Adhyaya 61
Bhūmi-dānasya Māhātmya (The Pre-eminence of Land-Gift)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Bhūmi-dāna Praśaṃsā Episode)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the unsurpassed gift amid scriptural injunctions that repeatedly commend giving. Bhīṣma answers by asserting the supremacy of bhūmi-dāna (land donation), describing earth as stable, inexhaustible, and a generative source of clothing, gems, livestock, and grain; thus, donating land is portrayed as encompassing multiple forms of charity. The chapter advances a merit-theory: the donor prospers for as long as the earth endures, gains durable fame, and is protected from punitive consequences; even serious wrongdoing is claimed to be purified through land-gift. The discourse specifies recipient ideals (notably learned, disciplined brāhmaṇas) and warns against retracting a promised or already-given grant, associating such reversal with severe demerit. A supporting exemplum narrates Indra’s question to Bṛhaspati about the gift that yields imperishable heavenly well-being; Bṛhaspati again prioritizes bhūmi-dāna, placing it above gold and cattle. The chapter concludes with a phala-oriented closure: land-gift yields lasting worlds, social honor, and ritual efficacy (including śrāddha recitation benefits), reinforcing dāna as both personal ethics and public policy.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, कुरुकुल-श्रेष्ठ भीष्म से पूछते हैं—उद्यान लगाने और जलाशय बनवाने का फल क्या है? दानधर्म के सूक्ष्म मार्ग में यह ‘लोक-उपकार’ का प्रश्न बनकर उभरता है। → भीष्म क्रमशः बताते हैं कि तालाब/तड़ाग केवल मनुष्यों की सुविधा नहीं, बल्कि देव, गन्धर्व, पितर, नाग, राक्षस और स्थावर प्राणियों तक का आश्रय हैं—अर्थात् एक जलाशय अनेक लोकों को जोड़ने वाला पुण्य-केन्द्र है। फिर ऋतु-ऋतु तक जल टिके रहने के अनुसार फल की सीढ़ियाँ रखी जाती हैं, जिससे ‘कितना स्थायी उपकार’—यह निर्णायक कसौटी बनती है। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन—जिसके तड़ाग में शिशिर तक जल रहे, उसे अग्निष्टोम-यज्ञ के तुल्य फल; और जो वसन्त तक प्यासों का महाश्रय बने, वह और भी उच्च यज्ञ-फल का अधिकारी। यहाँ कर्म का मूल्य ‘जीवों की निरन्तर तृप्ति’ से मापा जाता है। → वृक्षारोपण को भी उसी लोक-कल्याण की धारा में रखकर भीष्म कहते हैं—वृक्ष लगाने वाले के लिए वे वृक्ष पुत्र-तुल्य हैं और परलोक में अव्यय लोकों की प्राप्ति होती है। निष्कर्ष रूप में उपदेश आता है: तड़ाग बनवाओ, उद्यान लगाओ, यज्ञ करो और सत्य बोलो—ये चारों मिलकर मनुष्य का उज्ज्वल पथ बनाते हैं।
Shlokas
Verse 2
युधिष्ठिरने कहा--कुरुकुलपुंगव! भरतश्रेष्ठ! बगीचे लगाने और जलाशय बनवानेका जो फल होता है, उसीको अब मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—କୁରୁକୁଳପୁଙ୍ଗବ! ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଉଦ୍ୟାନ ଲଗାଇବା ଓ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରାଇବାର ଯେ ଫଳ ହୁଏ, ତାହା ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯେ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସାରବତୀ, ବିଚିତ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ଧାତୁରେ ବିଭୂଷିତ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବାସ କରନ୍ତି—ସେହି ଭୂମିକୁ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 3
तस्या: क्षेत्रविशेषाश्व॒ तडागानां च बन्धनम् । औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश:
ଏବେ ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭୂମିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷ କ୍ଷେତ୍ର, ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣ ଓ ବନ୍ଧ-ବାନ୍ଧନ, ଏବଂ କୂଆ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜଳକାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁର ଆବଶ୍ୟକ ବିଧାନ କହିବି।
Verse 4
तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणा: । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजनीयस्तडागवान्
ନିର୍ମିତ ପୋଖରୀ ଓ ଜଳାଶୟର ଯେ ଗୁଣ-ଫଳ ଅଛି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି। ଯେ ମଣିଷ ପୋଖରୀ ତିଆରି କରେ ଓ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ତ୍ରିଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 5
अथवा मित्रसदन मैत्र॑ मित्रविवर्धनम् । कीर्तिसंजनन श्रेष्ठ तडागानां निवेशनम्
ଅଥବା ପୋଖରୀ-ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ ମିତ୍ରଙ୍କ ଗୃହ ସ୍ଥାପନ ପରି ଉପକାରୀ; ଏହା ମୈତ୍ରୀର କାରଣ, ମିତ୍ରବୃନ୍ଦକୁ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ସୁକୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ।
Verse 6
धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिण: । तडागसुकृतं देशे क्षेत्रमेक॑ महाश्रयम्
ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଦେଶ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମରେ ଗୋଟିଏ ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣର ସତ୍କର୍ମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ତିନୋଟିର ଫଳ ଦିଏ; ଏବଂ ପୋଖରୀରେ ଶୋଭିତ ସେ ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଶ୍ରୟ ହୁଏ।
Verse 7
चतुर्विधानां भूतानां तडागमुपलक्षयेत् तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्,तालाबको चारों प्रकारके प्राणियोंके लिये बहुत बड़ा आधार समझना चाहिये। सभी प्रकारके जलाशय उत्तम सम्पत्ति प्रदान करते हैं
ପୋଖରୀକୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମହା ଆଧାର ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜଳାଶୟ ଉତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି।
Verse 8
देवा मनुष्यगन्धर्वा: पितरोरगराक्षसा: । स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम्,देवता, मनुष्य, गन्धर्व, पितर, नाग, राक्षस तथा समस्त स्थावर प्राणी जलाशयका आश्रय लेते हैं
ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିତୃଗଣ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ—ଏପରିକି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଳାଶୟର ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି।
Verse 9
तस्मात् तांस्ते प्रवक्ष्यामि तडागे ये गुणा: स्मृता: । या च तत्र फलावाप्तिऋषिभि: समुदाहता
ଏହିହେତୁ, ତଡାଗ (ପୋଖରୀ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗୁଣମାନେ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଘୋଷିତ କରିଥିବା ଫଳପ୍ରାପ୍ତି—ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 10
वर्षाकाले तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति । अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिण:,जिसके खोदवाये हुए तालाबमें बरसात भर पानी रहता है, उसके लिये मनीषी पुरुष अन्निहोत्रके फलकी प्राप्ति बताते हैं
ଯାହାର ଖୋଦାଇଥିବା ପୋଖରୀରେ ବର୍ଷାକାଳ ସାରା ଜଳ ରହିଥାଏ, ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ।
Verse 11
शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम्,जिसके तालाबमें शरत्कालतक पानी ठहरता है, वह मृत्युके पश्चात् एक हजार गोदानका उत्तम फल पाता है
ଯାହାର ପୋଖରୀରେ ଶରତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ରହିଥାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହଜାର ଗୋଦାନର ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ।
Verse 12
हेमनतकाले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्,जिसके तालाबमें हेमनत (अगहन-पौष) तक पानी रुकता है, वह बहुत-से सुवर्णकी दक्षिणासे युक्त महान् यज्ञके फलका भागी होता है
ଯାହାର ପୋଖରୀରେ ହେମନ୍ତକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ରହିଥାଏ, ସେ ବହୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣାଯୁକ୍ତ ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 13
यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत् । तस्याग्निष्टोमयज्ञस्यथ फलमाहुर्मनीषिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ତଡାଗରେ ଶିଶିରକାଳ (ମାଘ-ଫାଲ୍ଗୁନ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ରହେ, ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 14
तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम् । अतितात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्चुते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ଭଲଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ତଡାଗ ବସନ୍ତ ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଧାରଣ କରି ତୃଷିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଶ୍ରୟ ହୁଏ, ସେ ‘ଅତିରାତ୍ର’ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 15
निदाघकाले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति । वाजिमेधफलं तस्य फल वै मुनयो विदु:,जिसके तालाबमें ग्रीष्म ऋतुतक पानी रुका रहता है, उसे अश्वमेध यज्ञका फल प्राप्त होता है--ऐसा मुनियोंका मत है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଦାଘକାଳେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ତଡାଗରେ ପାଣି ରହିଥାଏ, ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ସେ ବାଜିମେଧ (ଅଶ୍ୱମେଧ) ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 16
स कुलं॑ तारयेत् सर्व यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति सलिलं साधवश्नल नरा: सदा,जिसके खोदवाये हुए जलाशयमें सदा साधु पुरुष और गौएँ पानी पीती हैं, वह अपने समस्त कुलका उद्धार कर देता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ଖୋଦାଇଥିବା ଜଳାଶୟରୁ ସଦା ସାଧୁପୁରୁଷ ଓ ଗାଈମାନେ ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ତାରିଦିଏ।
Verse 17
तडागे यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम् | मृगपक्षिमनुष्याश्व सो5श्वमेधफलं लभेत्,जिसके तालाबमें प्यासी गौएँ पानी पीती हैं तथा मृग, पक्षी और मनुष्योंको भी जल सुलभ होता है, वह अश्वमेध यज्ञका फल पाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ତଡାଗରେ ତୃଷିତ ଗାଈମାନେ ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠି ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ସହଜରେ ମିଳେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 18
यत् पिबन्ति जल तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च । तडागे यस्य तत् सर्व प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ପୋଖରୀରେ ଲୋକେ ଜଳ ପିଅନ୍ତି, ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ପୋଖରୀ-ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମିଳେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହା ଅକ୍ଷୟ କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 19
दुर्लभ सलिलं तात विशेषेण परत्र वै पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ, ଜଳ ଦୁର୍ଲଭ ଧନ; ବିଶେଷକରି ପରଲୋକରେ ତ ଏହା ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେମାନେ ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଲଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ସେଠାରେ ଶାଶ୍ୱତ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 20
तिलान् ददत पानीयं दीपान् ददत जाग्रत । ज्ञातिभि: सह मोदध्वमेतत् प्रेत्य सुदुर्लभम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତିଳ ଦାନ କର, ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କର, ଦୀପ ଦାନ କର; କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ। ଜ୍ଞାତି-ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କର—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ସୁଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 21
बन्धुओ! तिलका दान करो, जल-दान करो, दीप-दान करो, सदा धर्म करनेके लिये सजग रहो तथा कुट॒म्बीजनोंके साथ सर्वदा धर्मपालनपूर्वक रहकर आनन्दका अनुभव करो। मृत्युके बाद इन सत्कर्मोंसे परलोकमें अत्यन्त दुर्लभ फलकी प्राप्ति होती है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବନ୍ଧୁମାନେ, ତିଳଦାନ କର, ଜଲଦାନ କର, ଦୀପଦାନ କର। ଧର୍ମାଚରଣରେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ ଏବଂ କୁଟୁମ୍ବୀଜନଙ୍କ ସହ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ରହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କର। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ସତ୍କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ପରଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଦିଏ। ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ଜଲଦାନ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 22
एवमेतत् तडागस्य कीर्तितं फलमुत्तमम् । अत ऊर्ध्व॑ प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामवरोपणम्,इस प्रकार यह मैंने तालाब बनवानेके उत्तम फलका वर्णन किया है। इसके बाद वृक्ष लगानेका माहात्म्य बतलाऊँगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ମୁଁ ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣର ଉତ୍ତମ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ଏବେ ଆଗକୁ ମୁଁ ବୃକ୍ଷାରୋପଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି।
Verse 23
स्थावराणां च भूतानां जातय: षटू् प्रकीर्तिता: । वृक्षगुल्मलतावलल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातय:
ସ୍ଥାବର ଭୂତମାନଙ୍କର ଛଅ ପ୍ରକାର ଜାତି କୁହାଯାଇଛି—ବୃକ୍ଷ (ବଟ-ପିପଳ ଆଦି), ଗୁଲ୍ମ (କୁଶ ଆଦି), ଲତା (ଗଛରେ ପସରୁଥିବା ବେଳ), ବଲ୍ଲୀ (ଭୂମିରେ ପସରୁଥିବା ବେଳ), ତ୍ୱକ୍ସାର (ବାଁଶ ଆଦି) ଏବଂ ତୃଣ (ଘାସ ଆଦି)।
Verse 24
एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे । कीर्तिश्व मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम्
ଏହିମାନେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଜାତି। ଏବେ ଏମାନଙ୍କୁ ରୋପଣ କଲେ ଯେ ଗୁଣ-ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା କୁହାଯାଉଛି। ବୃକ୍ଷ ରୋପଣକାରୀ ମନୁଷ୍ୟର ଏହି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ଅଟୁଟ ରହେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ।
Verse 25
लभते नाम लोके च पितृभिश्न महीयते । देवलोके गतस्यापि नाम तस्य न नश्यति,संसारमें उसका नाम होता है, परलोकमें पितर उसका सम्मान करते हैं तथा देवलोकमें चले जानेपर भी यहाँ उसका नाम नष्ट नहीं होता
ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସୁନାମ ଲାଭ କରେ; ପିତୃଲୋକରେ ପିତୃମାନେ ତାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଯଶ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 26
अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत । तारयेद् वृक्षरोपी च तस्माद् वक्षांश्ष रोपयेत्
ହେ ଭାରତ! ବୃକ୍ଷ ରୋପଣକାରୀ ପୁରୁଷ ଅତୀତରେ ଗତ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବା ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ—ଉଭୟଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ପିତୃବଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ତାରେ। ତେଣୁ, ହେ ଭରତନନ୍ଦନ, ବୃକ୍ଷ ନିଶ୍ଚୟ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशय: । परलोकगत: स्वर्ग लोकांश्चाप्रोति सोडव्ययान्
ଯେ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ପାଦପମାନେ ପୁତ୍ରସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହି ପୁଣ୍ୟବଳରେ ପରଲୋକକୁ ଗଲା ପରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଏ।
Verse 28
पुष्प: सुरगणान् वृक्षा: फलैश्वापि तथा पितृन् | छायया चातिथ्थिं तात पूजयन्ति महीरुह:,तात! वृक्षणण अपने फूलोंसे देवताओंकी, फलोंसे पितरोंकी और छायासे अतिथियोंकी पूजा करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ! ବୃକ୍ଷମାନେ ନିଜ ଫୁଲରେ ଦେବଗଣଙ୍କୁ, ଫଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଛାୟାରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; କଥା ନ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ପରୋପକାର ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାନ୍ତି।
Verse 29
किन्नरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवा: । तथा ऋषिगणाश्रैव संश्रयन्ति महीरुहान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କିନ୍ନର, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଋଷିଗଣ—ଏ ସମସ୍ତେ ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
Verse 30
किन्नर, नाग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, मनुष्य और ऋषियोंके समुदाय--ये सभी वृक्षोंका आश्रय लेते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କିନ୍ନର, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଋଷିଗଣ—ଏ ସମସ୍ତେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପିତ ଓ ଫଳବତୀ ବୃକ୍ଷ ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଯେ ବୃକ୍ଷଦାନ କରେ, ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପୁତ୍ରସମ ହୋଇ ପରଲୋକରେ ତାହାକୁ ତାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 31
तस्मात् तडागे सद्वृक्षा रोप्या: श्रेयोडर्थिना सदा । पुत्रवत् परिपाल्याश्ष पुत्रास्ते धर्मत: स्मृता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହେତୁ ଯେ ନିଜ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ସେ ନିଜେ ଖୋଦାଇଥିବା ତଡାଗର କୂଳରେ ସଦା ଉତ୍ତମ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରୁ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସମ ପାଳନ କରୁ। ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 32
तडागकृद् वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्न यो द्विज: । एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦ୍ୱିଜ ତଡାଗ ନିର୍ମାଣ କରେ, ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରେ, ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞାଦି କରେ ଏବଂ ସତ୍ୟ କହେ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 33
तस्मात् तडागं कुर्वीत आरामांश्वैव रोपयेत् । यजेच्च विविधैर्यज्जै: सत्यं च सततं वदेत्,इसलिये मनुष्यको चाहिये कि वह तालाब खोदाये, बगीचे लगाये, भाँति-भाँतिके यज्ञोंका अनुष्ठान करे तथा सदा सत्य बोले
ଏହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ତାଳାବ ଖୋଦାଇବା, ଉପବନ ଓ ବାଗିଚା ରୋପଣ କରିବା, ନାନାପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଏବଂ ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 58
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि आरामतडागवर्णनं नाम अष्टपज्चाशत्तमो<5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଆରାମ‑ତଡାଗବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a hierarchy of gifts—among many scripturally praised donations—asking which dāna is anuttama (unsurpassed) in value and consequence.
Bhīṣma’s instruction is that land-gift is uniquely comprehensive because earth sustains livelihoods and resources; therefore, donating land functions as a high-impact form of generosity tied to governance and social welfare.
Yes: it repeatedly asserts durable rewards (imperishable merit, fame, favorable post-mortem states) and adds that reciting the bhūmi-dāna praise in śrāddha contexts is described as producing protective and enduring ritual benefit.