Adhyaya 12
धृतराष्ट्रोपदेशः (Dhṛtarāṣṭra’s Instruction on Rājadharma and Bala)
Upa-parva: Rājadharma-Nīti Upadeśa (Dhṛtarāṣṭra’s Counsel to Yudhiṣṭhira)
Chapter 12 records Dhṛtarāṣṭra’s technical counsel to Yudhiṣṭhira on prudent kingship. He outlines the ruler’s need to understand saṃdhi and vigraha (modes of political engagement), to apply strategic upāyas with attention to timing (e.g., differing conduct during paryupāsana versus āmarda phases), and to weaken adversaries through internal disruption and calibrated pressure. The king is urged to assess strength in a threefold manner, grounded in utsāha (initiative), prabhu-śakti (authority/capacity), and mantra-śakti (counsel/strategic deliberation). The discourse enumerates types of bala: maula (core), mitra (allied), aṭavī (forest/terrain-associated), bhṛta (hired), śreṇī (guild-based), and cāra (intelligence), stressing their situational equivalences and proper recognition when time demands. Dhṛtarāṣṭra then treats āpadaḥ (crises) as multiform and manageable through policy options, recommending readiness for yātrā (campaign/mobilization) only when equipped with appropriate balas and contextual fitness (deśa-kāla). He concludes with an explicitly ethical teleology: sustaining the body for duty, ruling by dharma, earning good repute, and attaining auspicious results—stating that dharmic protection of subjects yields merit comparable to grand sacrifices (aśvamedha).
Chapter Arc: वैशम्पायन धृतराष्ट्र के पास विदुर के लौटने का वृत्तान्त उठाते हैं—पाण्डवों के संदेश और उनके हृदय की उदारता अब अन्धे राजा के सामने शब्द बनकर खड़ी है। → विदुर युधिष्ठिर और अर्जुन के वचन सुनाते हैं: ‘आप राज्य के भी स्वामी हैं, हमारे प्राणों के भी’—और दान, श्राद्ध, ब्राह्मण-तर्पण, तथा गृह-समर्पण तक की तत्परता प्रकट करते हैं। पर भीतर-भीतर भीम का पुराना दुःख और क्षत्रिय-धर्म की कठोर स्मृति उभरती है; उसे मनाना पड़ता है, ताकि वैर की राख फिर न सुलगे। → विदुर के मुख से पाण्डवों की बार-बार की विनय-याचना और दान-धर्म का आग्रह सुनकर धृतराष्ट्र का मन ‘महादान’ पर स्थिर हो जाता है—वह क्षण जब शोक, अपराध-बोध और राज-गौरव एक साथ पिघलकर दान-प्रतिज्ञा बनते हैं। → धृतराष्ट्र पाण्डवों की प्रशंसा करता है और विदुर के परामर्श से आगे के कर्तव्य—दान, ब्राह्मणों को भूमि/धन, पुत्रों के श्राद्ध—की दिशा में प्रवृत्त होता है; परिवार-सम्बन्धों में क्षमा और औदार्य का सेतु बनता है। → विदुर द्वारा सुझाए गए दान-कर्म और श्राद्ध की वास्तविक तैयारी/क्रियान्विति तथा धृतराष्ट्र-गान्धारी का आगे का वन-गमन अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान त्रयोदशो< ध्याय: विदुरका धृतराष्ट्रको युधिष्ठिरका उदारतापूर्ण उत्तर सुनाना वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राज्ञा स विदुरो बुद्धिसत्तम: । धृतराष्ट्रमुपेत्यैवं वाक्यमाह महार्थवत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମହାର୍ଥଯୁକ୍ତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
उक्तो युधिष्ठिरो राजा भवद्वचनमादित: । सच संभश्रुत्य वाक्यं ते प्रशशंस महाद्युति:
ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ଆରମ୍ଭରୁ କହିଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି ସେ ମହାଦ୍ୟୁତି ଆପଣଙ୍କ ବଚନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 3
बीभत्सुश्न महातेजा निवेदयति ते गृहान् । वसु तस्य गृहे यच्च प्राणानपि च केवलान्
ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୀଭତ୍ସୁ (ଅର୍ଜୁନ) ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ନିବେଦନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଘରେ ଯେତେ ଧନ ଅଛି, ତାହା ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସବୁକିଛି ସେ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 4
धर्मराज श्र पुत्रस्ते राज्यं प्राणान् धनानि च । अनुजानाति राजर्षे यच्चान्यदपि किंचन,*राजर्षे! आपके पुत्र धर्मराज युधिष्ठिर अपना राज्य, प्राण, धन तथा और जो कुछ उनके पास है, सब आपको दे रहे हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି! ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ଧନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖୁଛନ୍ତି।
Verse 5
भीमश्च सर्वदुःखानि संस्मृत्य बहुलान्युत । कृच्छादिव महाबाहुरनुजज्ञे विनि:श्वसन्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାବାହୁ ଭୀମସେନ ପୂର୍ବର ଅନେକ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଯେନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଧନଦାନକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।
Verse 6
स राजन् धर्मशीलेन राज्ञा बीभत्सुना तथा । अनुनीतो महाबाहु: सौहदे स्थापितोडपि च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଧର୍ମଶୀଳ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନ ମହାବାହୁ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସୁମଧୁର ଭାବେ ବୁଝାଇ ମନାଇଲେ; ତେଣୁ ସେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସୌହାର୍ଦ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ।
Verse 7
न च मन्युस्त्वया कार्य इति त्वां प्राह धर्मराट् । संस्मृत्य भीमस्तद्वैरं यदन््यायवदाचरत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧର୍ମରାଜ ଆପଣଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି—“ଆପଣ କ୍ରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ।” ଭୀମ ପୁରୁଣା ବୈର ସ୍ମରଣ କରି କେବେ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ।
Verse 8
एवं प्रायो हि धर्मो<यं क्षत्रियाणां नराधिप । युद्धे क्षत्रियधर्मे च निरतो5यं वृकोदर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ପ୍ରାୟଃ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଏହିପରି ହୁଏ। ଏହି ବୃକୋଦର ଯୁଦ୍ଧରେ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମରେ—ଦୁହିଁଥିରେ ନିରତ।
Verse 9
“नरेश्वर! क्षत्रियोंका यह धर्म प्राय: ऐसा ही है। भीमसेन युद्ध और क्षत्रिय-धर्ममें प्राय: निरत रहते हैं ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ଏହିପରି ହୁଏ। ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧ ଓ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ପ୍ରାୟ ସଦା ନିରତ। ତେଣୁ ବୃକୋଦରଙ୍କ କାରଣରେ ମୁଁ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଦୁହେଁ ପୁନଃପୁନଃ ଆପଣଙ୍କ କ୍ଷମା ଯାଚୁଛୁ। ହେ ନୃପ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହାର ସ୍ୱାମୀ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 10
तद् ददातु भवान् वित्तं यावदिच्छसि पार्थिव । त्वमी श्वरो 5स्य राज्यस्य प्राणानामपि भारत,'पृथ्वीनाथ! भरतनन्दन! आप जितना धन दान करना चाहें, करें। आप मेरे राज्य और प्राणोंके भी ईश्वर हैं!
ଏହେତୁ, ହେ ପାର୍ଥିବ! ଆପଣ ଯେତେ ଧନ ଦାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେତେ ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଭାରତ! ଆପଣ ଏହି ରାଜ୍ୟର ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ମୋ ପ୍ରାଣର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର।
Verse 11
ब्रह्मदेयाग्रहारांश्व॒ पुत्राणामौर्ध्वदेहिकम् । इतो रत्नानि गाश्चैव दासीदासमजाविकम्
(ସେ) ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ ଓ କରମୁକ୍ତ ଗ୍ରାମ (ଅଗ୍ରହାର) ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ କର୍ମ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି) ସମ୍ପାଦନ କଲେ। ପରେ ରତ୍ନ, ଗାଈ, ଦାସୀ-ଦାସ, ଏବଂ ଛେଳି-ମେଘା (ଭେଡ଼ା) ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 12
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें युधिष्ठिरका अनुमोदनविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ରମବାସପର୍ବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନୁମୋଦନବିଷୟକ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତଦନନ୍ତରେ ରାଜାଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ ନିର୍ଧନମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଏହି ଆଦେଶ ଦିଆଗଲା—“ବିଦୁର! ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ, ରସ ଓ ପାନଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ଧର୍ମଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରାଅ; ଗୋମାତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଜଳପାତ୍ର/ନିପାନ ତିଆରି କରାଅ; ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ କର।”
Verse 13
बद्धन्नरसपानाढ्या: सभा विदुर कारय । गवां निपानान्यन्यच्च विविध पुण्यकं कुरु
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ବିଦୁର! ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ ନିର୍ଧନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପକ୍କା ଅନ୍ନ, ରସ ଓ ପାନଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ ସଭା/ଆଶ୍ରୟଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରାଅ। ଗୋମାତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଜଳପାତ୍ର (ନିପାନ) ତିଆରି କରାଅ; ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ କର।” ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବଣି ଆଶ୍ରମବାସପର୍ବଣି ବିଦୁରବାକ୍ୟବିଷୟକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟଃ ସମାପ୍ତଃ।
Verse 14
इति मामब्रवीद् राजा पार्थश्चवैव धनंजय: । यदत्रानन्तरं कार्य तद् भवान् वक्तुमरहति,“इस प्रकार राजा युधिष्ठिर और अर्जुनने मुझसे बार-बार कहा है। अब इसके बाद जो कार्य करना हो, उसे आप बताइये”
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହିପରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ପୃଥାପୁତ୍ର ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ମୋତେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ଏହା ପରେ ଏଠାରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ତାହା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।”
Verse 15
इत्युक्ते विदुरेणाथ धृतराष्ट्रो5भिनन्द्य तान् । मनश्षक्रे महादाने कार्तिक्यां जनमेजय
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ବିଦୁର ଏପରି କହିବା ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କ ବଚନକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକର ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ମହାଦାନ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।
Verse 113
आनयित्वा कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छतु । “ब्राह्मणोंको माफी जमीन दीजिये और पुत्रोंका श्राद्ध कीजिये।” युधिष्ठिरने यह भी कहा है कि “महाराज धृतराष्ट्र मेरे यहाँसे नाना प्रकारके रत्न
“କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ମୋ ଘରୁ ଆଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୂମିଦାନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିପୂର୍ବକ କରନ୍ତୁ। ତଦୁପରି ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନ, ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ଭେଡ଼ା-ଛାଗ ଆଦି ଆଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତୁ।”
Frequently Asked Questions
How a ruler should choose between engagement modes (peace, pressure, or conflict) by evaluating timing, strategic instruments (upāyas), and comparative strength of self and adversary.
That effective rule requires disciplined assessment—initiative, institutional capacity, and counsel—along with calibrated use of diverse forces (including intelligence), always oriented toward stability and prajā welfare.
Yes. It asserts that dharmic protection of subjects yields merit comparable to extensive sacrificial performance (e.g., many aśvamedhas), linking ethical governance to lasting reputation and favorable posthumous outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.