Adhyaya 55
Cyavana Explains His Tests; Kuśika Seeks Brāhmaṇya for His Line (च्यवन–कुशिक संवादः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Lineage Instruction (Cyavana–Kuśika Episode)
Chapter 55 records King Kuśika questioning sage Cyavana about a sequence of puzzling actions: prolonged one-sided sleep for twenty-one days, sudden disappearances and reappearances, oil-anointed departures, the burning of prepared food, abrupt travel by chariot, displays of wealth, forests, golden mansions, and jeweled couches, followed by vanishing. Cyavana replies that he must explain fully since he was asked directly, and grounds his conduct in a prior prophetic disclosure heard from Pitāmaha (Brahmā) in a divine assembly: a future brahma–kṣatra antagonism would affect Kuśika’s line. To protect his own lineage and to assess Kuśika’s disposition, Cyavana intentionally instituted trials—remaining asleep so the king and queen might be tempted to wake him, creating hunger and fatigue, and provoking possible anger through the burning of food and demands for resources. Kuśika’s consistent restraint, absence of subtle resentment, and compliant service lead Cyavana to declare satisfaction and to offer a boon. Cyavana clarifies that the wondrous vision was a deliberate ‘svarga-sandarśana’ shown briefly to Kuśika embodied, as an instructional demonstration of tapas and dharma and as a response to the king’s aspiration for brāhmaṇya. Kuśika requests that his lineage attain brāhmaṇya through a descendant, and asks further details on how the transformation to vipra-status will occur and who the significant future kinsman will be.
Chapter Arc: युधिष्ठिर जामदग्न्य परशुराम के विषय में कौतूहल प्रकट करते हैं—यह सत्यपराक्रमी राम कैसे उत्पन्न हुए, और ब्रह्मर्षि-वंश में क्षत्रधर्म का उदय कैसे हुआ? → भीष्म च्यवन–कुशिक उपाख्यान का सूत्र पकड़ते हैं: महर्षि च्यवन को अपने वंश में आने वाले गुण-दोष का पूर्वाभास होता है और वे कुशिक-वंश के प्रसंग को लक्ष्य करके कठोर निर्णय-भाव (दग्धुकाम) तक पहुँचते हैं। उधर राजा कुशिक अतिथि-सत्कार में मुनि को महल में ले जाकर आदर देता है, पर संवाद के भीतर भविष्य की कठोरता की छाया बनी रहती है। → सूर्यास्त के साथ अतिथि-धर्म और तपोबल का टकराव तीव्र होता है—राजा अन्न-पान की व्यवस्था करता है, पर च्यवन का अंतर्मन वंश-धर्म, दोष-निवारण और आने वाले परिणामों की ओर खिंचता है; इसी तनाव में राजा (रानी सहित) संभलकर पुनः ‘अन्वेषण’/उपाय-खोज में लगते हैं, मानो किसी अदृश्य संकट ने गृहस्थ-धर्म की परीक्षा ले ली हो। → अध्याय च्यवन–कुशिक संवाद की स्थापना और प्रसंग-भूमि तैयार करके समाप्त होता है—परशुराम-उत्पत्ति के प्रश्न का उत्तर देने हेतु कथा-धारा को अगले चरण के लिए बाँध देता है। → च्यवन ने कुशिक-वंश के संदर्भ में जो ‘दोष’ देखा और जिस कठोर उपाय का मन बनाया—उसका वास्तविक स्वरूप और उससे परशुराम-वंश-परिणति कैसे जुड़ती है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं) अपने-आप बछ। आर: द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: राजा कुशिक और 8 8 द्वारा महर्षि च्यवनकी वा युधिछिर उवाच संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान् सागरोपम: । त॑ मे शूणु महाबाहो श्रुत्वा व्याख्यातुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ମୋ ମନରେ ସାଗରସମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି। ହେ ମହାବାହୋ! ତାହା ମୋଠାରୁ ଶୁଣ; ଶୁଣି ସେଥିର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
Verse 2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो । राम॑ धर्मभृतां श्रेष्ठ तन््मे व्याख्यातुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ବିଷୟରେ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ କୌତୂହଳ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି। ହେ ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ! ପ୍ରଭୋ, ତାହାକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
Verse 3
कथमेष समुत्पन्नो राम: सत्यपराक्रम: । कथं ब्रद्मर्षिवंशो<यं क्षत्रधर्मा व्यजायत,ये सत्यपराक्रमी परशुरामजी कैसे उत्पन्न हुए? ब्रह्मर्षियोंका यह वंश क्षत्रियधर्मसे सम्पन्न कैसे हो गया?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ଏହି ରାମ କିପରି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ? ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କର ଏହି ବଂଶ କିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା?
Verse 4
तदस्य सम्भवं राजन् निखिलेनानुकीर्तय । कौशिकाच्च कथं वंशात् क्षत्राद् वै ब्राह्मणो भवेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। କୁଶିକଙ୍କ ବଂଶ ତ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲା; ତେବେ ସେଇ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ହେଲେ? ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ୍, ପରଶୁରାମଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତୁ।
Verse 5
अहो प्रभाव: सुमहानासीद् वै सुमहात्मन: । रामस्य च नरव्याप्र विश्वामित्रस्य चैव हि,पुरुषसिंह! महात्मा परशुराम और विश्वामित्रका महान् प्रभाव अदभुत था
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ମହାତ୍ମା ରାମ (ପରଶୁରାମ) ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—ଏହି ଦୁଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟେ ସତ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଥିଲା।
Verse 6
कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्पथाभवत् । एष दोष: सुतान् हित्वा तत्त्वं व्याख्यातुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ବିଚିତ୍ରତା କିପରି ତାଙ୍କ ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଲା? ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୋଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି ଲାଗୁଛି। ଏହାର ଯଥାର୍ଥ କାରଣ ଆପଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 7
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत,भीष्मजीने कहा--भारत! इस विषयमें महर्षि च्यवन और राजा कुशिकके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଓ ରାଜା କୁଶିକଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 8
एत॑ दोषं पुरा दृष्टवा भार्गवश्ष्यवनस्तदा । आगामिन॑ महाबुद्धि: स्ववंशे मुनिसत्तम:
ପୂର୍ବକାଳରେ ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ମୁନି ଏହି ଆସନ୍ତା ଦୋଷକୁ ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ବଂଶର ହିତାହିତକୁ ମନେମନେ ବିଚାର କଲେ।
Verse 9
निश्चित्य मनसा सर्व गुणदोषबलाबलम् | दग्धुकाम: कुलं सर्व कुशिकानां तपोधन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବରୁ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ କୁଶିକ-ବଂଶର କନ୍ୟା ସହ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧ ହେଲେ ତାଙ୍କ ନିଜ ବଂଶରେ କ୍ଷାତ୍ରତ୍ୱର ମହାଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ତେଣୁ ସେଇ ତପୋଧନ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ-ମନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ-ଦୋଷ ଓ ବଳ-ଅବଳ ବିଚାର କରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଏବଂ କୁଶିକମାନଙ୍କ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ଭସ୍ମ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ କୁଶିକ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 10
च्यवन: समनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् | वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ
ଚ୍ୟବନ ମୁନି କୁଶିକଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି କହିଲେ—“ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ! ତୁମ ସହ କିଛିକାଳ ବସିବାକୁ ମୋ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଛି।”
Verse 11
कुशिक उवाच भगवन् सहधर्मो<5यं पण्डितैरिह धार्यते । प्रदानकाले कनन््यानामुच्यते च सदा बुधैः
କୁଶିକ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଅତିଥିସେବାରୂପ ଏହି ସହଧର୍ମକୁ ଏଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ କନ୍ୟାଦାନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।”
Verse 12
यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन । तत्कार्य प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमहसि
“କିନ୍ତୁ, ହେ ତପୋଧନ! ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର ଦ୍ୱାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଯାହା କରଣୀୟ, ତାହା ମୁଁ ଏବେ କରିବି; ଆପଣ ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 13
तपोधन! अबतक तो इस धर्मके मार्गका पालन नहीं हुआ और समय निकल गया, परंतु अब आपके सहयोग और कृपासे इसका पालन करूँगा। अत: आप मुझे आज्ञा प्रदान करें कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ କୁଶିକ ମହାମୁନି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ନେଇ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ମୁନି ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 14
इतना कहकर राजा कुशिकने महामुनि च्यवनको बैठनेके लिये आसन दिया और स्वयं अपनी पत्नीके साथ उस स्थानपर आये, जहाँ वे मुनि विराजमान थे ।।
ଏହି କଥା କହି ରାଜା କୁଶିକ ମହାମୁନି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ବସିବା ପାଇଁ ଆସନ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୁନି ବିରାଜମାନ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ପରେ ରାଜା ଭୃଙ୍ଗାର ହାତରେ ଧରି ସ୍ୱୟଂ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପାଦ୍ୟଜଳ ନିବେଦନ କଲେ; ତାପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାରର ସମସ୍ତ ବିଧି ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରାଇଲେ।
Verse 15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्क यथाविधि । ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रत:,इसके बाद नियमतः व्रत पालन करनेवाले महामनस्वी राजा कुशिकने शान्तभावसे च्यवन मुनिको विधिपूर्वक मधुपर्क भोजन कराया
ତାପରେ ନିୟତବ୍ରତ ପାଳନକାରୀ ମହାତ୍ମା ରାଜା କୁଶିକ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ମଧୁପର୍କ ଗ୍ରହଣ କରାଇଲେ।
Verse 16
सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत् । भगवन् परवन्न्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे
ଏଭଳି ଭାବେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର କରି ସେମାନେ ପୁଣି କହିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଆମେ ଦୁହେଁ ପତି-ପତ୍ନୀ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ। କହନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ସେବା କରିବୁ?”
Verse 17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गा: संशितव्रत । यज्ञदानानि च तथा ब्रहि सर्व ददामि ते
“ଦୃଢ଼ ଓ କଠୋର ବ୍ରତଧାରୀ ମହର୍ଷେ! ରାଜ୍ୟ ହେଉ କି ଧନ, ଗାଈ ହେଉ କି ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ଦାନ—ଆପଣ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି କହନ୍ତୁ; ସେ ସବୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବି।”
Verse 18
इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते । राजा त्वमसि शाध्युर्वीमहं तु परवांस्त्वयि
“ଏହି ଗୃହ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ଏହି ସିଂହାସନ—ସବୁ ଆପଣଙ୍କର। ସାଧୁ ଋଷେ! ରାଜା ଆପଣେ; ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ତ ଚିରକାଳ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ, ଆଜ୍ଞାପାଳକ ସେବକ।”
Verse 19
एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा । कुशिकं प्रत्युवाचेद॑ मुदा परमया युत:
ଏଭଳି କଥା କହାଯାଇସାରିଲା ପରେ, ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ଚ୍ୟବନ ସେତେବେଳେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କୁଶିକଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 20
उनके ऐसा कहनेपर भृगुपुत्र च्यवन मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और कुशिकसे इस प्रकार बोले-- ।।
ରାଜନ୍! ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ଧନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାରୀମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଗୋଧନ, ଦେଶ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 21
नियम किंचिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते । परिचर्योडस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशड्कया
ଯଦି ତୁମ ଦୁହଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ମୁଁ ଗୋଟିଏ ନିୟମ ଆରମ୍ଭ କରିବି; ସେହି ନିୟମରେ ତୁମେ ଦୁହେଁ—ପତି-ପତ୍ନୀ—କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ହେସିତା ବିନା ମୋର ସେବା କରିବାକୁ ହେବ।
Verse 22
एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतु: । प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत,मुनिकी यह बात सुनकर राजदम्पतिको बड़ा हर्ष हुआ। भारत! उन दोनोंने उन्हें उत्तर दिया, “बहुत अच्छा, हम आपकी सेवा करेंगे”
ସେ ଏଭଳି କହିବା ସହିତ ସେଇ ଦମ୍ପତି ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ହେ ଭାରତ! ସେମାନେ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏମିତି ହେଉ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସେବା କରିବୁ।”
Verse 23
अथ तं कुशिको हृष्ट: प्रावेशयदनुत्तमम् । गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्
ତାପରେ ହର୍ଷିତ କୁଶିକ ତାଙ୍କୁ ଗୃହର ଉତ୍ତମ ଅଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ, ଏବଂ ପରେ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ ଭଲଭାବେ ସଜାଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ କକ୍ଷ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 24
इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् । प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तु ते तपोधन
ସେଇ ଶୟ୍ୟାକୁ ଦେଖାଇ ସେ କହିଲେ—“ତପୋଧନ! ଏହି ଶୟ୍ୟା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ରାଯାଇଛି। ଆପଣ ଇଚ୍ଛାମତେ ଏଠାରେ ରହି ସୁଖରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନ କରିବୁ।”
Verse 25
अथ सूर्योडतिचक्राम तेषां संवदतां तथा । अथर्षिश्षलोदयामास पानमन्नं तथैव च,इस प्रकार उनमें बातें होते-होते सूर्यास्त हो गया। तब महर्षिने राजाको अन्न और जल ले आनेकी आज्ञा दी
ଏପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ମହର୍ଷି ରାଜାଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ।
Verse 26
तमपृच्छत् ततो राजा कुशिक: प्रणतस्तदा । किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्
ତାପରେ କୁଶିକ ରାଜା ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ—“ମହର୍ଷେ! ଆପଣଙ୍କୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭୋଜନ ପ୍ରିୟ? ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ମୁଁ କ’ଣ କ’ଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି?”
Verse 27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम् । औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत,भरतनन्दन! यह सुनकर वे बड़ी प्रसन्नताके साथ राजासे बोले--'तुम्हारे यहाँ जो भोजन तैयार हो, वही ला दो”
ଏହା ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତନନ୍ଦନ! ତୁମ ଘରେ ଯାହା ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ସେହିଟି ହିଁ ଆଣି ଦିଅ।”
Verse 28
तद्बच: पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिव: । यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप
ସେଇ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ରାଜା “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିଲେ। ପରେ ଯାହା ଭୋଜନ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା, ସେହିଟି ଆଣି ମୁନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 29
ततः स भुक्त्वा भगवान् दम्पती प्राह धर्मवित् । स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो
ତାପରେ ଭୋଜନ କରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭଗବାନ୍ ଚ୍ୟବନ ରାଜଦମ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏବେ ମୁଁ ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ନିଦ୍ରା ମୋତେ ଦବାଉଛି, ପ୍ରଭୋ! ପ୍ରଭୋ!”
Verse 30
ततः शय्यागृहं प्राप्प भगवानृषिसत्तम: । संविवेश नरेशस्तु सपत्नीक: स्थितो5भवत्,इसके बाद मुनिश्रेष्ठ भगवान् च्यवन शयनागारमें जाकर सो गये और पत्नीसहित राजा कुशिक उनकी सेवामें खड़े रहे
ତାପରେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ଚ୍ୟବନ ଶୟନଗୃହକୁ ଯାଇ ଶୋଇଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା କୁଶିକ ରାଣୀସହିତ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 31
न प्रबोध्यो5स्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गव: । संवाहितव्यौ मे पादौ जागृतव्यं च तेडनिशम्
ସେତେବେଳେ ଭୃଗୁପୁତ୍ର କହିଲେ— “ମୁଁ ଘୁମେଇଲେ ମୋତେ ଜଗାଇବ ନାହିଁ। ମୋର ଦୁଇ ପାଦ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଜାଗି ରହିବ।”
Verse 32
अविशड्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित् | न प्रबोधयतां तौ च दम्पती रजनीक्षये,धर्मज्ञ राज कुशिकने नि:ःशंक होकर कहा, “बहुत अच्छा'। रात बीती, सबेरा हुआ, किंतु उन पति-पत्नीने मुनिको जगाया नहीं
ଧର୍ମଜ୍ଞ କୁଶିକ ନିଃସନ୍ଦେହରେ କହିଲେ— “ତଥାସ୍ତୁ; ଭଲ।” ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ତଥାପି ସେ ଦମ୍ପତି ମୁନିଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 33
यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा । बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती,महाराज! वे दोनों दम्पति मन और इन्द्रियोंको वशमें करके महर्षिके आज्ञानुसार उनकी सेवामें लगे रहे
ମହାରାଜ! ସେତେବେଳେ ସେ ଦମ୍ପତି ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେବାରେ ହିଁ ପରମ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ହେଲେ; ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବଶରେ ରଖି ସାବଧାନତାରେ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କଲେ।
Verse 34
ततः स भगवान् विप्र: समादिश्य नराधिपम् | सुष्वापैकेन पाश्वेन दिवसानेकविंशतिम्,उधर ब्रह्मर्षि भगवान् च्यवन राजाको सेवाका आदेश देकर इक्कीस दिनोंतक एक ही करवटसे सोते रह गये
ତାପରେ ସେ ଭଗବଦ୍ଭାବସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ନରାଧିପଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏକେ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକୋଇଶ ଦିନ ଶୟନ କଲେ।
Verse 35
स तु राजा निराहार: सभार्य: कुरुनन्दन | पर्युपासत त॑ हृष्टक्ष्यवनाराधने रत:
କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେ ରାଜା ରାଣୀସହିତ ନିରାହାର ରହି, ହର୍ଷପୂର୍ବକ ତାଙ୍କର ସେବା-ଉପାସନା କଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ନିରତ ରହିଲେ।
Verse 36
कुरुनन्दन! राजा और रानी बिना कुछ खाये-पीये हर्षपूर्वक महर्षिकी उपासना और आराधनामें लगे रहे ।।
ତାପରେ ତପୋଧନ ମହାତପସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ବାଇଶତମ ଦିନ ସ୍ୱୟଂ ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି ନ କହି ରାଜଭବନରୁ ବାହାରିଗଲେ।
Verse 37
तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेती नावलोकयत्
ରାଜା-ରାଣୀ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ଓ ଶ୍ରମରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଚାହିଁବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଉଠାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 38
एप जाओ ए7र एतएएचछस्सू ५४८22: ४ ५(८/८
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଭୃଗୁକୁଳୋଦ୍ଭବ ସେ ଭାର୍ଗବ ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ; ତାହାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 39
स मुहूर्त समाश्वस्य सह देव्या महाद्युति: । पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत् परमं तदा
କିଛିକ୍ଷଣ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ଉଠିଲେ; ରାଣୀଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ମୁନିଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ କଲେ।
Verse 51
इस प्रकार श्रीमहद्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्चवनका उपाख्यानविषयक इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନୋପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 52
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନ-କୁଶିକ ସଂବାଦର ଦ୍ୱିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
Kuśika must maintain hospitality and composure despite confusion, deprivation, and apparent provocations—demonstrating restraint rather than retaliatory suspicion toward an ascetic guest.
Ethical steadiness under stress—especially toward those in ascetic disciplines—functions as a measurable criterion for merit, making boons and higher aims contingent on self-control rather than power.
Yes: Cyavana explicitly frames the events as intentional yogic testing and as a demonstrative ‘svarga-sandarśana’ meant to illustrate the efficacy of tapas and dharma and to assess Kuśika’s inner reactions.