjuna neutralizes the incoming missiles and severs elements of Jayadratha’s chariot system, including the charioteer and the emblem (11–14). As the sun hastens toward setting, Kṛṣṇa urgently instructs Arjuna to decapitate Jayadratha but to prevent the head from falling to the ground because of Vṛddhakṣatra’s curse: whoever causes Jayadratha’s head to touch earth would have his own head split into a hundred parts (15–28). Kṛṣṇa explains the origin of the curse and provides the operational solution—use a divine, mantra-empowered missile to carry the head beyond Samantapañcaka and drop it into Vṛddhakṣatra’s lap (17–36). Arjuna releases the consecrated arrow; it removes Jayadratha’s head and deposits it as instructed, and when Vṛddhakṣatra rises, the head falls to earth, triggering the curse upon him (30–39). The battlefield registers astonishment; Kṛṣṇa commends Arjuna, the Pāṇḍavas infer success, and the engagement pivots back toward renewed combat against Droṇa as sunset approaches (40–49).
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—द्रोणाचार्य की सेना रथ-घोड़े-हाथियों से भरी, शर-शक्ति की लहरों वाली महासागर-सी उमड़ती है; उसी के सामने सात्यकि अपने सारथि से युद्ध-मार्ग और लक्ष्य पर तीखा संवाद करता है। → सात्यकि द्रोण की व्यूहबद्ध भीड़ को ‘आयुधों का समुद्र’ मानकर भी भय नहीं मानता; वह घोषणा करता है कि आज कौरव-दल (दुर्योधन सहित) उसका पराक्रम देखेगा—वह चुन-चुनकर श्रेष्ठ वीरों को गिराएगा। यवन-काम्बोज आदि तेज़ हाथ चलाने वाले योद्धा उस पर शरवर्षा करते हैं, और रणभूमि वाद्यों के उग्र नाद से कांपती है। → सात्यकि क्रुद्ध-रूप धारण कर रथों, अश्वों, गजों और पैदल दलों के बीच घुसकर यवन-काम्बोजों की पंक्तियाँ तोड़ देता है; उसके प्रहारों से शिरस्त्राणयुक्त मुण्डित मस्तक और लंबी दाढ़ियों वाले शत्रु-शिर रणभूमि पर बिखरते हैं—भूमि ‘पंखहीन पक्षियों’ की तरह पड़े सिरों से ढँक जाती है। → यवनों का बड़ा भाग मारा जाता है; जो थोड़े शेष बचते हैं वे भय से चारों ओर भागते हैं, अपने समुदाय से टूटकर प्राण बचाने की चेष्टा करते हैं। सात्यकि की धावा-धार से कौरव-सेना में विराव और संताप फैलता है। → सात्यकि की विजय-धारा आगे किस बड़े कौरव-वीर से टकराएगी—और द्रोण की महासागर-सी सेना इस छेद को कैसे भरेगी—यह अगले प्रसंग में तीव्र होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज छा जि: एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और उनके सारथिका संवाद तथा सात्यकिद्धारा काम्बोजों और यवन आदिकी सेनाकी पराजय संजय उवाच ततः स सात्यकिर्धीमान् महात्मा वृष्णिपुड्भव: । सुदर्शन निहत्याजौ यन्तारं पुनरब्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତାପରେ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧୀମାନ୍ ମହାତ୍ମା ସାତ୍ୟକି ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁଦର୍ଶନକୁ ବଧ କରି ପୁନର୍ବାର ନିଜ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
रथाश्वनागकलिलं शरशक्त्यूमिमालिनम् । खड्गमत्स्यं गदाग्राहं शूरायुधभहास्वनम्
“ତାତ! ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଘନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେନା ମହାସାଗର ସଦୃଶ ଥିଲା। ତାହାରେ ବାଣ ଓ ଶକ୍ତି ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଯେନ ତରଙ୍ଗମାଳା; ଖଡ୍ଗ ମାଛ ପରି, ଗଦା ଗ୍ରାହ ପରି। ଶୂରମାନଙ୍କ ଆୟୁଧପ୍ରହାରରୁ ଉଠୁଥିବା ମହାନାଦ ଯେନ ସାଗରର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ।”
Verse 3
प्राणापहारिणं रौद्रं वादित्रोत्क़ुष्टनादितम् । योधानामसुखस्पर्श दुर्धर्षमजयैषिणाम्
“ସେ ପ୍ରାଣହାରୀ, ରୌଦ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନାଦ ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ତାହାର ଗର୍ଜନ ଆହୁରି ବଢ଼ୁଥିଲା। ଯୋଧାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଃଖଦାୟକ; ଯେମାନେ ବିଜୟ ଚାହୁଁନଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଆତଙ୍କ ଥିଲା।”
Verse 4
तीर्णा: सम दुस्तरं तात द्रोणानीकमहार्णवम् । जलसंधबलेनाजोौ पुरुषादैरिवावृतम्
“ତାତ! ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଲସନ୍ଧର ବଳଦ୍ୱାରା—ମହାଯୋଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଘେରାଯାଇଥିବାରୁ ଆହୁରି ଦୁସ୍ତର ଲାଗୁଥିବା ସେଇ ଦ୍ରୋଣସେନା-ରୂପ ମହାସାଗରକୁ ଆମେ ପାର ହୋଇଗଲୁ।”
Verse 5
अतोथचन््यत् पृतनाशेषं मन्ये कुनदिकामिव । तर्तव्यामल्पसलिलां चोदयाश्वानसम्भ्रमम्
ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯେ ଶେଷ ସେନା, ତାହାକୁ ମୁଁ ଅଳ୍ପଜଳ ଥିବା ଛୋଟ ନଦୀ ପରି ସହଜେ ଅତିକ୍ରମଣୀୟ ବୋଲି ଭାବୁଛି। ତେଣୁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଅ।
Verse 6
हस्तप्राप्तमहं मन्ये साम्प्रतं सव्यसाचिनम् । निर्जित्य दुर्धरं द्रोणं सपदानुगमाहवे
ସେବକମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁର୍ଧର ବୀର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରେ ଜୟ କରି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଆମ ହାତରେ ଆସିପଡ଼ିଛି; କାରଣ ଜୟ କରି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପଛୁଆଁ ଧାଉଥିବାରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 7
हार्दिक्यं योधवर्य च मन्ये प्राप्त धनंजयम् । न हि मे जायते त्रासो दृष्टवा सैन्यान्यनेकश:
ମୁଁ ଭାବୁଛି ହାର୍ଦିକ୍ୟ ଏବଂ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ତଥାପି ଅନେକ ଭାଗରେ ଏକତ୍ରିତ ସେନାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 8
वल्लेरिव प्रदीप्तस्य वने शुष्कतृणोलपे । 'योद्धाओंमें श्रेष्ठ कृतवर्माको पराजित करके मैं ऐसा समझता हूँ कि अर्जुन मुझे मिल गये। जैसे सूखे तृण और लतावाले वनमें प्रज्वलित हुई अग्निके लिये कहीं कोई बाधा नहीं रहती, उसी प्रकार मुझे इन अनेक सेनाओंको देखकर तनिक भी त्रास नहीं हो रहा है ।।
ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ମୋ ହାତରେ ଆସିଗଲା। ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ତୃଣ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବାଧା ନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଅନେକ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କଣମାତ୍ର ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପାଣ୍ଡବମୁଖ୍ୟ କିରୀଟଧାରୀ ଯେ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଭୂମିକୁ ଦେଖ।
Verse 9
द्रवते तद् यथा सैन्यं तेन भग्नं महात्मना,'सारथे! उन्हीं महात्मा अर्जुनकी खदेड़ी हुई वह सेना इधर-उधर भाग रही है। दौड़ते हुए रथों, हाथियों और घोड़ोंसे लाल रेशमके समान यह धूल ऊपरको उठ रही है
ହେ ସାରଥି! ସେଇ ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନ ଯେପରି ସେନାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଛିଟାଇଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ସେନା ଏବେ ସେପରି ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଉଛି। ଦୌଡ଼ୁଥିବା ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ଉପରକୁ ଉଠି ଲାଲ ରେଶମ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଛି।
Verse 10
रथैरविंपरिधावद्धिर्गजैरश्वैश्न॒ सारथे | कौशेयारुणसंकाशमेतदुद्धूयते रज:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସାରଥି! ରଥ, ଗଜ ଓ ଅଶ୍ୱ ଇଧର-ଉଧର ଦୌଡ଼ୁଥିବାରୁ ଲାଲ କୌଶେୟ ପରି ରଙ୍ଗ ଥିବା ଧୂଳି ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି। ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତାଡ଼ନାରେ ସେ ସେନା ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଉଛି।
Verse 11
अभ्याशस्थमहं मन्ये श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् | स एष श्रुयते शब्दो गाण्डीवस्पामितौजस:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ମତରେ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱବାହନ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାରଥି ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ଆମ ନିକଟକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; କାରଣ ଅମିତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତାଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷର ଗର୍ଜନ-ସଦୃଶ ଟଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।
Verse 12
यादृशानि निमित्तानि मम प्रादुर्भवन्ति वै अनस्तंगत आदित्ये हन्ता सैन्धवर्मर्जुन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେପରି ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେଉଛି, ତାହାରୁ ଲାଗୁଛି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନ ନିଶ୍ଚୟ ସୈନ୍ଧବ (ଜୟଦ୍ରଥ)କୁ ବଧ କରିବେ।
Verse 13
शनैर्विश्रम्भयन्नश्चान् याहि यत्रारिवाहिनी । यत्रैते सतलत्राणा: सुयोधनपुरोगमा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାମଲାଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇ, ସେଠାକୁ ଯାଅ ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁସେନା ଶାରୀବଦ୍ଧ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଯେଉଁଠି ତଲତ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସୁୟୋଧନକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 14
४ 5 ६ ९ ऐ । दंशिता: क्रूरकर्माण: काम्बोजा युद्धदुर्मदा: । शरबाणासनधरा यवनाश्ष प्रहारिण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ କବଚଧାରୀ, କ୍ରୂରକର୍ମା, ଯୁଦ୍ଧମଦରେ ଦୁର୍ମଦ କାମ୍ବୋଜମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏବଂ ଧନୁ-ବାଣ ଧାରଣ କରି ପ୍ରହାରରେ ନିପୁଣ ଯବନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧପାଇଁ ସଜ୍ଜ।
Verse 15
शका: किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तका: | अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणय:
ଶକ, କିରାତ, ଦରଦ, ବର୍ବର, ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଯୋଦ୍ଧା ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁଧ ହାତରେ ଧରି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେମାନେ ରଣେ ଉନ୍ମତ୍ତ, କର୍ମେ କଠୋର; ଦୁର୍ୟୋଧନକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛାରେ ଆମ ପ୍ରତି ମୁହଁ କରି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 16
यत्रैते सतलत्राणा: सुयोधनपुरोगमा: । मामेवाभिमुखा: सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिन:
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତେ କବଚରକ୍ଷିତ ଯୋଦ୍ଧା, ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ୟୋଧନ)କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ମୋ ପ୍ରତି ମୁହଁ କରି ସମରେଚ୍ଛାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ।
Verse 17
एतान् सरथनागाश्चान् निहत्याजौ सपत्तिन: । इदं दुर्ग महाघोरं तीर्णमेवोपधारय
ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ—ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ସହିତ—ରଣଭୂମିରେ ନିହତ କରିଦେଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ ଯେ ଏହି ମହାଘୋର ଓ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟ-ଦୁର୍ଗ ଆମେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛୁ।
Verse 18
सूत उवाच न सम्भ्रमो मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम । यद्यपि स्यात् तव क्रुद्धो जामदग्न्योडग्रत: स्थित:
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ସତ୍ୟବିକ୍ରମ! ମୋର କୌଣସି ଉଦ୍ବେଗ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ତଥାପି ମୋତେ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 19
द्रोणो वा रथिनां श्रेष्ठ: कृपो मद्रेश्वरो 5पि वा । तथापि सम्भ्रमो न स्यात् त्वामाश्रित्य महाभुज
ମହାବାହୋ! ରଥୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ଯଦି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତୁ, ତଥାପି ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ମୋର କୌଣସି ଉଦ୍ବେଗ ହେବ ନାହିଁ; ଭୟ ମୋତେ ଆବର୍ତ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 20
त्वया सुबहवो युद्धे निर्जिता: शत्रुसूदन । दंशिता: क्रूरकर्माण: काम्बोजा युद्धदुर्मदा:
ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ! ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଛ। କ୍ରୂରକର୍ମୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ସେଇ କାମ୍ବୋଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଦମିତ ହୋଇ ବଶୀଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 21
शरबाणासनधरा यवनाश्ष प्रहारिण: । शका: किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तका:
ଶର-ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ—ପ୍ରହାରରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଯବନମାନେ; ଶକ, କିରାତ, ଦରଦ, ବର୍ବର ଓ ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 22
अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणय: । न च मे सम्भ्रम: कश्चिद् भूतपूर्व: कथंचन
ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆୟୁଧ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଉତ୍କଣ୍ଠା ଓ ଭୟ ମୋତେ ପୂର୍ବେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ହୋଇନଥିଲା।
Verse 23
किमुतैतत् समासाद्य धीरसंयुगगोष्पदम् | आयुष्मन् कतरेण त्वां प्रापपामि धनंजयम्
ଆୟୁଷ୍ମନ୍! ଧୀର-ବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଗାଈର ଖୁରଚିହ୍ନ ପରି ତୁଚ୍ଛ ହୋଇଗଲା ଭଳି ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ—ଏହା କି? ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗରୁ କେଉଁ ମାର୍ଗେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇବି?
Verse 24
शत्रुसूदन! आपने पहले भी युद्धमें बहुतेरे कवचधारी
ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ! ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ କବଚଧାରୀ, କ୍ରୂରକର୍ମୀ ଓ ରଣମଦରେ ମତ୍ତ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଛ। ଧନୁଷ-ବାଣ ଧାରଣ କରି ପ୍ରହାରରେ କୁଶଳ ଯବନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଛ। ଶକ, କିରାତ, ଦରଦ, ବର୍ବର, ତାମ୍ରଲିପ୍ତ ଏବଂ ହାତରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଆୟୁଧ ଧରିଥିବା ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପରାସ୍ତ କରିଛ। ସେ ସମୟରେ କେବେ କାହାରି କୌଣସି ପ୍ରକାର ଭୟ ହୋଇନଥିଲା। ତେବେ ଗାଈର ଖୁରଚିହ୍ନ ପରି ତୁଚ୍ଛ ଏହି ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳକୁ ଆସି ଭୟ କିପରି ହେବ? ଆୟୁଷ୍ମନ୍! ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗରୁ କେଉଁ ମାର୍ଗେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇବି? ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ! ତୁମେ କାହା ଉପରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ? କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପ ଆସିଛି? ଏବଂ କାହାର ମନ ଆଜି ଯମପୁରୀକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଉଛି?
Verse 25
के त्वां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमोपमम् | दृष्टवा विक्रमसम्पन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे
ରଣଭୂମିରେ କାଳାନ୍ତକ ଯମ ସଦୃଶ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ଅପରାଜେୟ ପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ତୁମକୁ ଦେଖି ସଂଗ୍ରାମରେ କିଏ ନ ପଳାଇବ?
Verse 26
सात्यकिरुवाच मुण्डानेतान् हनिष्यामि दानवानिव वासव:
ସାତ୍ୟକି କହିଲେ—“ସୂତ! ଯେପରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦାନବମାନଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ମୁଣ୍ଡିତଶିର କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବି। ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ; ତେଣୁ ମୋତେ ସିଧା ସେମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଇଚାଲ। ଆଜି ସେମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବା ପରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପାଣ୍ଡବ—ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ—ନିକଟକୁ ଯିବି।”
Verse 27
प्रतिज्ञां पारयिष्यामि काम्बोजानेव मां वह । अद्यैषां कदनं कृत्वा प्रियं यास्यामि पाण्डवम्
ସାତ୍ୟକି କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି। ମୋତେ ସିଧା କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଇଚାଲ। ଆଜି ସେମାନଙ୍କୁ କାଟି ନିହତ କରିବା ପରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପାଣ୍ଡବ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ—ନିକଟକୁ ଯିବି।”
Verse 28
अद्य द्रक्ष्यन्ति मे वीर्य कौरवा: ससुयोधना: । मुण्डानीके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत्
ଆଜି ସୁୟୋଧନ ସହିତ ସମସ୍ତ କୌରବ ମୋ ପରାକ୍ରମ ଦେଖିବେ। ସୂତ! ଆଜି ମୁଣ୍ଡାନୀକ ନିହତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ସମସ୍ତ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶ ଘଟିଲେ।
Verse 29
अद्य कौरवसैन्यस्य दीर्यमाणस्य संयुगे । श्र॒त्वा विरावं बहुधा संतप्स्यति सुयोधन:
ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ କୌରବସେନା ଚିରିଯାଇ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାହାର ବହୁବିଧ ଆର୍ତ୍ତନାଦକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣି ସୁୟୋଧନ ଭୟଙ୍କର ସନ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେବ।
Verse 30
अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेता श्वस्प महात्मन: । आचार्यस्य कृतं मार्ग दर्शयिष्यामि संयुगे,आज रणक्षेत्रमें मैं अपने आचार्य पाण्डवप्रवर श्वेतवाहन महात्मा अर्जुनके प्रकट किये हुए मार्गको दिखाऊँगा
ଆଜି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ପାଣ୍ଡବମୁଖ୍ୟ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱବାହନ ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ରଚିତ—ମାର୍ଗକୁ ଦେଖାଇବି।
Verse 31
अद्य मद्बाणनिहतान् योधमुख्यान् सहस्रश: । दृष्टवा दुर्योधनो राजा पश्चात्तापं गमिष्यति,आज मेरे बाणोंसे अपने सहस्रों प्रमुख योद्धाओंको मारा गया देखकर राजा दुर्योधन अत्यन्त पश्चात्ताप करेगा
ଆଜି ମୋ ବାଣରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପ୍ରଧାନ ଯୋଦ୍ଧା ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଘୋର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
Verse 32
अद्य मे क्षिप्रहस्तस्य क्षिपत: सायकोत्तमान् | अलातचक्रप्रतिमं धनुर्द्रक्ष्यन्ति कौरवा:,आज शीतघ्रतापूर्वक हाथ चलाकर उत्तम बाणोंका प्रहार करते हुए मेरे धनुषको कौरवलोग अलातचक्रके समान देखेंगे
ଆଜି ଶୀଘ୍ରହସ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ମୋ ଧନୁଷ କୌରବମାନଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଲାତଚକ୍ର ସମାନ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଦିଶିବ।
Verse 33
मत्सायकचिताड्रानां रुधिरं स्रवतां मुहुः । सैनिकानां वध दृष्टवा संतप्स्यति सुयोधन:
ମୋ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଯାହାଙ୍କ ଦେହରୁ ପୁନଃପୁନଃ ରକ୍ତ ଝରିବ, ସେମାନଙ୍କ ସେନାନୀମାନଙ୍କ ବଧ ଦେଖି ସୁୟୋଧନ ଦୁଃଖରେ ଜ୍ୱଳିବ।
Verse 34
अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निघ्नतश्न वरान् वरान् | द्विरर्जुनमिमं लोकं मंस्यतेड्द्य सुयोधन:
ଆଜି କ୍ରୋଧରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ କୌରବସେନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଏକେକ କରି ନିହତ କରିବି; ତେବେ ସୁୟୋଧନ ଆଜି ଭାବିବ—ଏହି ଲୋକରେ ଏବେ ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ହୋଇଗଲେ।
Verse 35
अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे । दृष्टवा दुर्योधनो राजा संतप्स्यति महामृथे,आज महासमरमें मेरे द्वारा सहस्नों राजाओंका विनाश देखकर राजा दुर्योधनको बड़ा संताप होगा
ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ମୁଁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛି। ଏହା ଦେଖି ଏହି ମହାସମରରେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଶୋକ ଓ ସନ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେବ।
Verse 36
अद्य स्नेहं च भक्ति च पाण्डवेषु महात्मसु । हत्वा राजसहस््राणि दर्शयिष्यामि राजसु
ଆଜି ମୁଁ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିବି; ସହସ୍ର ସହସ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ନିହତ କରି ରାଜମଣ୍ଡଳରେ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେବି।
Verse 37
संजय उवाच एवमुक्तस्तदा सूत: शिक्षितान् साधुवाहिन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସଦାଚାର-ନିପୁଣ ସେହି ସୂତ ତଦନୁସାରେ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
Verse 38
ते पिबन्त इवाकाशं युयुधानं हयोत्तमा:
ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେନ ଆକାଶକୁ ପିଉଛନ୍ତି—ଏପରି ବେଗରେ ଯୁଯୁଧାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବହିନେଲେ।
Verse 39
सात्यकिं ते समासाद्य पृतनास्वनिवर्तिनम्
ପୃତନାପଙ୍କ୍ତିରେ କେବେ ନ ଫେରୁଥିବା ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ତୁମ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସେହି ଅଡ଼ିଗ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 40
तेषामिषूनथास्त्राणि वेगवान् नतपर्वभि:
Sañjaya said: With swift force, he met their arrows and weapon-launches, bending (or deflecting) them by means of his own shafts—checking the onrush of their attack in the thick of battle.
Verse 41
अच्छिनत् सात्यकी राजन नैनं ते प्राप्तुवत् शरा: । राजन! वेगशाली सात्यकिने झुकी हुई गाँठवाले अपने बाणोंद्वारा उन सबके बाणों तथा अन्य अस्त्रोंको काट गिराया। वे बाण उनके पासतक पहुँच न सके ।।
Sañjaya said: O King, Sātyaki cut down their missiles; none of those arrows could reach him. With swift, well-aimed shafts—knotted and forceful—he severed and brought down all their arrows and other weapons before they could come near. Then that dreadful warrior, wheeling in every direction, with razor-sharp arrows tipped with gold and fletched with vulture-feathers, struck down the Yavanas—cleaving heads and arms, and even slicing through their iron and bronze armor. The passage underscores disciplined martial skill used as protective counter-force in battle: not reckless slaughter, but mastery that neutralizes incoming harm and breaks the enemy’s capacity to strike.
Verse 42
उच्चकर्त शिरांस्युग्रो यवनानां भुजानपि । शैक्यायसानि वर्माणि कांस्थानि च समन्ततः
Sañjaya said: The fierce warrior, wheeling about on every side, hewed off the Yavanas’ heads and arms, and even cut through their armour made of red iron and of bronze. The scene underscores the ruthless momentum of battle, where prowess and weapon-skill overwhelm bodily protection, and violence spreads indiscriminately across the field.
Verse 43
भित्त्वा देहांस्तथा तेषां शरा जम्मुर्महीतलम् | ते हन्यमाना वीरेण म्लेच्छा: सात्यकिना रणे
Sañjaya said: Having pierced their bodies, the arrows then fell upon the earth. Those Mleccha warriors, being struck down in battle by the heroic Sātyaki, were slain—showing the relentless, consequence-laden momentum of war where valor and duty manifest through uncompromising violence.
Verse 44
शतशो< भ्यपतंस्तत्र व्यसवो वसुधातले । वे बाण उनके शरीरोंको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस गये। वीर सात्यकिके द्वारा रणभूमिमें आहत होकर सैकड़ों म्लेच्छ प्राण त्यागकर धराशायी हो गये ।।
Sañjaya said: There, by the hundreds, lifeless bodies fell upon the earth. The arrows, having torn through their bodies, plunged into the ground. Struck on the battlefield by the hero Sātyaki, hundreds of the mleccha warriors gave up their lives and collapsed. The scene underscores the grim, impersonal momentum of war—where prowess and duty drive action, yet the cost is measured in lives abruptly ended.
Verse 45
पज्च षट् सप्त चाष्टौ च बिभेद यवनान् शरै: । वे कानतक खींचकर छोड़े हुए और अविच्छिन्न गतिसे परस्पर सटकर निकलते हुए बाणोंद्वारा पाँच
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୟକି ଧନୁଷ ଟାଣି ଏମିତି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଯେ ବାଣଧାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଲା; ସେହି ବାଣରେ ସେ ଏକେ ସାଥିରେ ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ସାତ ଏବଂ ଆଠ ଯବନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ହେ ନରାଧିପ! ସେଠାରେ ତୁମ ସେନାକୁ ସଂହାର କରୁଥିବା ଶୈନେୟ ହଜାର ହଜାର କାମ୍ବୋଜ ଓ ଶକ, ଶବର, କିରାତ ଓ ବର୍ବରଙ୍କ ଶବରେ ଭୂମିକୁ ପାଟି ତାହାକୁ ଅଗମ୍ୟ କରିଦେଲେ; ରଣଭୂମି ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର କାଦୁଆରେ ଭରିଗଲା।
Verse 46
शबराणां किरातानां बर्बराणां तथैव च । अगम्यरूपां पृथिवीं मांसशोणितकर्दमाम्
ଶବର, କିରାତ ଓ ବର୍ବର—ଏପରି ବନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଶବରେ ଭରିଥିବା ସେ ଭୂମି ଅଗମ୍ୟରୂପ ହୋଇଥିଲା; ତାହା ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର କାଦୁଆ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 47
दस्यूनां सशिरस्त्राणै: शिरोभिलूनमूर्थजै:
ସେଠାରେ ଦସ୍ୟୁ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଛିଟିଯାଇଥିଲା—କେତେକ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ସହ, କେତେକର କେଶ କଟା—ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପରିଚୟ ଦୁହେଁ କାଢ଼ିନେଇଥାଏ।
Verse 48
रुधिरोक्षितसवरज़िस्तैस्तदायोधनं बभौ
ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ରଣଭୂମି ଭୟାନକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସଂହାରର ରଙ୍ଗ ତାହାର ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରିଦେଇଥିଲା।
Verse 49
कबन्न्धै: संवृतं सर्व ताम्रा भ्रे: खमिवावृतम् | जिनके सारे अंग खूनसे लथपथ हो रहे थे, उन कबन्धोंसे भरा हुआ वह सारा रफक्षेत्र लाल रंगके बादलोंसे ढके हुए आकाशके समान जान पड़ता था ।।
ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ଅଙ୍ଗ ଥିବା କବନ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠି ସମଗ୍ର ରଣଭୂମିକୁ ଢାକିଦେଇଥିଲେ, ସେ ରଣକ୍ଷେତ୍ର ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ମେଘରେ ଆବୃତ ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 50
ते सात्वतेन निहता: समावत्रुर्वसुंधराम् । वज्र और विद्युतकें समान कठोर स्पर्शवाले सुन्दर पर्वयुक्त बाणोंद्वारा सात्यकिके हाथसे मारे गये उन यवनोंने वहाँकी भूमिको अपनी लाशोंसे ढक लिया ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୱତ ବୀରଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ଯବନମାନେ ନିଜ ଶବଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲେ। ବଜ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ କଠୋର ସ୍ପର୍ଶବିଶିଷ୍ଟ, ସୁନ୍ଦର ଗଠିଯୁକ୍ତ ଶରମାନେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ହାତରୁ ଲାଗି ସେମାନେ ସେଠାରେ ଢେର ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଅଳ୍ପ କିଛି ଯବନ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଭଙ୍ଗ, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ, କଷ୍ଟେ ପ୍ରାଣ ଧରି, ପ୍ରାୟ ଅଚେତ ଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୁୟୁଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ହାତ ଓ ଚାବୁକରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବେଗ ଧରି, ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 51
जिता: संख्ये महाराज युयुधानेन दंशिता: । पाण्णिशिश्व कशाभिश्च ताडयन्तस्तुरज्रमान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଯୁଦ୍ଧର ଘମାସାଣରେ ଯୁୟୁଧାନ ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ସେମାନେ ଦଂଶିତ ପରି ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେମାନେ ଲଗାମ ଓ ଚାବୁକରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ତାଡ଼ି ଆଗକୁ ହାଙ୍କୁଥିଲେ।
Verse 52
काम्बोजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ଜୟ କାମ୍ବୋଜ ସେନାକୁ ଖେଦାଇ (ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା)।
Verse 53
यवनानां च तत् सैन्यं शकानां च महद्बलम् | ततः स पुरुषव्यात्र: सात्यकि: सत्यविक्रम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯବନମାନଙ୍କର ସେହି ସେନା ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଏବଂ ଶକମାନଙ୍କର ମହାନ୍ ବଳବାନ୍ ବାହିନୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ତାପରେ ସତ୍ୟବିକ୍ରମ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ସାତ୍ୟକି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 54
प्रविष्टस्तावकान् जित्वा सूतं याहीत्यचोदयत् । भरतनन्दन! उस रफणक्षेत्रमें दुर्जय काम्बोज-सेनाको
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତି ସେ ରଥସାରଥିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ—“ଆଗକୁ ହାଙ୍କ!” ହେ ଭରତନନ୍ଦନ, ସମରରେ ତାଙ୍କର ସେହି କର୍ମ ଦେଖି—ଯାହା ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟେ କେହି କରିନଥିଲେ—ସମସ୍ତେ ବିସ୍ମୟମଗ୍ନ ହେଲେ।
Verse 55
चारणा: सहगन्धर्वा: पूजयाज्चक्रिरे भृशम् । जिसे पहले दूसरोंने नहीं किया था, समरांगणमें सात्यकिके उस पराक्रमको देखकर चारणों और ग्रन्धवोंने उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚାରଣମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସମରଭୂମିରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ—ଯାହା ପୂର୍ବେ କେହି କରିନଥିଲେ—ଦେଖି ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠରକ୍ଷକ ସାତ୍ୟକି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚାରଣମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ।
Verse 86
पत्त्यश्वरथनागौघै: पतितैर्विषमीकृताम् । “देखो, पाण्डवप्रवर किरीटधारी अर्जुन जिस मार्गसे गये हैं, वहाँकी भूमि धराशायी हुए पैदलों, घोड़ों, रथों और हाथियोंके समुदायसे विषम एवं दुर्लड्घ्य हो गयी है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦେଖ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ପଥରେ ଗଲେ, ସେଠାରେ ପତିତ ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ଢେରରେ ଭୂମି ବିଷମ ହୋଇ ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
Verse 119
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे यवनपराजये एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ, ସାତ୍ୟକିପ୍ରବେଶ ଓ ଯବନପରାଜୟ ବିଷୟକ ଏକଶେ ଉଣେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 256
केषां वैवस्वतो राजा स्मरतेड्द्य महाभुज । युद्धमें काल
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୋ! ଆଜି ବୈବସ୍ୱତ ରାଜା ଯମ କାହା କାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳ, ଅନ୍ତକ ଓ ଯମ ସମ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଉଥିବା, ବଳ-ବିକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ଆପଣଙ୍କ ପରି ବୀରକୁ ଦେଖି ଆଜି କେଉଁ କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ପଳାଇବେ? ହେ ମହାବାହୋ, ଆଜି ରାଜା ଯମ କାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 366
बल॑ वीर्य कृतज्ञत्वं मम ज्ञास्यन्ति कौरवा: । आज सहस्रों राजाओंका संहार करके मैं इन राजाओंके समाजमें महात्मा पाण्डवोंके प्रति अपने स्नेह और भक्तिका प्रदर्शन करूँगा। अब कौरवोंको मेरे बल
କୌରବମାନେ ମୋର ବଳ, ପରାକ୍ରମ ଓ କୃତଜ୍ଞତାକୁ ଜାଣିବେ। ଆଜି ସହସ୍ର ସହସ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କରି, ଏହି ରାଜସମାଜର ସମ୍ମୁଖରେ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିବି। ଏବେ କୌରବମାନଙ୍କୁ ମୋର ଶକ୍ତି, ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃତଜ୍ଞ ନିଷ୍ଠାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ମିଳିବ।
Verse 373
शशाड्कसंनिकाशान् वै वाजिनो व्यनुदद् भृशम् | संजय कहते हैं--राजन्! सात्यकिके ऐसा कहनेपर सारथिने चन्द्रमाके समान श्वेत वर्णवाले उन घोड़ोंको
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ସାତ୍ୟକି ଏପରି କହିବା ସହିତ ସାରଥି ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ, ସୁଶିକ୍ଷିତ ଓ ଦୃଢ଼ ଚାଳରେ ଚାଲିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମହାବେଗରେ ହାଙ୍କି ଯୁଦ୍ଧର ଘନଘଟାରେ ଠେଲିଦେଲେ।
Verse 386
प्रापपन् यवनान् शीघ्र॑ं मन:ःपवनरंहस: । मन और वायुके समान वेगवाले उन उत्तम घोड़ोंने आकाशको पीते हुए-से चलकर युयुधानको शीघ्र ही यवनोंके पास पहुँचा दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମନ ଓ ପବନ ସମ ବେଗବାନ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେନେ ଆକାଶକୁ ପିଉଥିବା ପରି ଦୌଡ଼ି, ଯୁୟୁଧାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ରେ ଯବନମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେଲେ।
Verse 466
कृतवांस्तत्र शैनेय: क्षपयंस्तावकं॑ बलम् | प्रजानाथ! सात्यकिने आपकी सेनाका संहार करते हुए वहाँकी भूमिको सहस्रों काम्बोजों
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ସେଠାରେ ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ଆପଣଙ୍କ ସେନାକୁ ସଂହାର କରି କରି, ସହସ୍ର ସହସ୍ର କାମ୍ବୋଜ, ଶକ, ଶବର, କିରାତ ଓ ବର୍ବରଙ୍କ ଶବରେ ଭୂମିକୁ ପାଟି ଅଗମ୍ୟ କରିଦେଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର କାଦୁଆ ଜମିଥିଲା।
Verse 476
दीर्घकूचैर्मही कीर्णा विबर्हैरण्डजैरिव । उन लुटेरोंके लंबी दाढ़ीवाले शिरस्त्राणयुक्त मुण्डित मस्तकोंसे आच्छादित हुई रणभूमि पंखहीन पक्षियोंसे व्याप्त हुई-सी जान पड़ती थी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦୀର୍ଘ କୂଚ ଥିବା ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ଓ ମୁଣ୍ଡିତ ମସ୍ତକରେ ଭୂମି ଏମିତି କୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା ଯେ ରଣଭୂମି ପଙ୍ଖହୀନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଛାଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 513
जवमुनत्तममास्थाय सर्वतः प्राद्रवन् भयात् । महाराज! थोड़े-से यवन शेष रह गये थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ସର୍ବୋତ୍ତମ ବେଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ଭୟରେ ସବୁଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ। ଅତି କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇଥିବା କିଛି ଯବନ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଥିଲେ; ନିଜ ଦଳରୁ ଛିଣ୍ଡିଯାଇ ସେମାନେ ଅଚେତ ପରି ହେଉଥିଲେ। ରଣଭୂମିରେ ଯୁୟୁଧାନ ସେଇ ସମସ୍ତ କବଚଧାରୀ ଯବନମାନଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଓ କୋଡ଼ାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପିଟି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଗର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସବୁଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 3936
बहवो लघुहस्ताश्न॒ शरवर्षरवाकिरन् । युद्धमें कभी पीछे न हटनेवाले सात्यकिको अपनी सेनाओंके बीच पाकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले बहुतेरे यवनोंने उनके ऊपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବହୁ ଲଘୁହସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଶରବୃଷ୍ଟିର ଗର୍ଜନରେ ରଣଭୂମିକୁ ପୂରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛକୁ ନହଟୁଥିବା ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ନିଜ ସେନାମଧ୍ୟରେ ଦେଖି, ଅନେକ ଯବନ ଶୀଘ୍ରତାରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶରବୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns achieving a vow-bound objective under a lethal constraint: Arjuna must complete the act before sunset yet avoid triggering the curse that would punish the agent if Jayadratha’s head touches the ground.
The chapter emphasizes disciplined agency: pledged responsibility requires not only intent but precise knowledge of constraints, counsel, and method—showing how outcomes in the epic are shaped by both resolve and technical discernment.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions narratively through communal astonishment and Kṛṣṇa’s commendation, marking the episode as exemplary of vow-fulfillment and constraint-aware action within the war’s ethical frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.