Adhyaya 103
भीष्मवधोपाय-प्रश्नः (Inquiry into the means to overcome Bhīṣma) | Chapter 103
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-upāya-mantra (Counsel on the means to neutralize Bhīṣma)
Sañjaya reports that as the sun set, a severe twilight obscured the battlefield and both forces executed an orderly withdrawal. The Pāṇḍavas, distressed by Bhīṣma’s decisive pressure, convene with the Vṛṣṇis and Sṛñjayas to deliberate on welfare and strategy. Yudhiṣṭhira confesses despair, contemplates renunciation, and asks Kṛṣṇa for guidance consistent with svadharma. Kṛṣṇa responds by reaffirming the coalition’s capability, offering to confront Bhīṣma himself if necessary, and re-centering the discussion on duty and achievable means. The group then approaches Bhīṣma unarmed and without armor, honoring him and requesting counsel: how to secure victory, regain the kingdom, and reduce broader loss. Bhīṣma states that as long as he fights with weapons he is effectively unconquerable, but he identifies a limiting rule: he will not engage against certain categories (including one known to have been female earlier) and specifically will not strike when Śikhaṇḍin is placed before Arjuna. He instructs Arjuna to exploit this interval and strike decisively, after which victory becomes feasible. Returning to camp, Arjuna voices personal reluctance to fight his elder; Kṛṣṇa counters with prior commitment, kṣātra-dharma, and the necessity of neutralizing Bhīṣma. The chapter closes with a settled operational decision: position Śikhaṇḍin in the forefront while Arjuna suppresses other threats and targets Bhīṣma.
Chapter Arc: द्रौपदी के पाँचों पुत्र और वीर अभिमन्यु राक्षस अलम्बुष के साथ रणभूमि में टकराते हैं; सौभद्र का बाण-वर्षा बादल की धाराओं-सा बरसता है और कुरु-सेना में हड़कम्प मच जाता है। → अभिमन्यु अनेक अनीकों को ऐसे उड़ा देता है जैसे वायु रूई के ढेर; क्रोध में वह देव-सेना को भगाने वाले वृत्र के समान कुरु-चमू को खदेड़ता है। कौरव-पक्ष उसे रोकने के उपाय खोजता है, पर ‘महौषधि’ जैसा कोई सरल उपचार नहीं दिखता। → अलम्बुष और अभिमन्यु का घोर द्वंद्व—दोनों क्रोधदीप्त, लाल नेत्रों से काल और अग्नि के समान एक-दूसरे को देखते हैं। अलम्बुष बाणों से विद्ध होकर क्षण भर तम में डूबता है, फिर होश पाकर दूने क्रोध से शत्रुओं के बाण, ध्वज, अश्व और धनुष काट डालता है; रण का केंद्र एक ही द्वंद्व बन जाता है। → युद्ध का प्रवाह अभिमन्यु की प्रचंडता के इर्द-गिर्द सिमटता है; कौरव-सेना पीछे हटती और पुनर्गठन करती है, जबकि राक्षस-श्रेष्ठ अलम्बुष अपनी विद्या-बल से टिके रहने का प्रयास करता है। → कौरव-पक्ष में यह निश्चय उभरता है कि ‘तुरंत जाकर’ सुभद्रा-पुत्र का वध किया जाए और भीष्म-द्रोण को आगे कर निर्णायक घेरा बनाया जाए—अगले क्षणों में अभिमन्यु पर सामूहिक प्रहार का संकेत।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। 2 शततमो< ध्याय: द्रौपदीके पाँचों पुत्रों और अभिमन्युका राक्षस हक इक षके साथ घोर युद्ध एवं अभिमन्युके द्वारा नष्ट होती हुई - सेनाका युद्धभूमिसे पलायन संजय उवाच अभिमन्यू रथोदार: पिशड्रैस्तुरगोत्तमै: । अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଭିମନ୍ୟୁ ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଭବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ଉପରେ ଧାଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 2
विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुद: | न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମେଘ ଯେପରି ଜଳଧାରା ବର୍ଷାଏ, ସେପରି କ୍ରୋଧିତ ଶତ୍ରୁସୂଦନ ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ସମରରେ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଛିଟାଉଥିଲେ। ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେ ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 3
(क्रोडरूपं हरिमिव प्रविशन्तं महार्णवम् ।) शस्त्रौधिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम् । निवारयितुमप्याजौ त्वदीया: कुरुनन्दन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ବରାହରୂପୀ ହରି ମହାସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ଶତ୍ରୁସୂଦନ ସୁଭଦ୍ରାନନ୍ଦନ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରବାହ ମଧ୍ୟରେ କୌରବସେନାର ଅକ୍ଷୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କଲା। କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେ ସମୟରେ ତୁମ ସେନା ତାକୁ ରଣରେ ରୋକି ପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 4
तेन मुक्ता रणे राजज्शरा: शत्रुनिबर्हणा: । क्षत्रियाननयञ्शूरान् प्रेतताजनिवेशनम्,राजन! रणक्षेत्रमें अभिमन्युके छोड़े हुए शत्रुनाशक बाणोंने बहुत-से शूरवीर क्षत्रियोंको यमराजके लोकमें पहुँचा दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ରଣରେ ତାହାର ମୁକ୍ତ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଶରଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଶୂର କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ପ୍ରେତରାଜ ଯମଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଇଗଲା।
Verse 5
यमदण्डोपमान् घोसग्ज्वलिताशीविषोपमान् | सौभद्र: समरे क्रुद्ध: प्रेषयामाससायकान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁଭଦ୍ରାନନ୍ଦନ ସମରରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯମଦଣ୍ଡ ସମ ଘୋର, ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ବିଷଧର ସର୍ପ ସମ ଭୟଙ୍କର ସାୟକଗୁଡ଼ିକୁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରେଷଣ କରୁଥିଲା।
Verse 6
सरथान् रथिनस्तूर्ण हयांश्नैव ससादिन: । गजारोहांश्व सगजान् दारयामास फाल्गुनि:,अर्जुनकुमारने रथोंसहित रथियों, सवारोंसहित घोड़ों और हाथियोंसहित गजारोहियोंको तुरंत ही विदीर्ण कर डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଫାଲ୍ଗୁନି (ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର) ରଥସହିତ ରଥୀମାନଙ୍କୁ, ସାଦିନସହିତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଗଜସହିତ ଗଜାରୋହୀମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 7
तस्य तत् कुर्वतः कर्म महत् संख्ये महीभूत: । पूजयांचक्रिरे हृष्टा: प्रशशंसुश्व फाल्गुनिम्,युद्धमें ऐसा महान् पराक्रम करते हुए अभिमन्यु और उसके कर्मकी सभी राजाओंने प्रसन्न होकर भूरि-भूरि प्रशंसा की
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ସେ ଏପରି ମହତ୍ କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ତାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନିଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 8
तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत । तूलराशीनिवाकाशे मारुत: सर्वतो दिशम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ସେହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟୂହକୁ ଏମିତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କଲେ ଯେ ସେନା ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା—ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ କପାସର ଢେରକୁ ଉଡାଇଦିଏ।
Verse 9
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पड़्के मग्ना इव द्विपा:,भरतनन्दन! अभिमन्युके द्वारा खदेड़ी जाती हुई आपकी सेनाएँ कीचड़में फँसे हुए हाथियोंके समान किसीको अपना रक्षक न पा सकी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖେଦାଯାଉଥିବା ତୁମ ସେନା କାହାକୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପାଇଲା ନାହିଁ—ଯେପରି କାଦରେ ଫସିଥିବା ହାତୀ ଦୃଢ଼ ଭୂମି ପାଉନାହିଁ।
Verse 10
विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम | अभिमन्यु: स्थितो राजन विधूमो 5ग्निरिव ज्वलन्,नरश्रेष्ठू आपकी सम्पूर्ण सेनाओंको खदेड़कर अभिमन्यु धूमरहित अग्निकी भाँति प्रकाशित हो रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନରୋତ୍ତମ! ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଖେଦାଇଦେଇ, ହେ ରାଜନ, ଅଭିମନ୍ୟୁ ଧୂମହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଅଚଳ ରହିଲେ।
Verse 11
न चैनं तावका राजन् विषेहुररिघातिनम् | प्रदीप्तं पावक॑ यद्धत् पतड़ा: कालचोदिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଶତ୍ରୁଘାତୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ବେଗକୁ ତୁମ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି କାଳପ୍ରେରିତ ପତଙ୍ଗମାନେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 12
प्रहरन् सर्वशत्रुभ्य: पाण्डवानां महारथ: । अदृश्यत महेष्वास: सवज्र इव वासव:,सम्पूर्ण शत्रुओंपर प्रहार करता हुआ पाण्डव-महारथी महाधनुर्धर अभिमन्यु वज्रधारी इन्द्रके समान दृष्टिगोचर हो रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମହାରଥୀ, ମହାଧନୁର୍ଧର ଅଭିମନ୍ୟୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲେ।
Verse 13
हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विचरद् दिशः । तोयदेषु यथा राजन् राजमाना शतह्ृददा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଦେଖିଲି; ସେ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ବିଚରି ମେଘମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 14
शराश्ष निशिता: पीता निश्चरन्ति सम संयुगे | वनात् फुल्लद्रुमाद् राजन् भ्रमराणामिव व्रजा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସମସମରରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶରମାନେ ଅବିରତ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ; ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ଦ୍ରୁମମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟପ୍ରାନ୍ତରୁ ଭ୍ରମରଦଳ ବାହାରିଯାଏ।
Verse 15
तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मन: । रथेन काज्चनाड्रेन ददृशुर्नान्तरं जना:,महामना सुभद्राकुमार अभिमन्यु सुवर्णमय रथके द्वारा पूर्ववत् रणभूमिमें विचरता रहा; लोगोंने उसकी गतिमें कोई अन्तर नहीं देखा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ରଥରେ ରଣଭୂମିରେ ବିଚରୁଥିଲେ; ଲୋକେ ତାଙ୍କ ଗତିରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 16
मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च सबूहदूबलम् | सैन्धवं च महेष्वासो व्यचरल्लघु सुष्ठ च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହେଷ୍ୱାସ ଅଭିମନ୍ୟୁ କୃପ, ଦ୍ରୋଣ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବୃହଦ୍ବଳ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଜୟଦ୍ରଥ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ସବୁଦିଗେ ବିଚରିଲେ।
Verse 17
मण्डलीकृतमेवास्य धनु: पश्याम भारत । सूर्यममण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ତୁମ ସେନାକୁ ଦହନ କରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ସଦା ମଣ୍ଡଳାକାର ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖୁଛି; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ।
Verse 18
त॑ दृष्टवा क्षत्रिया: शूरा: प्रतपन्तं तरस्विनम् । द्विफाल्गुनमिमं लोक॑ मेनिरे तस्य कर्मभि:
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଉଥିବା ସେଇ ବେଗବାନ ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଶୂର କ୍ଷତ୍ରିୟ ତାଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ଯେନ ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ହୋଇଗଲେ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 19
तेनादिता महाराज भारती सा महाचमू: । व्यभ्रमत् तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव,महाराज! अभिमन्युसे पीड़ित हुई भरतवंशियोंकी वह विशाल सेना मदोन्मत्त युवतीकी भाँति वहीं चक्कर काट रही थी
ମହାରାଜ! ତାଙ୍କ ଆଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଭାରତବଂଶୀମାନଙ୍କ ସେଇ ବିଶାଳ ସେନା ସେଠାରେ ସେଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଯୁବତୀ ପରି ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ଘୂରି ଘୂରି ଭ୍ରମିତ ହେଲା।
Verse 20
द्रावयित्वा महासैन्यं कम्पयित्वा महारथान् । नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासव:,मयासुरपर विजय पानेवाले इन्द्रकी भाँति अभिमन्युने उस विशाल सेनाको भगाकर, महारथियोंको कँपाकर अपने सुहृदोंको आनन्दित किया
ମହାସେନାକୁ ଭଗାଇ ଓ ମହାରଥୀମାନଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରି ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିଜ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ—ଯେପରି ମୟାସୁରକୁ ଜିତି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) କରିଥିଲେ।
Verse 21
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे । चक्कुरार्तस्वनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्,उसके द्वारा युद्धमें खदेड़े हुए आपके सैनिक मेघोंकी गर्जनाके समान घोर आर्तनाद करने लगे
ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖେଦାଯାଉଥିବା ଆପଣଙ୍କ ସେନା ମେଘଗର୍ଜନ ସମ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲା।
Verse 22
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्थ भारत । मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि
ଭାରତବଂଶୀ ନରେଶ! ଆପଣଙ୍କ ସେନାଭିତରେ ଉଠିଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ନିନାଦକୁ ଶୁଣି—ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଜ୍ୱାରବେଳେ ପବନବେଗରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ସମାନ—ସେହି କ୍ଷଣେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗପୁତ୍ର ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷକୁ (ଅଭିମନ୍ୟୁର ପରାକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି) କହିଲେ।
Verse 23
दुर्योधनस्तदा राजजन्नार्ष्पशृद्धिमभाषत । एष कार्ष्णिमहाबाहो द्वितीय इव फाल्गुन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସେତେବେଳେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗପୁତ୍ର ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା—“ମହାବାହୋ! ଏହି କାର୍ଷ୍ଣି ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ସମାନ।”
Verse 24
चमूं द्रावयते क्रोधाद् वृत्रो देवचमूमिव । तस्य चान्यन्न पश्यामि संयुगे भेषजं महत्
କ୍ରୋଧରେ ସେ ସେନାକୁ ଏମିତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ବୃତ୍ର ଦେବସେନାକୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରିଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧର ଘନଘୋରରେ ତାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହା ଉପାୟ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Verse 25
स गत्वा त्वरितं वीरं॑ जहि सौभद्रमाहवे
ହେ ବୀର! ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଯାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୌଭଦ୍ରକୁ (ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ) ବଧ କର।
Verse 26
स एवमुक्तो बलवान राक्षसेन्द्र: प्रतापवान्,आपके पुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर उसकी आज्ञासे बलवान् एवं प्रतापी राक्षसराज अलम्बुष तुरंत ही वर्षाकालके मेघकी भाँति जोर-जोरसे गर्जना करता हुआ समरभूमिमें गया
ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ, ବଳବାନ୍ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାକ୍ଷସରାଜ ଅଲମ୍ବୁଷ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ପରି ଘୋର ଗର୍ଜନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରଣଭୂମିକୁ ଗଲା।
Verse 27
प्रययौ समरे तूर्ण तव पुत्रस्य शासनात् । नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहक:
ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ସମରକୁ ଗଲା; ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ପରି ମହାନାଦରେ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେଇଲା।
Verse 28
तस्य शब्देन महता पाण्डवानां बल॑ महत् | प्राचलत् सर्वतो राजन वातोद्धूत इवार्णव:,राजन! उसके महान् गर्जनसे वायुसे विक्षुब्ध हुए समुद्रके समान पाण्डवोंकी विशाल सेनामें सब ओर हलचल मच गयी
ରାଜନ! ତାହାର ସେଇ ମହାନାଦରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ସବୁଦିଗରୁ କମ୍ପି ଉଠିଲା—ଯେପରି ବାତାସରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ସମୁଦ୍ର।
Verse 29
बहवश्न महाराज तस्य नादेन भीषिता: । प्रियान् प्राणान् परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले
ମହାରାଜ! ତାହାର ସେଇ ନାଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଧରାତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 30
महाराज! उसके सिंहनादसे भयभीत हो बहुत-से सैनिक अपने प्यारे प्राणोंको त्यागकर पृथ्वीपर गिर पड़े ।।
ମହାରାଜ! ତାହାର ସିଂହନାଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅନେକ ସେନାନୀ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଧରାତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। କାର୍ଷ୍ଣି ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ-ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବାଣ ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ ଧରି, ରଥାସନରେ ଯେନ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଦିଗକୁ ଝପଟିଲେ।
Verse 31
ततः स राक्षस: क्रुद्ध: सम्प्राप्यैवार्जुनिं रणे । नातिदूरे स्थितां तस्य द्रावयामास वै चमूम्
ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଅତିଦୂର ନଥିବା ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହଂକାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 32
तां वध्यमानां च तथा पाण्डवानां महाचमूम् । प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेनां यथा बल:
ଏପରି ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମହାଚମୂ ଉପରେ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେହିପରି ଧାଇଲା, ଯେପରି ‘ବଳ’ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଦେବସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା।
Verse 33
विमर्द: सुमहानासीत् तस्य सैन्यस्य मारिष । रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे,आर्य! युद्धस्थलमें भयंकर राक्षसके द्वारा मारी जाती हुई उस सेनाका महान् संहार होने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମାରିଷ! ସେହି ସେନାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା ଘମାସାନ ହେଲା। ଆର୍ୟ! ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଘୋରରୂପ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଉଥିବା ସେହି ସେନାର ମହାସଂହାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 34
ततः शरसहसैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् । व्यद्रावयद् रणे रक्षो दर्शयन् स्वपराक्रमम्
ତାପରେ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ରଣଭୂମିରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶରଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରି ଖେଦାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 35
सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी । रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्,उस घोर राक्षसके द्वारा उस प्रकार मारी जाती हुई वह पाण्डवसेना भयके मारे रणभूमिसे भाग चली
ଏହିପରି ଘୋରରୂପ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଉଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 36
प्रमृद्य च रणे सेनां पद्मिनीं वारणो यथा । ततोऊभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्ू महाबलान्
ଯେପରି ହାତୀ କମଳଭରା ସରୋବରକୁ ମଥି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ, ସେପରି ରଣଭୂମିରେ ସେନାକୁ ଦଳିଦେଇ ଅଲମ୍ବୁଷ ମହାବଳୀ ଦ୍ରୌପଦେୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 37
तेतु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेया: प्रहारिण: । राक्षसं दुद्रुवु: संख्ये ग्रहा: पडच रविं यथा
ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମହାଧନୁର୍ଧର ଓ ପ୍ରହାରକୁଶଳ ଦ୍ରୌପଦେୟମାନେ ରଣଭୂମିରେ ସେହି ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଧାଇଲେ—ଯେପରି ଗ୍ରହମାନେ ରବିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 38
वीर्यवद्धिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तम: । यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमा: पञ्चभिरग्रहै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଆକ୍ରମଣ କରି ଭାରି ଚାପ ଦେଉଥିବାରୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ରାକ୍ଷସ ଅଭିଭୂତ ହେଲା; ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଗାନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରହଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପୀଡିତ ହୁଏ।
Verse 39
उस समय उन पराक्रमी द्रौपदीपुत्रोंद्वारा वह श्रेष्ठ राक्षस उसी प्रकार पीड़ित होने लगा, जैसे भयानक प्रलयकाल आनेपर चन्द्रमा पाँच ग्रहोंद्वारा पीड़ित होते हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା; ଯେପରି ପ୍ରଳୟକାଳ ସମୀପ ଆସିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରହଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ। ତାହା ପରେ ମହାବଳୀ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ଲୋହାର, ଅକୁଣ୍ଠ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେ ରାକ୍ଷସକୁ ଚିରିଦେଲେ।
Verse 40
स तैभिन्नतनुत्राण: शुशुभे राक्षसोत्तम: । मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्
ସେ ବାଣମାନେ କବଚ ଭେଦି ଦେହରେ ଘୁସିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଲା—ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଓତପ୍ରୋତ ଏକ ମହାମେଘ।
Verse 41
विषक्तै: स शरैश्वापि तपनीयपरिच्छदै: । आर्ष्यशृद्िर्बभौ राजन् दीप्तशुड्र इवाचल:,राजन! शरीरमें धँसे हुए उन सुवर्णभूषित बाणों-द्वारा राक्षत अलम्बुष चमकीले शिखरोंवाले पर्वतकी भाँति सुशोभित हुआ
ରାଜନ୍! ଦେହରେ ଲାଗିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷ ଏମିତି ଶୋଭିତ ହେଲା—ଯେପରି ଦୀପ୍ତ ଶୃଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତ।
Verse 42
ततस्ते भ्रातर: पड्च राक्षसेन्द्रं महाहवे । विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयवि भूषितै:,तदनन्तर उन पाँचों भाइयोंने उस महासमरमें सुवर्णभूषित तीक्ष्ण बाणोंद्वारा राक्षसराज अलम्बुषको क्षत-विक्षत कर दिया
ତାହା ପରେ ସେଇ ପାଞ୍ଚ ଭାଇ ମହାହବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସରାଜକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ କଲେ।
Verse 43
स निर्भिन्न: शरैघेरिर्भुजगै: कोपितैरिव । अलम्बुषो भृशं राजन् नागेन्द्र इव चुक़रुधे
ହେ ରାଜନ୍! ସେଇ ଘୋର ବାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ଧ ଓ ଭାରି ଆହତ ହୋଇ ଅଲମ୍ବୁଷ—କ୍ରୋଧିତ ସର୍ପମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା ପରି—ଅଙ୍କୁଶବିଦ୍ଧ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ କ୍ରୋଧରେ ଫୁଟିଉଠିଲା।
Verse 44
सो&तिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष । प्रविवेश तमो दीर्घ पीडितस्तैर्महारथै:,महाराज! उन महारथियोंके बाणोंसे अत्यन्त आहत और पीड़ित हो अलम्बुष दो घड़ीतक भारी मोह (मूर्च्छा)-में डूबा रहा
ମହାରାଜ! ସେଇ ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ବାଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅତିବିଦ୍ଧ ଓ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅଲମ୍ବୁଷ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତମସ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କଲା—ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଚେତନା ହରାଇଲା।
Verse 45
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृत: । चिच्छेद सायकांस्तेषां ध्वजांश्वैव धनूंषि च,तदनन्तर होशमें आकर वह दूने क्रोधसे जल उठा। फिर उसने उनके सायकों, ध्वजों और धनुषोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
ତାପରେ ସେ ଚେତନା ଫେରି ପାଇ ଦ୍ୱିଗୁଣ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେ ତାଙ୍କର ବାଣ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଧନୁଷମାନଙ୍କୁ କାଟି କାଟି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 46
एकैकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्मयतन्निव | अलनम्बुषो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथ:,इसके बाद रथकी बैठकमें नृत्य-सा करते हुए महारथी अलम्बुषने मुसकराते हुए उनमेंसे एक-एकको पाँच-पाँच बाणोंद्वारा घायल कर दिया
ତାପରେ ରଥର ମଞ୍ଚ ଉପରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଥାଇ, ମହାରଥୀ ଅଲମ୍ବୁଷ ହସିହସି—ଯେନ ଖେଳ ମାତ୍ର—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 47
त्वरमाण: सुसंरब्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् । जघान राक्षस: क्रुद्ध: सारथींश्व महाबल:
ତାପରେ ସେ ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସ ଅଲମ୍ବୁଷ କ୍ରୋଧରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ, ତ୍ୱରା ଓ ଭୟଙ୍କର ଆବେଶରେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ପତିତ କଲା; ତାଙ୍କ ସାରଥୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କଲା।
Verse 48
बिभेद च सुसंरब्ध: पुनश्नैनान् सुसंशितै: । शरैरबहुविधाकारै: शतशो5थ सहस्रश:,इसके बाद पुनः कुपित हो भाँति-भाँतिके सैकड़ों और हजारों तीखे बाणोंद्वारा उन सबको गहरी चोट पहुँचायी
ତାପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଆକ୍ରମଣ କରି, ବହୁବିଧ ଆକାରର ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ—ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ—ବର୍ଷାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ବିଦ୍ଧ କରି ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଲା।
Verse 49
विरथांश्व महेष्वासान् कृत्वा तत्र स राक्षस: । अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचर:,उन महाथनुर्धर वीरोंको रथहीन करके युद्धमें उन्हें मार डालनेकी इच्छासे निशाचर अलम्बुषने बड़े वेगसे उनपर धावा किया
ସେଠାରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ମହେଷ୍ୱାସ ବୀରମାନଙ୍କୁ ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱହୀନ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ନିଶାଚର ଅଲମ୍ବୁଷ ମହାବେଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 50
तानर्दितान् रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना | दृष्टवार्जुनसुत: संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्
ସେ ଦୁରାତ୍ମା ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ରଣଭୂମିରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ସଂଗ୍ରାମରେ ପୁନର୍ବାର ସେ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଧାଇଲେ।
Verse 51
तयो: समभवद् युद्ध वृत्रवासवयोरिव । ददृशुस्तावका: सर्वे पाण्डवाश्न महारथा:,फिर उन दोनोंमें वृत्रासुर और इन्द्रके समान भयंकर युद्ध होने लगा। आपके और पाण्डवपक्षके सभी महारथी उस युद्धको देखने लगे
ତାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ରାସୁର ଓ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଆପଣଙ୍କ ପକ୍ଷ ଓ ପାଣ୍ଡବପକ୍ଷର ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ସେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 52
तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् । महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ
ହେ ମହାରାଜ, ସେ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ପରସ୍ପର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ, ମହାବଳୀ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 53
परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि । तयो: समागमो घोरो बभूव कटुकोदय:
ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୁଇଜଣ କାଳ ଓ ସର୍ବଭକ୍ଷକ ଅଗ୍ନି ପରି ପରସ୍ପରକୁ ନିହାରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସେ ଘୋର ସମାଗମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଟୁ ପରିଣାମର ଅଶୁଭ ସୂଚକ ମୋଡ଼ ହୋଇ ଉଠିଲା।
Verse 54
यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयो: पुरा
ଯେପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବାସୁର-ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ର ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା…
Verse 99
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें परस्पर व्यूढ-रचनाके पश्चात् उत्पातदर्शनविषयक निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଭୀଷ୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଭୀଷ୍ମବଧପର୍ବରେ, ପରସ୍ପର ବ୍ୟୂହ-ରଚନା ପରେ, ଉତ୍ପାତ-ଦର୍ଶନ ବିଷୟକ ନିରାନବ୍ବେ (୯୯) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 100
महाराज! उस महायुद्धमें क्रोधसे उद्दीप्त हो आँखें लाल-लाल करके एक-दूसरेसे भिड़े हुए वे दोनों महाबली वीर युद्धमें काल और अग्निके समान परस्पर देखने लगे। उनका वह घोर संग्राम अत्यन्त कटु परिणामको प्रकट करनेवाला था। पूर्वकालमें देवासुर-संग्रामके अवसरपर इन्द्र और शम्बरासुरमें जैसा भयंकर युद्ध हुआ था
ମହାରାଜ! ସେହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି ସେ ଦୁଇ ମହାବଳୀ ବୀର ପରସ୍ପର ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକାପରକୁ ନିହାରିଲେ। ତାଙ୍କର ସେ ଘୋର ସଙ୍ଗ୍ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଟୁ ପରିଣାମର ସୂଚକ ଥିଲା। ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବାସୁର-ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅସୁର ଶମ୍ବରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେହିପରି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ହେଲା।
Verse 246
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् । जैसे वृत्रासुर देवताओंकी सेनाको मार भगाता था
ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି—ହେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ—ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଯେପରି ବୃତ୍ରାସୁର ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ମାରି ଭଗାଇ ଦେଉଥିଲା, ସେହିପରି ଏହି ଯୋଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ସେନାକୁ ଖେଦାଇ ନେଉଛି। ଏହି ରଣଭୂମିରେ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମ ପରି ବୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ‘ରୋଗ’ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 256
वयं पार्थ हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरोगमा: । “अतः तुम तुरंत जाकर युद्धके मैदानमें वीर सुभद्राकुमारका वध करो और हमलोग भीष्म तथा द्रोणाचार्यको आगे करके अर्जुनको मार डालेंगे!
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଆମେ ତୁମକୁ ବଧ କରିବୁ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira and Arjuna confront a dharma-saṅkaṭa: how to pursue rightful sovereignty and public welfare while facing an elder-teacher figure (Bhīṣma) whose defeat feels morally burdensome, yet whose continued command makes resolution unattainable.
The chapter frames ethical action as duty executed with discernment: consult wisely, honor constraints, and act without collapsing into either despair-driven withdrawal or uncontrolled aggression—thus aligning strategy with svadharma.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is structural: it supplies a sanctioned tactical-ethical rationale (Bhīṣma’s own declared constraint) that legitimizes the coming turning point within the epic’s broader causality of karma, vows, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.