Adhyaya 67
Tilā-Dāna, Dīpa-Dāna, and Nitya-Jalapradāna (Yama–Brāhmaṇa Saṃvāda) | तिलदान-दीपदान-नित्यजलप्रदान (यम-ब्राह्मण संवाद)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Gifts of Tilā, Dīpa, Anna, Vāsas; Yama–Brāhmaṇa Saṃvāda)
Yudhiṣṭhira requests further clarification on the proper nature and merit of gifting sesame (tilā), lamps (dīpa), food (anna), and clothing (vāsas). Bhīṣma responds by citing an ancient exemplum: in a brāhmaṇa settlement in Madhyadeśa, Yama instructs a messenger to bring a particular learned brāhmaṇa (Śarmiṇ, of Agastya-gotra), emphasizing careful identification and the ethics of selection. A procedural error occurs when the messenger brings the wrong person; Yama corrects it, honors the appropriate brāhmaṇa, and engages him in dialogue. The brāhmaṇa asks what action yields great merit; Yama teaches that tilā is a supreme gift, recommended especially in śrāddha contexts, to be given according to capacity and proper rite; further, water-giving is continually meritorious, and public water works (ponds, tanks, wells) and drinking stations (prapā) are praised as rare and excellent benefactions. The chapter also affirms the value of lamp-giving for the welfare of ancestors (pitṛ), describing lamps as ‘eye-giving’ to devas and pitṛs. Additional notes include the merit of gifting jewels, the doctrine of mutual inexhaustible merit for worthy giving and worthy acceptance, and the social-ethical fruits of clothing-gifts; the passage closes with a brief endorsement of household continuity through marriage and progeny as a distinguished human good.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दान-धर्म के विधान को सुनकर, एक और सूक्ष्म जिज्ञासा उठाते हैं—क्या नक्षत्र-योग के अनुसार दान करने से फल में भेद आता है? → भीष्म उत्तर देते हैं कि इस विषय का प्रमाण एक प्राचीन संवाद में है। वे देवर्षि नारद के द्वारका-आगमन और देवकी के साथ धर्म-चर्चा का प्रसंग उठाकर, नक्षत्रों के अनुसार दान-वस्तुओं और उनके विशिष्ट फलों की क्रमबद्ध परंपरा खोलते हैं। → नक्षत्र-योगों के साथ दान का ‘फल-मानचित्र’ अपने चरम पर पहुँचता है—हस्त में रथ-हस्ती-दान, ज्येष्ठा में समूल शाक-दान, श्रवण में कम्बल-दान, शतभिषा में अगुरु-चन्दन-गन्ध-दान, भरणी में तिल-धेनु-दान—और प्रत्येक के साथ स्वर्ग, अप्सरा-संग, यश, समृद्धि, उत्तम गति जैसे विशिष्ट लोक-फल घोषित होते हैं। → भीष्म संक्षेप में कहते हैं कि नक्षत्र-योग से विविध दानों का यह लक्षण-निर्देश बताया गया; नारद से सुना हुआ देवकी का उपदेश आगे स्नुषाओं/परिवार की स्त्रियों तक पहुँचा—अर्थात धर्म-ज्ञान का गृहस्थ-परंपरा में प्रसार। → देवकी द्वारा स्नुषाओं को आगे क्या विशेष आचार-विधान, व्रत-नियम या दान-क्रम बताया गया—यह संकेत देकर कथा अगले अध्याय की ओर मोड़ लेती है।
Shlokas
Verse 1
अप्-४-#क+ चतु:षष्टितमो< ध्याय: विभिन्न नक्षत्रोंके योगमें भिन्न-भिन्न वस्तुओंके दानका माहात्म्य युधिछिर उवाच श्रुतं मे भवतो वाक्यमन्नदानस्य यो विधि: । नक्षत्रयोगस्येदानीं दानकल्पं ब्रवीहि मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଅନ୍ନଦାନର ଯେ ବିଧି ଆପଣ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ଦାନର ନିୟମ କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗରେ କେଉଁ ବସ୍ତୁ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । देवक्याश्रैव संवाद महर्षेनरिदस्थ च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦେନ୍ତି—ଦେବକୀ ଦେବୀ ଓ ମହର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ବାଦ।
Verse 3
द्वारकामनुसम्प्राप्तं नारद देवदर्शनम् । पप्रच्छेदं वच: प्रश्न॑ देवकी धर्मदर्शनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ ସମୟରେ ଦେବଦର୍ଶୀ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଧର୍ମଦର୍ଶିନୀ ଦେବକୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଉଠାଇଲେ।
Verse 4
तस्या: सम्पृच्छमानाया देवर्षिनरिदस्ततः । आचरष्ट विधिवत सर्व तच्छृणुष्व विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଦେବକୀ ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସେତେବେଳେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ। ସେଇ କଥାମାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 5
नारद उवाच कृत्तिकासु महा भागे पायसेन ससर्पिषा । संतर्प्य ब्राह्मणान् साधूँल्लोकानाप्रोत्यनुत्तमान्
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ! କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଘିଅ ମିଶା ପାୟସ ଦେଇ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କର; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
Verse 6
नारदजीने कहा--महाभागे! कृत्तिका नक्षत्र आनेपर मनुष्य घृतयुक्त खीरके द्वारा श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको तृप्त करे। इससे वह सर्वोत्तम लोकोंको प्राप्त होता है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ! କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଆସିଲେ ଘୃତଯୁକ୍ତ ଖୀର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବଂ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ପକ୍କ ଫଳର ଗୁଦା ଓ ରସ, ପକା ଅନ୍ନ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର ଏବଂ ପାନଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 7
दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते । गच्छन्ति मानुषाल्लोकात् सर्वलोकमनुत्तमम्
ନାରଦ କହିଲେ—ସୋମଦେବ ଅଧିଷ୍ଠିତ ନକ୍ଷତ୍ରକାଳରେ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିବା ଦାତା, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଅନୁତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 8
आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तिलमिश्रमुपोषित: । नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्व॒ पर्वतान्
ନାରଦ କହିଲେ—ଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ଉପବାସ ପୂର୍ବକ ତିଳମିଶ୍ରିତ କୃସର (ଖିଚୁଡ଼ି) ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମହାଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟମାନଙ୍କୁ—କ୍ଷୁରଧାରା ସଦୃଶ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ପାର କରିଯାଏ।
Verse 9
पूपान् पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शो भने । यशस्वी रूपसम्पन्नो बद्धन्नो जायते कुले
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶୋଭନେ! ପୁନର୍ବସୁ ସମୟରେ ପୂପ (ମିଠା ପିଠା) ଏବଂ ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ସେଠାରେ ସେ ଯଶସ୍ବୀ, ରୂପସମ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 10
शोभने! पुनर्वसु नक्षत्रमें पूआ और अन्न-दान करके मनुष्य उत्तम कुलमें जन्म लेता है, तथा वहाँ यशस्वी, रूपवान् एवं प्रचुर अन्नसे सम्पन्न होता है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶୋଭନେ! ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୂପ ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ସେଠାରେ ସେ ଯଶସ୍ବୀ, ରୂପସମ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏବଂ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସୁନା—ଆଭୂଷଣ ରୂପେ ଗଢ଼ା ହେଉ କି ଅଗଢ଼ା—ଦାନ କଲେ ଦାତା ଆଲୋକଶୂନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 11
आश्लेषायां तु यो रूप्यमृषभं वा प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्त: सम्भवानधितिष्ठति
ଆଶ୍ଲେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ୍ୟ କିମ୍ବା ବୃଷଭ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପରଜନ୍ମରେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।
Verse 12
मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानव: । प्रदाय पुत्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते
ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ତିଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଧମାନ ପାତ୍ର ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଇହଲୋକରେ ପୁତ୍ର ଓ ପଶୁସମ୍ପଦରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ।
Verse 13
फल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्णानामुपोषित: । भक्ष्यान् फाणितसंयुक्तान् दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति
ପୂର୍ବଫାଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ଉପବାସ କରି, ଫାଣିତ (ଗୁଡ଼ରସ) ଯୁକ୍ତ ଭକ୍ଷ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଏ।
Verse 14
घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत् षष्टिकौदनम् | उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते
ଉତ୍ତରାଫାଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧିରେ ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ଯୁକ୍ତ ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳର ପକା ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 15
यद् यत् प्रदीयते दानमुत्तराविषये नरै: । महाफलमनन्तं तद् भवतीति विनिश्चय:,उत्तरा नक्षत्रमें मनुष्य जो-जो दान देते हैं, वह महान् फलसे युक्त एवं अनन्त होता है-- यह शास्त्रोंका निश्चय है
ଉତ୍ତରା ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେସବୁ ମହାଫଳଦାୟକ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଫଳଯୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ।
Verse 16
हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषित: । प्राप्रोति परमॉललोकान् पुण्यकामसमन्वितान्
ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉପବାସ କରି ଧ୍ୱଜା, ପତାକା, ଛତ୍ର (ଚାଁଦୋଆ) ଓ କିଙ୍କିଣୀଜାଳ—ଏହି ଚାରି ଉପକରଣରେ ଯୁକ୍ତ ହାତୀ-ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକାମନାସହିତ ପରମ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 17
चित्रायां वृषभ॑ दत्त्वा पुण्यगन्धांश्व भारत । चरन्त्यप्सरसां लोके रमन्ते नन्दने तथा
ହେ ଭାରତ! ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୃଷଭ ଦାନ କରେ ଓ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁଗନ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବିଚରଣ କରି ନନ୍ଦନବନରେ ରମଣ କରେ।
Verse 18
स्वात्यामथ धन दत्त्वा यदिष्टतममात्मन: । प्राप्रोति लोकान् स शुभानिह चैव महद् यश:
ସ୍ୱାତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଧନ—ବିଶେଷକରି ନିଜକୁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଯାହା—ଦାନ କରେ, ସେ ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ ଯଶ ପାଏ।
Verse 19
विशाखायामनडूवाहं थेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम् । सप्रासंगं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम्
ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗାଡ଼ି ଟାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବଳଦ, ଦୁଧଦାୟିନୀ ଗାଈ, ଏବଂ ପ୍ରାସଙ୍ଗସହିତ ଶକଟ—ଧାନ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ସହ—ଦାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ।
Verse 20
पितृन् देवांश्न प्रीणाति प्रेत्य चानन्त्यमश्रुते । न च दुर्गाण्यवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति
ଏପରି ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଏ; ଜୀବନକାଳରେ ଦୁଃଖ-ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ଏବଂ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 21
दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टां स विन्दति । नरकादींश्व॒ संक्लेशान् नाप्रोतीति विनिश्चय:
ନାରଦ କହିଲେ—ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୀବିକା-ସହାୟକ ‘ବୃତ୍ତି’ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ କଲ୍ୟାଣ ଓ ଜୀବିକା ପାଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଯେ ସେ ନରକାଦି କ୍ଲେଶରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 22
पूर्वोक्त वस्तुओंका ब्राह्मणोंको दान करके मनुष्य इच्छित जीविका-वृत्ति पा लेता है और नरक आदिके कष्ट भी कभी नहीं भोगता। ऐसा शास्त्रोंका निश्चय है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ଜୀବିକା-‘ବୃତ୍ତି’ ପାଏ ଏବଂ ନରକାଦି କଷ୍ଟ କେବେ ଭୋଗେ ନାହିଁ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚୟ। ତଦୁପରି, ଅନୁରାଧା ନକ୍ଷତ୍ରେ ଉପବାସ କରି ଓଢ଼ଣା ବସ୍ତ୍ର (ପ୍ରାବାର) ଓ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ ଦାନ କରୁଥିବା ନର ଶତୟୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 23
कालशाकं तु विप्रे भ्यो दत्त्वा मर्त्य: समूलकम् | ज्येष्ठायामृद्धिमिष्टां वै गतिमिष्टां स गच्छति
ନାରଦ କହିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଋତୁଯୋଗ୍ୟ ଶାକ ଓ ମୂଳସହିତ ଦାନ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ସଦ୍ଗତି ପାଏ।
Verse 24
मूले मूलफल दत्त्वा ब्राह्मणेभ्य:ः समाहित: । पितृन् प्रीणयते चापि गतिमिष्टां च गच्छति,मूल नक्षत्रमें एकाग्रचित्त हो ब्राह्मणोंको मूल-फल दान करनेवाला मनुष्य पितरोंको तृप्त करता और अभीष्ट गतिको पाता है
ନାରଦ କହିଲେ—ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତ କରେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଏ।
Verse 25
अथ पूर्वास्वषाढासु दधिपात्राण्युपोषित: । कुलवृत्तोपसम्पन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ପୂର୍ବାଷାଢା ଦିନେ ଉପବାସ କରି, ଦଧିର ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, କୁଳାଚାର ଓ ସଦ୍ବୃତ୍ତରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବେଦପାରଗ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ସେ ଗଲା।
Verse 26
पुरुषो जायते प्रेत्य कुले सुबहुगोधने । पूर्वाषाढ़ा नक्षत्रमें उपवास करके कुलीन, सदाचारी एवं वेदोंके पारंगत विद्वान् ब्राह्मणको दहीसे भरे हुए पात्रका दान करनेवाला मनुष्य मृत्युके पश्चात् ऐसे कुलमें जन्म लेता है, जहाँ गोधनकी अधिकता होती है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ରଦିନେ ଉପବାସ କରି ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କୁଳୀନ, ସଦାଚାରୀ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦହିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଗୋଧନ-ସମୃଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ଦିନମାନେ ଘିଅ ମିଶିତ ଓ ପ୍ରଚୁର ଗୁଡ଼ରେ ମଧୁରିତ ମଥିତ ପାନୀୟ (ଉଦମନ୍ଥ) ଦାନ କରିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।
Verse 27
जो उत्तराषाढ़ा नक्षत्रमें जलपूर्ण कलशसहित सत्तूकी बनी हुई खाद्य वस्तु, घी और प्रचुर माखन दान करता है, वह सम्पूर्ण मनोवांछित भोगोंको प्राप्त कर लेता है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ସହ ସତ୍ତୁରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ, ଘିଅ ଓ ପ୍ରଚୁର ମାଖନ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଭୋଗ ପାଏ। ଏବଂ ଯେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁରୁଷ ଅଭିଜିତ୍ ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗରେ ମନୀଷୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧୁ ଓ ଘିଅ-ଯୁକ୍ତ ଦୁଧ ଦାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 28
श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव वा । श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकानसंवृतान्
ନାରଦ କହିଲେ—ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ କାନର ସୁରକ୍ଷାର୍ଥେ ଉଲ୍ଲ କମ୍ବଳ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ସିଧା ଦେଉ କି ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ଦେଉ—ଶ୍ୱେତ ବିମାନରେ ଯାତ୍ରା କରି ଅବରୋଧରହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 29
जो श्रवण नक्षत्रमें वस्त्रवेष्टित कम्बल दान करता है, वह श्वेत विमानके द्वारा खुले हुए स्वर्गलोकमें जाता है ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ିଥିବା କମ୍ବଳ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ୱେତ ବିମାନରେ ଖୋଲା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏବଂ ଧନିଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ବଳଦ-ଯୁକ୍ତ ଯାନ (ଯଥା ବଳଦଗାଡ଼ି), ବସ୍ତ୍ରର ଢେର ଓ ଧନ ଦାନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 30
गन्धान् शतभिषायोगे दत्त्वा सागुरुचन्दनान् । प्राप्रोत्यप्सरसां संघान् प्रेत्य गन्धांश्व शाश्वतान्
ନାରଦ କହିଲେ—ଶତଭିଷା ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗରେ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ସହିତ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରଲୋକରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସଂଘକୁ ପାଏ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ, ଶାଶ୍ୱତ ସୁଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 31
पूर्वाभाद्रपदायोगे राजमाषान् प्रदाय तु । सर्वभक्षफलोपेत: स वै प्रेत्य सुखी भवेत्
ପୂର୍ବାଭାଦ୍ରପଦା ନକ୍ଷତ୍ରର ଯୋଗକାଳେ ଯେ ଉତ୍ତମ ରାଜମାଷ (ବଡ଼ ଉଡ଼ଦ) ଦାନ କରେ, ସେ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଫଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପରଲୋକରେ ସୁଖୀ ହୁଏ।
Verse 32
औरभ्रमुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति । स पितृन् प्रीणयति वै प्रेत्य चानन्त्यमश्षुते
ଉତ୍ତରାଭାଦ୍ରପଦା-ଯୋଗରେ ଯେ ଔରଭ୍ର ଫଳର ମାଂସଳ ଗୁଦା ଦାନ କରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ପରଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ କଲ୍ୟାଣ ପାଏ।
Verse 33
कांस्योपदोहनां धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति । सा प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति
ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ କାଂସ୍ୟର ଦୋହନପାତ୍ରସହ ଧେନୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଧେନୁ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ସମସ୍ତ କାମନାଫଳ ନେଇ ଦାତାଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 34
रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तम: । हस्त्यश्वरथसम्पन्ने वर्चस्वी जायते कुले
ଅଶ୍ୱିନୀ ନକ୍ଷତ୍ରକାଳେ ଯେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କରେ, ସେ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥସମ୍ପନ୍ନ କୁଳରେ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 35
भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनु प्रदाय वै । गा: सुप्रभूता: प्राप्नोति नर: प्रेत्य यशस्तथा
ଭରଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରକାଳେ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ତିଳମୟୀ ଧେନୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଚୁର ଗାଈ ପାଏ; ଏବଂ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ମହା ଯଶ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 36
भीष्म उवाच इत्येष लक्षणोद्ेश: प्रोक्तो नक्षत्रयोगत: । देवक्या नारदेनेह सा स्नुषाभ्यो5ब्रवीदिदम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କର ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କହାଗଲା। ଏଠାରେ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ଦେବକୀ ନିଜ ପୁତ୍ରବଧୂମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 64
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार नक्षत्रोंक योगमें किये जानेवाले विविध वस्तुओंके दानका संक्षेपसे यहाँ वर्णन किया गया है। नारदजीने देवकीसे और देवकीजीने अपनी पुत्रवधुओंसे यह विषय सुनाया था ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏହିପରି ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ ସମୟରେ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଦାନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠାରେ କରାଗଲା। ଏହି ଶିକ୍ଷା ନାରଦ ଦେବକୀଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲେ; ଦେବକୀ ପୁନଃ ନିଜ ପୁତ୍ରବଧୂମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତ ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗଦାନ’ ନାମକ ଚଉଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
It demonstrates the dharmic risk of misidentifying recipients: even well-intended actions can become flawed if the selection and procedure contradict explicit instruction, requiring correction to restore ritual-ethical integrity.
Tilā-dāna is presented as exceptionally meritorious when performed properly and regularly, while water-giving—especially through durable public provisions—embodies continuous welfare and thus yields outstanding merit.
Yes in functional form: lamp-giving is said to benefit devas and pitṛs as ‘eye-giving’ support, and worthy giving/acceptance is described as producing akṣaya (inexhaustible) merit for both donor and recipient.