Adhyaya 8
Brāhmaṇa-vandana: Criteria for Veneration, Disciplined Speech, and Protective Kingship (अनुशासनपर्व, अध्याय ८)
Upa-parva: Brāhmaṇa-pūjā and Dvija-sevā (Reverence toward Brāhmaṇas) — Discourse Unit
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma who deserves worship, salutations, and personal reverence, and what kinds of persons Bhīṣma himself esteems. Bhīṣma replies that he admires dvijas for whom brahman (sacred knowledge) is the highest wealth, whose spiritual confidence is grounded in tapas and svādhyāya, and who sustain inherited responsibilities without collapse. He praises those trained in learning, self-controlled, gentle-spoken, and competent in correct syllables and recitation; their properly articulated speech is described as auspicious and beneficial both socially and in posthumous consequence. He also values discerning listeners who are respected in assemblies, and donors who provide well-prepared, pure food to brāhmaṇas; among many kinds of heroism, generosity without envy is singled out as distinctive. Bhīṣma intensifies the normative hierarchy by stating brāhmaṇas are dearer to him than even Yudhiṣṭhira, asserting he bears no known offense against them in deed, mind, or speech, and that being called ‘brahmaṇya’ is his highest purity. The chapter then frames the kṣatriya’s relation to brāhmaṇas through analogies: as women rely on husbands, so kṣatriyas rely on dvijas; a younger brāhmaṇa can be ‘father’ in status; brāhmaṇas should be protected like sons, served like teachers, and attended like fire. Finally, it advises sustained caution toward the power of tejas and tapas, urging the ruler to guard brāhmaṇas and regularly ensure their welfare and livelihood.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—‘भारत! किनकी पूजा करूँ, किनको नमस्कार करूँ, और आप स्वयं किनका स्मरण किए बिना नहीं रह पाते, चाहे कैसी भी आपत्ति आ जाए?’ → भीष्म ब्राह्मणों की महिमा का विस्तार करते हैं—जिनका ‘ब्रह्म’ (वेद/ब्रह्मज्ञान) ही परम धन है, जिनका स्वर्ग तप और स्वाध्याय से सिद्ध है; वे सभाओं में हंसों के समूह-से मधुर, विनीत, संयमी और दिव्य-ध्वनि वाले वचन बोलते हैं। फिर वे उन श्रोताओं की भी प्रशंसा करते हैं जो नित्य ऐसे महात्माओं की वाणी सुनते और उसे जीवन में उतारते हैं। → धर्म-क्रम का निर्णायक विधान आता है—‘क्षत्रिय सौ वर्ष का हो और श्रेष्ठ ब्राह्मण दस वर्ष का; तब भी वे पिता-पुत्र के समान माने जाएँ, और गुरु ब्राह्मण ही है।’ इससे सामाजिक शक्ति नहीं, धर्म-ज्ञान की प्रधानता स्थापित होती है। → भीष्म राजधर्म का व्यावहारिक आदेश देते हैं—जैसे ग्वाला दण्ड लेकर गौओं की रक्षा करता है, वैसे ही क्षत्रिय को ब्राह्मणों और ब्रह्म (वेद/धर्म) की रक्षा करनी चाहिए; राजा उन्हें पिता की तरह सुरक्षित रखे, उनके घर-जीवन की कुशलता पूछे, और शुद्ध भाव से उनकी तृप्ति हेतु सत्कार-दान करे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे अष्टमो< ध्याय: श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी महिमा युधिछिर उवाच के पूज्या: के नमस्कार्या: कान् नमस्यसि भारत । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्य: स्पृहयसे नूप
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! କେଉଁମାନେ ପୂଜ୍ୟ, କେଉଁମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ? ଆପଣ କାହାକୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି? ହେ ନୃପ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ଆକାଂକ୍ଷା ଅଛି—ସେ ସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मन: । मनुष्यलोके सर्वस्मिन् यदमुत्रेह चाप्युत
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଆପଦା ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମନ କାହାର ସ୍ମରଣ ବିନା ରହେନାହିଁ? ଏବଂ ଏହି ସମଗ୍ର ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହିତକର କ’ଣ? ଦୟାକରି ଏ ସବୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्म उवाच स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम् । येषां स्वप्रत्यय: स्वर्गस्तप: स्वाध्यायसाधनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ (ବେଦ) ହିଁ ପରମ ଧନ, ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ୟୟ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ, ଏବଂ ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପ—ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
Verse 4
येषां बालाश्न वृद्धाश्व पितृपैतामहीं धुरम् । उद्धहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ କୁଳରେ ଶିଶୁଠାରୁ ବୃଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃ-ପୈତାମହ ପରମ୍ପରାରେ ଆସିଥିବା ଧର୍ମଧୁରାକୁ ଉଠାଇ ଧରନ୍ତି; ତଥାପି ତାହାରେ ନ ଦବନ୍ତି, ନ ଖିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ସେହିମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
Verse 5
विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम् | श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ବିନୀତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ସଦାଚାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ସତ୍ପୁରୁଷ—ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛି। ସଭାରେ ସେମାନେ କଥା କହିଲେ ହଂସଦଳ ପରି, ମେଘଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ମଙ୍ଗଳମୟ, ମନୋହର ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ବାଣୀ ଶୁଣାଯାଏ। ରାଜା ଯଦି ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ବଚନ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ସୁଖ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ।
Verse 6
संसत्सु वदतां तात हंसानामिव संघश: । मड्ुल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनि:स्वना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସଭାରେ ସେମାନେ କଥା କହିଲେ ହଂସଦଳର ଧ୍ୱନି ପରି ତାଙ୍କର ବାଣୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ସୁନ୍ଦର, ମଙ୍ଗଳମୟ, ରୁଚିର, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷାମେଘର ଗମ୍ଭୀର ନିନାଦ ପରି। ଆଚରଣରେ ବିନୀତ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ସଦାଚାରରେ ଯୁକ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାର ଜ୍ଞାତା—ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋର ଆଦରଣୀୟ। ରାଜା ଯଦି ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ଉପଦେଶ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ହିତ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
Verse 7
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कर्मफलका उपाख्यानविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସମ୍ୟକ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ବାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣାଯାଏ ଓ ମୂଲ୍ୟ ପାଏ। ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏପରି ସୁସଂସ୍କୃତ ବଚନ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖଦାୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରେ—ଯେମାନେ ବିନୟରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ସଦାଚାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାର ଜ୍ଞାତା; ଯାହାଙ୍କ ବାଣୀ ମେଘଗମ୍ଭୀର ଓ ଅର୍ଥରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇ, ହଂସକଲରବ ପରି ସଭାକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ।
Verse 8
ये चापि तेषां श्रोतार: सदा सदसि सम्मता: । विज्ञानगुणसम्पन्नास्ते भ्य श्ष॒ स्पृहयाम्यहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ରୋତାମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣନ୍ତି—ସେମାନେ ବିବେକ ଓ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସଦା ସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ମୋର ଆଦର ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଅଛି।
Verse 9
सुसंस्कृतानि प्रयता: शुचीनि गुणवन्ति च | ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थ ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେମାନେ ଯତ୍ନ ଓ ସଂଯମ ସହିତ ସୁସଂସ୍କୃତ, ଶୁଚି ଏବଂ ଗୁଣବତୀ ଅନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 10
शक्यं होवाहवे योद्धं न दातुमनसूयितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଦ୍ଧା ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଅସୂୟା ଓ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରହିତ, ତାହାକୁ ଦାନରୂପେ ଦେବା କିମ୍ବା ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ କରାଇଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବ ଦେଇ ମିଳେନାହିଁ—ଧର୍ମଗୁଣ ଭାବେ ସାଧନା କରି ଗଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ।
Verse 11
शूरा वीराश्न शतश: सन्ति लोके युधिष्छिर । येषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଲୋକରେ ଶତଶଃ ଶୂର ଓ ବୀର ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦାନରେ ଶୂର—ଉଦାରତାରେ ସାହସୀ—ପୁରୁଷଟିଏ ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ।
Verse 12
युधिष्ठिर! संग्राममें युद्ध करना सहज है। परंतु दोषदृष्टिसे रहित होकर दान देना सहज नहीं है। संसारमें सैकड़ों शूरवीर हैं; परंतु उनकी गणना करते समय जो उनमें दानशूर हो, वही सबसे श्रेष्ठ माना जाता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅବମାନଭାବ ରହିତ ମନେ ଦାନ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ସଂସାରରେ ଶତଶଃ ଶୂରବୀର ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଗଣନା କଲେ ଦାନଶୂର ଯେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଆଉ ହେ ସୌମ୍ୟ! ଯଦି ମୁଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲଭେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ମଧ୍ୟ—କୁଳୀନ, ଧର୍ମପଥନିଷ୍ଠ, ତପ ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରିବି।
Verse 13
न मे त्वत्त: प्रियतरो लोके5स्मिन् पाण्डुनन्दन । त्वत्तश्षापि प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଏହି ଲୋକରେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ମୋ ପାଇଁ କେହି ନାହିଁ। ତଥାପି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
Verse 14
यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्रा: कुरूत्तम | तेन सत्येन गच्छेयं लोकान् यत्र स शान्तनुः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ—ଏହି ସତ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଯେଉଁଠାକୁ ମୋ ପିତା ଶାନ୍ତନୁ ଗଲେ।
Verse 15
न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत् । न मे पितु: पिता वापि ये चान्येडपि सुहृज्जना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୋ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ମୋ ପିତା କେବେ ଥିଲେ ନାହିଁ; ପିତାମହ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ହିତେଷୀ ସ୍ୱଜନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପଥ ଏହି ଜାଣି, ମୁଁ ସଦା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆସକ୍ତିଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଉପରେ ରଖିଛି।
Verse 16
नहि मे वृजिनं किंचिद् विद्यते ब्राह्मणेष्विह । अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु,मेरे द्वारा ब्राह्मणोंके प्रति किन्हीं श्रेष्ठ कर्मोमें कभी छोटा-मोटा किंचिन्मात्र भी अपराध नहीं हुआ है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧର ଲେଶମାତ୍ର ନାହିଁ। ସାଧୁ ଓ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋରେ ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ ସ୍ଥୂଳ—କୌଣସି ଦୋଷ ମିଳିବ ନାହିଁ।
Verse 17
कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप । यन्मे कृतं ब्राह्मुणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଶତ୍ରୁସନ୍ତାପକ! କର୍ମରେ, ମନରେ କିମ୍ବା ବାଣୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଯେ ସେବା କରିଛି, ସେହି ପୁଣ୍ୟବଳର ପ୍ରଭାବରୁ ଆଜି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସନ୍ତାପରେ ଜଳୁନାହିଁ।
Verse 18
ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषित: । एतदेव पवित्रेभ्य: सर्वेभ्य: परमं स्मृतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋକେ ମୋତେ ‘ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ’ (ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ) ବୋଲି କହନ୍ତି; ସେହି କଥାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ସତ୍ୟକଥା, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାକୁ ହିଁ ପରମ ପବିତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହିଛି।
Verse 19
पश्यामि लोकानमलान् शुचीन् ब्राह्मणयायिन: । तेषु मे तात गन्तव्यमह्वाय च चिराय च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାରେ ନିରତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାର୍ଗାନୁଗାମୀ ଲୋକେ ଯେ ନିର୍ମଳ, ପବିତ୍ର ଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଏଠାରୁ ହିଁ ଦେଖୁଛି। ଏବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଡାକ ଆସିବ; ଚିରକାଳ ପାଇଁ ମୋତେ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ହେବ।
Verse 20
यथा भार्त्राश्रियो धर्म: स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर । स देव: सा गतिर्नन्या क्षत्रियस्य तथा द्विजा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ସ୍ୱାମୀ-ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ—ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ତାଙ୍କର ଦେବତା, ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ପରମ ଗତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ସେହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସେବା ଓ ସମ୍ମାନ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 21
क्षत्रिय: शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तम: । पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोरहिं ब्राह्मणो गुरु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଦି ଶତବର୍ଷୀ ହୁଏ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦଶବର୍ଷୀ ହୁଏ, ତଥାପି ଉଭୟଙ୍କୁ ପିତା-ପୁତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେହି ଯୁଗଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତା ଓ ଗୁରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୁତ୍ରସମ।
Verse 22
नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम् । पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀ ପତି ନଥିଲେ ଦେବରକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ; ସେହିପରି ପୃଥିବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ ମିଳିଲେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ନିଜ ଅଧିପତି କରେ।
Verse 23
(ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्मूं राज्यं च सपुरोहितै: । तद्रक्षणेन स्वर्गोडस्य तत्कोपान्नरको$क्षय: ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜାମାନେ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମାତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ କରାଇଲେ ସେ ଅନନ୍ତକାଳ ପାଇଁ ନରକରେ ପତିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସମାନ ରକ୍ଷା କର, ଗୁରୁ ସମାନ ଉପାସନା କର, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସମାନ ସେବା-ପୂଜା କର।
Verse 24
ऋजून् सतः सत्यशीलान् सर्वभूतहिते रतान् । आशीविषानिव क्रुद्धान् द्विजान् परिचरेत् सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସରଳ, ସତ୍, ସତ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତହିତରେ ରତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ସେବା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ବିଷଧର ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
(दूरतो मातृवत् पूज्या विप्रदारा: सुरक्षया ।) सरल
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ମାତୃସମ ଭାବି ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତେଜ ଓ ତପୋବଳ ପ୍ରତି ସଦା ଭକ୍ତିଭୟରେ ରହିବା ଦରକାର; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ତେଜ-ତପର ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ସମ୍ମୁଖେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସଂଯମ ଓ ବିନୟ—ଏହିଁ ଧର୍ମ।”
Verse 26
व्यवसायस्तयो: शीघ्रमुभयोरेव विद्यते । हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ତେଜ—ଉଭୟର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜାଣ: ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ନିଜ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ତେଜସ୍ବୀ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କରିପାରନ୍ତି।”
Verse 27
भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद् यदकोपनात् । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ପୁନର୍ବାର ଶୁଣ: କ୍ରୋଧରହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଯେ ଶକ୍ତି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ତେଜ ଓ ତପୋବଳ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ କିଛି ଶେଷ ରହିପାରେ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷମାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ରୋକନ୍ତି, ତା’ପରେ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ତେଜ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ—ସେହି ଶେଷ ଯଦି ସତ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲାଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ; ଅଣୁମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶେଷ ରହେନାହିଁ।”
Verse 28
दण्डपाणियर्यथा गोषु पालो नित्यं हि रक्षयेत् । ब्राह्मणान् ब्रह्म च तथा क्षत्रिय: परिपालयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ହାତରେ ଧରି ଗୋପାଳ ସଦା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦୀୟ ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ, ନିରନ୍ତର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।”
Verse 29
पितेव पुत्रान् रक्षेथा ब्राह्म॒णान् धर्मचेतस: । गृहे चैषामवेक्षेथा: किंस्विदस्तीति जीवनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ରାଜା ଧର୍ମଚେତସ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପିତା ଯେପରି ପୁଅମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଦେଖିବା ଉଚିତ—ଜୀବନ-ନିର୍ବାହ ପାଇଁ କ’ଣ ଅଛି, କ’ଣ ନାହିଁ; କେଉଁଠି ଅଭାବ ଅଛି କି ନାହିଁ।”
Verse 936
ये चापि सतत राजंस्तेभ्यश्व स्पृहयाम्यहम् । राजा युधिष्ठिर! जो पवित्र होकर ब्राह्मणोंको उनकी तृप्तिके लिये शुद्ध और अच्छे ढंगसे तैयार किये हुए पवित्र तथा गुणकारक अन्न परोसते हैं
ହେ ରାଜନ୍! ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସଦା ଆକାଂକ୍ଷା କରେ। ହେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନେ ନିଜେ ଶୁଚି ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ, ବିଧିମତେ ସୁପ୍ରସ୍ତୁତ, ପବିତ୍ର ଓ ଗୁଣକାରକ ଅନ୍ନ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସଦା ପ୍ରିୟ।
Frequently Asked Questions
Venerability is classified by knowledge-centered life (brahman as wealth), disciplined conduct (tapas and svādhyāya), gentle and correct speech, and sustained responsibility—rather than by mere power or age.
Support learned persons through respectful address, careful speech, and clean giving; treat spiritual authority as something to be protected and served, and institutionalize welfare-checks rather than episodic patronage.
Yes in functional form: properly articulated, auspicious speech and the honoring of learned communities are described as producing well-being ‘here and beyond,’ linking social ethics to long-horizon moral consequence.