Adhyaya 98
छत्रोपानहदानफलप्रशंसा — Praise of the Merit of Donating Umbrella and Footwear
Upa-parva: Dāna-Dharma (Charity Instructions) — Chatra-Upānaha Dāna Episode
Yudhiṣṭhira inquires about Jamadagni’s response when Sūrya (Bhāskara), seeking something, approached him. Bhīṣma recounts that Jamadagni, radiant like fire, initially does not incline to calmness; Sūrya speaks gently in the guise of a brāhmaṇa and raises an epistemic challenge: how can a moving deity be reliably targeted by a ‘moving sign’? Jamadagni replies that through inner knowledge (jñānacakṣuṣ) he knows Sūrya whether stationary or moving, and specifies a precise temporal locus—Sūrya’s brief pause in the afternoon—asserting certainty of encounter. Sūrya concedes Jamadagni’s capacity but identifies himself as a wrongdoer who has come for refuge (śaraṇāgata). Jamadagni then reframes the ethical boundary: harming one who has sought refuge violates foundational virtues and is equated with grave transgressions; instead, Sūrya should devise a resolution that makes the sun-heated path easier for people. Sūrya institutes a remedy by gifting an umbrella (to shield from rays) and leather footwear (to protect the feet), declaring the practice will circulate in the world and yield imperishable merit. Bhīṣma concludes by recommending that such gifts be given to brāhmaṇas, detailing stated rewards (comfort after death, honored residence in celestial realms) and summarizing the phalaśruti of donating umbrella and footwear.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—छत्र और उपानह (पादुका/जूता) की उत्पत्ति कैसे हुई, और इनका दान केवल श्राद्ध में ही नहीं, अन्य पुण्य अवसरों पर भी क्यों दिया जाता है। → भीष्म एक प्राचीन आख्यान खोलते हैं: भार्गव-जमदग्नि दिव्य धनुष लेकर सूर्य की ओर बार-बार बाण संधान करते हैं; रेणुका उन तेजस्वी बाणों को उठाती-लाती रहती है। ज्येष्ठ मास की प्रचण्ड धूप बढ़ती जाती है और रेणुका का सिर व पाँव संतप्त होने लगते हैं—वह वृक्षों की छाया में रुक-रुक कर चलती है, पर पति के शाप/आज्ञाभय से फिर उठ खड़ी होती है। → सूर्यदेव ब्राह्मण-वेष में प्रकट होकर जमदग्नि से प्रश्न करते हैं—‘सूर्य ने आपका क्या अपराध किया?’—और इस टकराव में तप, तेज और मर्यादा का चरम संघर्ष उभर आता है: एक ओर ऋषि का क्रोध-पराक्रम, दूसरी ओर लोक-नियम का अधिष्ठाता सूर्य। → भीष्म इस प्रसंग को दान-धर्म से जोड़ते हैं: प्रचण्ड धूप से रक्षा और पथिक-जीवन की मर्यादा हेतु छत्र और उपानह का महत्व प्रतिष्ठित होता है—ये वस्तुएँ केवल श्राद्ध नहीं, अनेक पुण्य-निमित्तों में दान योग्य मानी जाती हैं क्योंकि वे कष्ट-निवारण और लोक-हित का प्रत्यक्ष साधन हैं। → सूर्य और भार्गव-तप के संवाद/समाधान की आगे की परिणति तथा दान-विधि के सूक्ष्म नियम अगले भाग में विस्तार पाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-- माल छा जज पञ्चनवतितमो< ध्याय: छत्र और उपानहकी उत्पत्ति एवं दानविषयक युधिष्ठिरका प्रश्न तथा सूर्यकी प्रचण्ड धूपसे रेणुकाका मस्तक और पैरोंके संतप्त होनेपर जमदग्निका सूर्यपर कुपित होना और विप्ररूपधारी सूर्यसे वार्तालाप युधिछिर उवाच यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ । छत्र॑ चोपानहौ चैव केनैतत् सम्प्रवर्तितम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ୟରେ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ବିଶେଷକରି ଛତ୍ର ଓ ଉପାନହୌ (ପାଦରକ୍ଷା)—ଏହି ପ୍ରଥା କିଏ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ?
Verse 2
कथं चैतत् समुत्पन्नं किमर्थ चैव दीयते । न केवल श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते
ଏହି ପ୍ରଥା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଦାନ ଦିଆଯାଏ?
Verse 3
बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते । एतद्ू विस्तरशो राजन् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ବହୁ ନିମିତ୍ତରେ ପୁଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଏହି ଦାନ ଦିଆଯାଏ। ହେ ରାଜନ! ମୁଁ ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
भीष्म उवाच शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् । यथैतत् प्रथितं लोके यथा चैतत् प्रवर्तितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସାବଧାନ ହୋଇ ଛତ୍ର ଓ ଉପାନହ ବିଷୟକ ବିସ୍ତାର ଶୁଣ। ଏହା ଲୋକେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଏହି ପ୍ରଥା କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା—ସବୁ ଶୁଣ।
Verse 5
यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथा गतम् | सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप
ହେ ନରାଧିପ, ନରେଶ୍ୱର! ଦାନ କିପରି ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ପୁଣ୍ୟଲାଭର କାରଣ ହୁଏ—ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି।
Verse 6
जमदम्नेश्व संवाद सूर्यस्य च महात्मन: । पुरा स भगवान् साक्षाद्धनुषाक्रीडयत् प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ଏହି ବିଷୟରେ ମହର୍ଷି ଜମଦଗ୍ନି ଓ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପୂର୍ବକାଳରେ ପୂଜ୍ୟ ଜମଦଗ୍ନି ସ୍ୱୟଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରେଣୁକା ପୁନଃପୁନଃ ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣି ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଉଥିଲେ।
Verse 7
संधाय संधाय शरांक्षिक्षेप किल भार्गव: । तान् क्षिप्तान् रेणुका सर्वास्तस्येषून्दीप्ततेजस:
ଭାର୍ଗବ ପୁନଃପୁନଃ ବାଣ ସନ୍ଧାନ କରି ଛାଡ଼ିଲେ। ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେଇ ଦୀପ୍ତତେଜ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ରେଣୁକା ସମସ୍ତ (ଦେଖି/ସଂଗ୍ରହ କରି) ନେଉଥିଲେ।
Verse 8
अथ तेन स शब्देन ज्यायाश्रैव शरस्य च
ତାପରେ ଧନୁଷ୍ୟର ଜ୍ୟାର ଟଙ୍କାର ଓ ବାଣର ସିଁସିଁ ଶବ୍ଦ—ସେଇ ଶବ୍ଦରେ (ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିହ୍ନିତ ହେଲା)।
Verse 9
ततो मध्याद्वमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे
ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନକୁ ଉଠିଆସିଲେ, ଜମଦଗ୍ନି ରେଣୁକାକୁ କହିଲେ—“ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ବିଶାଳଲୋଚନେ! ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ମୋ ଧନୁଷ୍ୟରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣିଦେ, ଯେପରି ମୁଁ ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁଷ୍ୟରେ ରଖି ଛାଡ଼ିପାରିବି।”
Verse 10
स सायकान् द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत् । गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान् धनुश्च्युतान्
ବାଣ ଛାଡ଼ି ସେ ଦ୍ୱିଜ ରେଣୁକାକୁ କହିଲେ—“ବିଶାଳାକ୍ଷି! ଯାଅ, ଧନୁଷରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ।”
Verse 11
सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी
ସେ ଭାମିନୀ ଯାଉଯାଉ ଗୋଟିଏ ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାର ଛାୟାଭିତରେ ରହିଲା।
Verse 12
स्थिता सा तु मुहूर्त वै भर्तु: शापभयाच्छुभा
ଶୁଭା ସେ ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶାପଭୟରୁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସେଠାରେ ଠିଆ ରହିଲା।
Verse 13
प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी
ଯଶସ୍ୱିନୀ, ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ ରେଣୁକା ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲା; ସେ ସମୟରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖିନ୍ନ ଥିଲା। ପାଦ ଜଳିବାରୁ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ କିଛିପରି ସହି, ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।
Verse 14
सा वै खिन्ना सुचार्वगी पदभ्यां दुःखं नियच्छती । उपाजगाम भर्तरें भयाद् भर्तु: प्रवेषती
ସୁଚାରୁ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟା ରେଣୁକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖିନ୍ନ ହୋଇ, ପାଦର ଜଳନାଜନିତ ଦୁଃଖକୁ କିଛିପରି ଦମନ କରି ସହି, ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।
Verse 15
स तामृषिस्तदा क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम् | रेणुके कि चिरेण त्वमागतेति पुन: पुन:
ସେତେବେଳେ ଋଷି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶୁଭମୁଖୀ ରେଣୁକାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରିଲେ— “ରେଣୁକେ! ତୁମେ ଏତେ ଦେରିରେ କାହିଁକି ଆସିଲୁ?”
Verse 16
रेणुकोवाच शिरस्तावत् प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन । सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायां समाश्रिता
ରେଣୁକା କହିଲେ— “ତପୋଧନ! ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଜଳୁଥିଲା, ପାଦଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜରେ ଅଟକି ମୁଁ ଗଛଛାୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କିଛି ସମୟ ଠିଆ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲି।”
Verse 17
एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंश्चवितयैतत् कृतं मया । एतच्छुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन
“ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ବିଳମ୍ବରେ କରିଛି। ତପୋଧନ ପ୍ରଭୁ! ମୋ କଥା ଶୁଣି ଆପଣ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।”
Verse 18
जगदग्निरुवाच अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम् । शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ— “ରେଣୁକେ! ଯେ ଦୀପ୍ତକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ଆଜି ମୁଁ ମୋ ବାଣଦ୍ୱାରା, ମୋ ଅସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିର ତେଜରେ ତାକୁ ପତିତ କରିଦେବି।”
Verse 19
भीष्म उवाच स विस्फार्य धर्नुर्दिव्यं गृहीत्वा च शरान् बहून् । अतिष्ठत् सूर्यममभितो या तो याति ततो मुख:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ଟାଣି, ଅନେକ ବାଣ ଧରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଦିଗକୁ ଗତି କରନ୍ତି, ସେହି ଦିଗକୁ ମୁଖ କରି।
Verse 20
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!! ऐसा कहकर महर्षि जमदग्निने अपने दिव्य धनुषकी प्रत्यंचा खींची और बहुत-से बाण हाथमें लेकर सूर्यकी ओर मुँह करके वे खड़े हो गये। जिस दिशाकी ओर सूर्य जा रहे थे, उसी ओर उन्होंने भी अपना मुँह कर लिया था ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି କହି ମହର୍ଷି ଜମଦଗ୍ନି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଟାଣିଲେ, ହାତରେ ଅନେକ ବାଣ ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେହି ଦିଗକୁ ସେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିକଟକୁ ଆସି ଏପରି କହିଲେ—“କୌନ୍ତେୟ! ଦ୍ୱିଜରୂପେ ଦାଁଡ଼ିଛ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୋ ପ୍ରତି କ’ଣ ଅପରାଧ କରିଛି?”
Verse 21
कुन्तीनन्दन! उन्हें युद्धके लिये तैयार देख सूर्यदेव ब्राह्मणका रूप धारण करके उनके पास आये और बोले--'ब्रह्मन! सूर्यने आपका क्या अपराध किया है? ।।
କୌନ୍ତେୟ! ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଦ୍ୱିଜରୂପ ଧାରଣ କରି ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ—“ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୋ ପ୍ରତି କ’ଣ ଅପରାଧ କରିଛି? ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ସବିତା ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ରସ (ଆର୍ଦ୍ରତା) ଆହରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ଦିବାକର ସେଇ ରସକୁ ପୁନଃ ବର୍ଷାରୂପେ ଝରାଇ ଦିଅନ୍ତି।”
Verse 22
ततो>न्न॑ जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम् । अन्न प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते
“ହେ ବିପ୍ର! ସେଇ (ବର୍ଷା) ଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଅନ୍ନ ହିଁ ପ୍ରାଣ’—ଏହି କଥା ବେଦରେ ଯେପରି ପୁନଃପୁନଃ ପଠିତ ହୁଏ।”
Verse 23
अथाम्रेषु निगूढश्न रश्मिभि: परिवारित: । सप्तद्वीपानिमान ब्रह्मन् वर्षेणाभिप्रवर्षति
“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! କିରଣସମୂହରେ ପରିବୃତ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପର ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବର୍ଷାଜଳ ପ୍ରବଳଭାବେ ବର୍ଷାନ୍ତି।”
Verse 24
ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पुष्पपत्रजम् । सर्व वर्षाभिनिर्वत्तमन्न॑ं सम्भवति प्रभो
“ସେଇ (ବର୍ଷାଜଳ) ଠାରୁ ନାନାପ୍ରକାର ଔଷଧି, ଲତା-ବିରୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ର ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଭୋ! ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ବର୍ଷାର ଜଳରୁ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।”
Verse 25
जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च । गोदानानि विवाहाश्न तथा यज्ञसमृद्धयः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର, ବ୍ରତ, ଉପନୟନ, ଗୋଦାନ, ବିବାହ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ସମୃଦ୍ଧି—ଏ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ନର ଆଧାରରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; କାରଣ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଧାରଣ ଅନ୍ନରେ ନିର୍ଭର।
Verse 26
शास्त्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसंचया: । अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते तथा त्वं वेत्थ भार्गव
ଶାସ୍ତ୍ର, ଦାନ, ସଂଯୋଗ ଓ ଧନସଞ୍ଚୟ—ଏ ସବୁ ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏ କଥା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
Verse 27
रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भकाणि च । सर्वमन्नात् प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते
ଯେତେ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତୁ ଅଛି ଓ ଯେତେ ଆରମ୍ଭକ ସାଧନ ଅଛି—ସବୁ ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ; ତୁମେ ଯାହା ଜାଣ, ସେହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 28
सर्व हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत् कीर्तितं मया । प्रसादये त्वां विप्रषषे कि ते सूर्य निपात्य वै
ହେ ବିପ୍ରବର, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ! ମୁଁ ଯାହା କହିଲି, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଜାଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପତିତ କରି ତୁମର କ’ଣ ଲାଭ? ତେଣୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଏ ସଙ୍କଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 76
आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत । प्रभो! इस विषयमें महर्षि जमदग्नि और महात्मा भगवान् सूर्यके संवादका वर्णन किया जाता है। पूर्वकालकी बात है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ସେ (ରେଣୁକା) ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଉଥିଲା। ପ୍ରଭୋ, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହର୍ଷି ଜମଦଗ୍ନି ଓ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଏକ ଦିନ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଜମଦଗ୍ନି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେ ବାରମ୍ବାର ଧନୁଷରେ ବାଣ ସଂଧାନ କରି ସେହି ତେଜସ୍ବୀ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ରେଣୁକା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆଣି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଉଥିଲା।
Verse 86
प्रहष्ट: सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् । धनुषकी प्रत्यंचाकी टंकारध्वनि और बाणके छूटनेकी सनसनाहटसे जमदग्नि मुनि बहुत प्रसन्न होते थे। अतः वे बार-बार बाण चलाते और रेणुका उन्हें दूरसे उठा-उठाकर लाया करती थीं
ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ବାଣ ଛାଡୁଥିଲେ, ଏବଂ ରେଣୁକା ଦୂରରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ପୁନର୍ବାର ଆଣି ଦେଉଥିଲା। ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚାର ଟଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ଓ ଛୁଟିଥିବା ବାଣର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସନସନାହଟ ଜମଦଗ୍ନି ମୁନିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଶର ଛାଡୁଥିଲେ, ରେଣୁକା ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ଆଣି ସେବା କରୁଥିଲା।
Verse 94
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शपथविधिनामक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଶପଥବିଧି’ ନାମକ ଚୌରାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 95
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि छत्रोपानहोत्पत्तिर्नाम पञ्चनवतितमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଛତ୍ରୋପାନହୋତ୍ପତ୍ତି’ ନାମକ ପଞ୍ଚାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 103
यावदेतान् पुनः सुभ्रु क्षिपमीति जनाधिप । जनेश्वर! इस प्रकार बाण चलानेकी क्रीड़ा करते-करते ज्येष्ठ मासके सूर्य दिनके मध्यभागमें आ पहुँचे। विप्रवर जमदग्निने पुन: बाण छोड़कर रेणुकासे कहा--'सुभ्रु! विशाललोचने! जाओ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ହେ ଜନାଧିପ! ଏହିପରି ପୁନଃପୁନଃ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାର କ୍ରୀଡ଼ା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତାପରେ ବିପ୍ରବର ଜମଦଗ୍ନି ପୁନର୍ବାର ଶର ଛାଡ଼ି ରେଣୁକାକୁ କହିଲେ—“ସୁଭ୍ରୁ, ବିଶାଳଲୋଚନେ! ଯାଅ; ମୋ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ, ଯେପରି ମୁଁ ପୁନଃ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁଷରେ ରଖି ଆଉଥରେ ଛାଡ଼ିପାରିବି।”
Verse 113
तस्थौ तस्या हि सन्तप्तं शिर: पादौ तथैव च । मानिनी रेणुका वृक्षोंक बीचसे होकर उनकी छायाका आश्रय ले जाती हुई बीच-बीचमें ठहर जाती थी; क्योंकि उसके सिर और पैर तप गये थे
ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାଦ ତପିଯାଇଥିଲା; ତେଣୁ ମାନିନୀ ରେଣୁକା ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମଧ୍ୟେମଧ୍ୟେ ଠିଆ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିଲା।
Verse 126
ययावानयितुं भूय: सायकानसितेक्षणा । कजरारे नेत्रोंवाली वह कल्याणमयी देवी एक जगह दो ही घड़ी ठहरकर पतिके शापके भयसे पुनः उन बाणोंको लानेके लिये चल दी
ଶ୍ୟାମଲୋଚନା କଲ୍ୟାଣମୟୀ ଦେବୀ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଦୁଇ ଘଡ଼ି ରହି, ପତିଙ୍କ ଶାପଭୟରେ ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣିବାକୁ ଆଉଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Frequently Asked Questions
Whether a powerful agent should punish or harm a wrongdoer who approaches in surrender; the chapter resolves this by prioritizing śaraṇāgata protection and redirecting response toward welfare-producing restitution.
Ethical strength is demonstrated through restraint and constructive remedy: compassion is operationalized via gifts that prevent harm (heat, injury), and righteousness is measured by how one treats the vulnerable and the surrendered.
Yes. The text explicitly states enduring merit for initiating and performing chatra–upānaha dāna, including posthumous comfort and honored residence in celestial realms, and frames the practice as socially reproducible from that day onward.