Shloka 8
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
दे चापि भारये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायते । शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते
dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate | śūdrā śūdrasya cāpy ekā śūdram eva prajāyate ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୁହାଯାଇଛି—ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କାହାର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ହେଉ, ସେ ବୈଶ୍ୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶୂଦ୍ରା; ସେ ଶୂଦ୍ରକୁ ହିଁ ଜନ୍ମ ଦିଏ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse states a normative rule within varṇa-dharma discourse: a Vaiśya may have two wives (Vaiśyā and Śūdrā) and the offspring is treated as Vaiśya, whereas a Śūdra has only a Śūdrā wife and the offspring is Śūdra.
Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira in the Anuśāsana Parva on dharma-related social regulations, here describing accepted marital options and the ascription of a child’s varṇa in those unions.