Adhyaya 90
Śrāddha-dvija-parīkṣā: Paṅkti-dūṣa and Paṅkti-pāvana (श्राद्धे द्विजपरीक्षा—पङ्क्तिदूष-पङ्क्तिपावन)
Upa-parva: Dāna–Śrāddha Anuśāsana (Guidelines on Gifts and Śrāddha Eligibility)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which dvijas should receive śrāddha offerings. Bhīṣma differentiates between general charity—where a kṣatriya should not habitually test brāhmaṇas—and ritual contexts (daiva/pitṛ) where examination is deemed appropriate. He outlines markers for evaluating invitees (lineage, conduct, age, appearance, learning, family standing) and enumerates categories treated as non-eligible (apāṅkteya) or line-impairing (paṅkti-dūṣa). He then lists line-purifying (paṅkti-pāvana) qualities and profiles: Vedic learning, vows, disciplined conduct, truthfulness, restraint, ritual competence, and commitment to svadharma. The chapter further stresses that improper presence or improper conduct during the meal is believed to negate results; gifts given without faith or with malice are assigned a contrary destination. Practical cautions include shielding the rite from disruptive observers and emphasizing that feeding the unqualified yields no benefit, analogized to sowing seed on barren land or offering into extinguished fire. The unit closes by prioritizing learned and mantra-competent recipients over mere quantity, and by advising neutrality in selection rather than favoritism toward friends.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, चातुर्वर्ण्य-धर्मों के उपदेश के बाद, पितृयज्ञ-रूप श्राद्ध के सूक्ष्म विधान और ‘किस तिथि में करने से क्या फल मिलता है’—यह जानने की उत्कंठा से भीष्म से प्रश्न करते हैं। → वैशम्पायन के माध्यम से भीष्म श्राद्ध-विधि का क्रम खोलते हैं—श्राद्ध ‘शुभ, धन्य, यशस्य, पुत्रीय’ है; पर तिथियों का चयन साधारण नहीं: कुछ तिथियाँ प्रशस्त, कुछ वर्ज्य; और समय-निर्णय (पूर्वाह्न/अपराह्न) भी फल को बदल देता है। → तिथि-फल का निर्णायक कथन: नवमी के श्राद्ध से एक-खुर वाले पशुओं (घोड़े आदि) की बहुलता; दशमी के श्राद्ध से गौ-वृद्धि; त्रयोदशी के श्राद्ध से कुटुम्ब में श्रेष्ठता, पर साथ ही घर में युवाओं की अकाल-मृत्यु का कठोर संकेत—और कृष्णपक्ष में चतुर्दशी का निषेध, दशमी से अमावस्या तक की प्रशस्तता; साथ ही श्राद्ध में अपराह्न की विशेषता। → भीष्म तिथियों की प्रशस्तता/वर्ज्यता और समय-श्रेष्ठता का नियम-रूप निष्कर्ष देते हैं: जैसे शुक्लपक्ष की अपेक्षा कृष्णपक्ष श्राद्ध के लिए अधिक उपयुक्त, वैसे ही पूर्वाह्न की अपेक्षा अपराह्न श्राद्ध के लिए अधिक विशिष्ट—अर्थात पितृ-तृप्ति हेतु ‘काल’ ही प्रधान साधन है।
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। अर: सप्ताशीतितमोब ध्याय: विविध तिथियोंमें श्राद्ध करनेका फल युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन् धर्मा: प्रोक्ता यथा त्वया । तथैव मे श्राद्धविर्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମନ୍, ପୃଥିବୀନାଥ! ଆପଣ ଯେପରି ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो भीष्म: शान्तनवस्तदा | इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ସମୟରେ ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 3
भीष्म उवाच शृणुष्वावहितो राजन् श्राद्धकर्मविधिं शुभम् धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପରନ୍ତପ ରାଜନ୍! ସାବଧାନ ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ଶୁଭ ବିଧି ଶୁଣ। ଏହା ଧନ, ଯଶ ଓ ପୁତ୍ର-ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହାକୁ ପିତୃଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
Verse 4
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् | पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा,देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग, राक्षस, पिशाच और किन्नर--इन सबके लिये पितर सदा ही पूज्य हैं
ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଓ କିନ୍ନର—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପିତୃମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ।
Verse 5
पितृन् पूज्यादितः पश्चाद्देवतास्तर्पयन्ति वै । तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
अन्वाहार्य महाराज पित्णां श्राद्धमुच्यते । तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:,महाराज! पितरोंके श्राद्धको अन्वाहार्य कहते हैं। अतः विशेष विधिके द्वारा उसका अनुष्ठान पहले करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ‘ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ବିଶେଷ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଏହି କ୍ରିୟା ପ୍ରଥମେ କରିବାକୁ ବିଧାନ ହୋଇଛି।
Verse 7
सर्वेष्वह:सु प्रीयन्ते कृते श्राद्धे पितामहा: । प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वास्तिथ्यातिथ्यगुणागुणान्,सभी दिनोंमें श्राद्ध करनेसे पितर प्रसन्न रहते हैं। अब मैं तिथि और अतिथिके सब गुणागुणका वर्णन करूँगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଗଲେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତିଥି ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣ-ଦୋଷ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 8
येष्वह:सु कृतै: श्राद्धैर्यत् फलं प्राप्पतेडनघ । तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ! ଯେଯେ ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଯେଫଳ ମିଳେ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି; ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।
Verse 9
पितृनर्च्य प्रतिपदि प्राप्तुयात् सुगृहे स्त्रियः । अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଗୃହରୁ ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀ ପାଏ—ରୂପବତୀ, ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନଦାୟିନୀ, ଦର୍ଶନୀୟ ଏବଂ ବହୁସନ୍ତାନସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 10
प्रतिपदा तिथिको पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य अपने उत्तम गृहमें मनके अनुरूप सुन्दर एवं बहुसंख्यक संतानोंको जन्म देनेवाली दर्शनीय भार्या प्राप्त करता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ କନ୍ୟାସନ୍ତାନ ଜନ୍ମେ; ତୃତୀୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଘୋଡ଼ା ଲାଭ ହୁଏ; ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀରେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଘରେ ଛୋଟ ଗୃହପଶୁ ଅନେକ ବଢ଼େ।
Verse 11
पज्चम्यां बहव: पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप । कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ। ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦ୍ୟୁତି ଓ କାନ୍ତିର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 12
कृषिभागी भवेच्छाद्धं कुर्वाण: सप्तमीं नूप । अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ କୃଷି-ଲାଭର ଭାଗୀ ହୁଏ; ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଲାଭ ପାଏ।
Verse 13
नवम्यां कुर्वत: श्राद्ध भवत्येकशफं बहु । विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନବମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ଏକ-ଖୁର ଜନ୍ତୁ (ଘୋଡ଼ା ଆଦି) ବହୁତ ହୁଏ। ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଗାଈମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
नवमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषके यहाँ एक खुरवाले घोड़े आदि पशुओंकी बहुतायत होती है और दशमीको श्राद्ध करनेवाले मनुष्यके घरमें गौओंको वृद्धि होती है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନର ଭାଗୀ ହୁଏ; ତାହାର ଗୃହରେ ବ୍ରହ୍ମବର୍ଚ୍ଚସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମନେ।
Verse 15
द्वादश्यामीहमानस्य नित्यमेव प्रदृश्यते । रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्,द्वादशीको श्राद्धके लिये प्रयत्न करनेवाले पुरुषको सदा ही मनोरम सुवर्ण, चाँदी तथा बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ସଦା ଏହି ଦେଖାଯାଏ—ରଜତ, ବହୁ ଧନ ଏବଂ ମନୋହର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठ: कुर्वन् श्राद्ध त्रयोदशीम् । अवश्यं तु युवानो<स्य प्रमीयन्ते नरा गृहे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ପୁରୁଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାହାର ଘରେ ଯୁବକମାନଙ୍କର ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟେ।
Verse 17
युद्धभागी भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध चतुर्दशीम् । अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧର ଭାଗୀ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିଣ୍ଡ-ନିର୍ବାପ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ପଣ) କଲେ ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 18
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦଶମୀଠାରୁ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଶସ୍ତ, କେବଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବର୍ଜ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ସେପରି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 19
यथा चैवापर: पक्ष: पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେପରି ପୂର୍ବପକ୍ଷଠାରୁ ଅପରପକ୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ, ସେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ପୂର୍ବାହ୍ନଠାରୁ ଅପରାହ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 86
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें तारकवधका उपाख्यान नामक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ତାରକବଧ’ ଉପାଖ୍ୟାନ ନାମକ ଛିୟାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 87
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे सप्ताशीतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପରେ ସପ୍ତାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How to balance respect toward dvijas with necessary discernment in pitṛ rites: avoiding habitual suspicion in general giving while applying careful selection to preserve śrāddha’s intended ritual efficacy.
Śrāddha should be performed with śraddhā and procedural care, inviting recipients characterized by learning, restraint, and proper conduct; indiscriminate feeding of the unqualified is presented as yielding negligible or null result.
Yes: it asserts that improper invitees, disruptive observation, or faithless/malicious giving undermines the rite’s fruit, while the presence of qualified, disciplined recipients is described as preserving or enhancing the intended benefit.