Adhyaya 51
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow (Nahuṣa–Cyavana Episode)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Go-Māhātmya (Gifts, Restitution, and the Cultural Valence of Cows)
Bhīṣma narrates to Yudhiṣṭhira an exemplum about King Nahuṣa’s encounter with the sage Cyavana (Bhṛgu’s son). Nahuṣa approaches with ritual propriety, offers service, and asks what would be pleasing. Cyavana directs him to compensate the exhausted Kaivarta/Niṣāda fishers associated with Cyavana’s situation, effectively framing ‘value’ as restitution owed to affected parties. Nahuṣa proposes escalating payments—thousand, hundred-thousand, a koṭi, even half or all the kingdom—yet Cyavana rejects these as incommensurate, insisting on a ‘sadṛśa’ (appropriate) valuation determined with counsel. A forest-dwelling ascetic, Gavijāta, advises that brāhmaṇas and cows are “anargheya” (beyond ordinary pricing) and proposes the cow as the fitting measure. Nahuṣa offers Cyavana a cow as the ‘price’; Cyavana accepts, declaring no wealth equal to cows, and articulates go-māhātmya: cows as foundations of prosperity, ritual utterances (svāhā/vaṣaṭ), and well-being. The Niṣādas petition for grace; Cyavana accepts the cow and releases them from fault, describing their ascent to heaven along with the fish they had caught—an etiological assertion of merit through contact, speech, and gift. Nahuṣa, satisfied and instructed, returns to righteous stability; the sages depart to their āśramas, closing the episode as a lesson in calibrated giving and ethical repair.
Chapter Arc: पिछले अध्याय के समापन के बाद युधिष्ठिर पितामह भीष्म से एक कठिन जिज्ञासा रखते हैं—वर्णसंकर की स्थिति में धर्म क्या है, और ऐसे लोगों के कर्म-कर्तव्य कैसे निश्चित हों? → भीष्म चातुर्वर्ण्य की उत्पत्ति को यज्ञ-व्यवस्था से जोड़कर बताते हैं कि प्रजापति ने लोक-व्यवस्था के लिए वर्णों के कर्म पहले ही नियत किए; फिर वे परस्पर-विवाह और ‘विगर्हित’ संतान-उत्पत्ति से समाज में मिश्रण, अव्यवस्था और पहचान-संकट का विस्तार करते हैं। → भीष्म वर्णों के धर्म-सीमांकन को कठोर स्वर में प्रतिपादित करते हैं—‘चारों वर्णों के धर्म अलग हैं; अन्य का नहीं’—और मिश्रित/नीच योनियों, निषाद, चाण्डाल, श्वपाक आदि की उत्पत्ति-श्रृंखला का विवरण देकर सामाजिक परिणामों को तीव्रता से सामने रखते हैं। → वह यह भी स्पष्ट करते हैं कि लोक में आचार-वृत्ति और जन्म-वृत्ति का गहरा संयोग देखा जाता है, पर मनुष्य अपने कर्म, शील और आचरण से कुल/पहचान को पुनः प्रकाशमान भी कर सकता है; इसलिए बुद्धिमान को ऐसी योनियों/संगतियों से बचना चाहिए जहाँ आत्म-उत्कर्ष का मार्ग अवरुद्ध हो। → वर्ण, कर्म और आचरण के इस कठोर वर्गीकरण के बाद प्रश्न खुला रह जाता है कि ‘कर्म-प्रधानता’ और ‘जन्म-प्रधानता’ के बीच निर्णायक कसौटी क्या हो—और आगे भीष्म इस तनाव को कैसे सुलझाएँगे।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके अन्तर्गत पैतृक धनका विभागनामक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४७ ॥ अपना बछ। जि: - 'दार' शब्दकी व्युत्पत्ति इस प्रकार है--“आद्रियन्ते त्रिवर्गार्थिभि: इति दारा'। धर्म
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ, ବିବାହଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ପୈତୃକ ଧନର ବିଭାଗ’ ନାମକ ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥ 47 ॥ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଧନର ଆକର୍ଷଣରୁ, ଲୋଭରୁ, କାମବଶତାରୁ, କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣ-ନିଶ୍ଚୟ ନ ଥିବାରୁ—ଏପରିକି ବର୍ଣ୍ଣ-ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଜନ୍ମେ। ଯେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀ ନୀଚ ବର୍ଣ୍ଣର ପୁରୁଷ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣମିଶ୍ରଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଧର୍ମ କ’ଣ? ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे । को धर्म: कानि कर्माणि तनमे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଏହି ରୀତିରେ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଭାବେ ଜନ୍ମିଥିବାମାନଙ୍କର ଧର୍ମ କ’ଣ? ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्म उवाच चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्य च केवलम् । असृजतू स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଯଜ୍ଞର ନିମିତ୍ତେ କେବଳ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସେହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କର୍ମମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ—ତାହାଛଡ଼ା ନୁହେଁ।
Verse 4
भायश्षितस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते | आनुपूर्व्याद् द्वयोहीनौ मातृजात्यौ प्रसूयत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟା—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ—ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା—ଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱରେ ହୀନ ଭାବେ ଧରାଯାନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରମେ ମାତୃଜାତି ଅନୁସାରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
Verse 5
परं शवाद् ब्राह्मणस्यैव पुत्र: शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहु: । शुश्रूषक: स्वस्य कुलस्य स स्यात् स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରାର ଗର୍ଭରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ସେ ‘ଶବ’ (ପତିତ ଶୂଦ୍ର) ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ତାକୁ ‘ପାରଶବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ନିଜ କୁଳର ସେବକ-ଶୁଶ୍ରୂଷକ ହେଉ, ଏବଂ ଏହି ସେବାରୂପ ଆଚାରକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ ନ କରୁ।
Verse 6
सर्वानिपायानथ सम्प्रधार्य समुद्धरेत् स्वस्य कुलस्य तन््त्रम् । ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य शुश्रूषया दानपरायण: स्यात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଉପାୟକୁ ସାବଧାନରେ ବିଚାର କରି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କୁଳର ପରମ୍ପରା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରୁ। ଯେ ଦ୍ୱିଜବର୍ଗର ବାହାରେ, ସେ ବୟସରେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ତୁଳନାରେ କନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ତ୍ରୈବର୍ଣ୍ଣିକମାନଙ୍କ ସେବା କରି ଦାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେଉ।
Verse 7
तिस्त्र: क्षत्रियसम्बन्धाद् द्वयोरात्मास्य जायते । हीनव्णसस्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଭାର୍ଯ୍ୟା କୁହାଯାଇଛି—କ୍ଷତ୍ରିୟା, ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟା ଓ ବୈଶ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୃତୀୟ ଶୂଦ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ହୀନବର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମେ; ସ୍ମୃତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଉଗ୍ର’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 8
दे चापि भारये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायते । शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୁହାଯାଇଛି—ବୈଶ୍ୟା ଓ ଶୂଦ୍ରା; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କାହାର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ହେଉ, ସେ ବୈଶ୍ୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶୂଦ୍ରା; ସେ ଶୂଦ୍ରକୁ ହିଁ ଜନ୍ମ ଦିଏ।
Verse 9
अतोड<विशिष्ट स्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षक: । बाहां वर्ण जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्
Verse 10
विप्रायां क्षत्रियो बाह्ूं सूतं स्तोमक्रियापरम् । वैश्यो वैदेहक॑ चापि मौद्गल्यमपवर्जितम्
Bhishma said: When a Kshatriya has union with a Brahmin woman, a son is born who is called a Sūta—one regarded as outside the regular varṇa order and whose customary occupation is praise-recitation and allied service (such as charioteering). Likewise, when a Vaishya has union with a Brahmin woman, a son is born called a Vaidehaka—considered fallen from the prescribed rites and employed in inner-apartment and protective duties; for this reason he is also termed Maudgalya.
Verse 11
शूद्रश्नाण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्वासिनम् । ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसना: । एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजा: प्रभो
Bhīṣma said: “From a Brāhmaṇī, a Śūdra begets an exceedingly fierce Caṇḍāla—one who lives outside the settlement and is employed in the killing or execution of those condemned to death. O lord, best among the wise! Such offspring, born from the union of a low man with a Brāhmaṇī, are regarded as the defilement of a lineage and are called ‘born of varṇa-mixture’ (varṇa-saṅkara).”
Verse 12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवन: । शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्न: क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्
Bhishma said: From a Vaiśya man, when there is a transgressive union with a Kṣatriya woman, a son is born who is called Bandī or Māgadha; he makes his living by speech—by praising and proclaiming others. Likewise, from a Śūdra man, through such a transgression with a Kṣatriya woman, there arises the Niṣāda, whose occupation is the killing of fish. The verse frames social identity and livelihood as consequences of crossing prescribed boundaries, presenting it as a matter of dharma and social order.
Verse 13
शूद्रादायोगवश्वापि वैश्यायां ग्राम्यधर्मिण: । ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्मुस्तक्षा स्व्धनजीवन:
Bhīṣma said: Even from a Śūdra who, driven by desire, engages in village-style sexual conduct with a Vaiśya woman, a son is born known as an Āyogava. He lives by the craft of carpentry, sustaining himself on his own earned wealth; Brahmins should not accept gifts from him.
Verse 14
एते5पि सदृशान् वर्णान् जनयन्ति स्वयोनिषु । मातृजात्या: प्रसूयन्ते हवरा हीनयोनिषु
ଏହି ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଜାତିର ନାରୀ ସହ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନିଜ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନିଜଠାରୁ ହୀନ ଜାତିର ନାରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ କଲେ ହୀନ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏମିତି ସନ୍ତାନ ମାତୃଜାତି ଅନୁସାରେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 15
यथा चतुर्ष वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते । आनन्तर्यात् प्रजायन्ते तथा बाह्या: प्रधानत:
ଯେପରି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣରେ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣର ନାରୀଠାରୁ—କିମ୍ବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଲଂଘନ ନକରି ନିଜଠାରୁ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣ ତଳର ନାରୀଠାରୁ—ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ସେ ପିତୃବର୍ଣ୍ଣର ହିସାବରେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବଧାନ ଛାଡ଼ି ତଳର ବର୍ଣ୍ଣର ନାରୀଠାରୁ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାୟଃ ପିତୃବର୍ଣ୍ଣରୁ ‘ବାହ୍ୟ’ ଭାବେ ଧରାଯାଇ ମାତୃକୁଳର ହୀନ ସ୍ଥିତିରେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। ସେହିପରି ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ପାରଶବ, ଉଗ୍ର, ସୂତ, ବୈଦେହକ, ଚାଣ୍ଡାଳ, ମାଗଧ, ନିଷାଦ ଓ ଆୟୋଗବ—ଏହି ନଅଟି ମିଶ୍ର ଜାତିରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଜାତିରେ କିମ୍ବା ଏକ ପଦ ତଳ ଜାତିରେ ସନ୍ତାନ ହେଲେ ସେ ପିତୃଜାତିର; କିନ୍ତୁ ଏକ ଜାତି ଲଂଘି ତଳେ ହେଲେ ସେ ମାତୃଜାତିର ହୀନ ସ୍ଥିତିରେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 16
ते चापि सदृशं वर्ण जनयन्ति स्वयोनिषु | परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्
ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜାତିର ନାରୀମାନଙ୍କଠାରେ ନିଜ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ ଜାତିର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ (ଅନ୍ୟର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ) ସମ୍ପର୍କ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଜଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ନିନ୍ଦନୀୟ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
Verse 17
यथा शाद्रो5पि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्ां प्रसूयते । एवं बाह्यृतराद् बाह्दाश्षातुर्वर्ण्यात् प्रजायते
ଯେପରି ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ଗର୍ଭରୁ ‘ବାହ୍ୟ’—ଚାଣ୍ଡାଳ ନାମକ ବର୍ଣ୍ଣ-ବହିଷ୍କୃତ—ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଏ, ସେହିପରି ଯେ ନିଜେ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ବାହାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ—ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ବହିଷ୍କୃତ ଗୋଷ୍ଠୀର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ—ସମ୍ପର୍କ କରି ନିଜଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ହୀନ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
Verse 18
प्रतिलोम॑ तु वर्धन्ते बाह्माद् बाह्ुतरात् पुनः । हीनाद्धीना: प्रसूयन्ते वर्णा: पजचदशैव तु
ପ୍ରତିଲୋମ—ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣକ୍ରମର ବିପରୀତ—ସଂଯୋଗରେ ‘ବାହ୍ୟ’ ଓ ‘ବାହ୍ୟତର’ ଜାତିମାନେ ବଢ଼ିଚାଲନ୍ତି। ହୀନଠାରୁ ଆହୁରି ହୀନ ବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମେ; ଏହିପରି ମୋଟେ ପନ୍ଦରଟି ମିଶ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 19
इस तरह बाह्य और बाह्मतर जातिकी स्ट्रियोंसे समागम करनेपर प्रतिलोम वर्णसंकरोंकी सृष्टि बढ़ती जाती है। क्रमश: हीन-से-हीन जातिके बालक जन्म लेने लगते हैं। इन संकर जातियोंकी संख्या सामान्यतः: पंद्रह है ।।
Bhishma said: From illicit unions—approaching women with whom union is forbidden—there arises the mixing of social orders (varṇa-saṅkara). In particular, when men of the Brahmin order consort with Sairandhrī women among the Māgadhas, the offspring that is born is described as skilled in personal adornment and attendant services (such as applying unguents and arranging ornaments) for kings and other elites, living by a servile mode of livelihood even without being formally a slave. The passage frames such unions as ethically disordered and socially destabilizing, leading to progressively degraded mixed groups.
Verse 20
अतश्नायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम् | मैरेयकं च वैदेह: सम्प्रसूतेडथ माधुकम्
Bhishma said: From the union that produces an Ataśnāyogava is born one whose livelihood is the setting of snares and nets (vāgurā), living by trapping animals. And from a Vaideha is born the Maireyaka—one associated with the preparation of intoxicating liquor; and thereafter (is mentioned) the Mādhuka as well. In this section Bhishma is describing, in the context of social and ethical order (dharma), traditional classifications of mixed unions and the occupations ascribed to their offspring, presenting them as part of a normative scheme of duties and livelihoods.
Verse 21
निषादके वीर्य और मागधसैरन्ध्रीके गर्भसे मदगुर जातिका पुरुष उत्पन्न होता है
Bhishma said: From the seed of a Niṣāda and the womb of a Māgadha woman of the Sairandhrī class is born a man called Madgura, also known as a Dāsa; he earns his livelihood by working with a boat. From the union of a Cāṇḍāla and a Māgadhī woman of the Sairandhrī class arises one famed as Śvapāka, regarded as a degraded Cāṇḍāla; his occupation is guarding the dead. In this passage, Bhishma is describing traditional social classifications by birth and the occupations associated with them, as part of a broader discourse on social order and prescribed duties.
Verse 22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान् मायोपजीविन: । मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम्
Bhīṣma said: “The Māgadhī woman bore four sons—cruel men who lived by deceit. They became notorious for producing and peddling things famed as ‘tasty meat,’ ‘honey,’ and ‘fragrance’—goods associated with sensual allure and moral corruption.”
Verse 23
इस प्रकार मागध जातिकी सैरन्ध्री स्त्री आयोगव आदि चार जातियोंसे समागम करके मायासे जीविका चलानेवाले पूर्वोक्त चार प्रकारके क्रूर पुत्रोंकोी उत्पन्न करती है। इनके सिवा दूसरे भी चार प्रकारके पुत्र मागधी सैरन्ध्रीसे उत्पन्न होते हैं जो उसके सजातीय अर्थात् मागध-सैरन्ध्रसे ही उत्पन्न होते हैं। उनकी मांस
Bhishma said: From a Vaidehaka man, that most sinful woman of the Āyogava stock gives birth to a son who is exceedingly cruel and lives by deceit. And from union with a Niṣāda she produces another group called Madranābha, people known for travelling by riding donkeys. The passage continues Bhishma’s ethical warning about social disorder and the harsh, deceptive livelihoods that arise from illicit or transgressive unions, presenting them as causes of cruelty and moral decline.
Verse 24
चाण्डालात् पुल्कसं चापि खराश्चगजभोजिनम् | मृतचैलप्रतिच्छन्न॑ भिन्नभाजनभोजिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଚାଣ୍ଡାଳରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଲ୍କସକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ ଓ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ସେ ଗଧା ଓ ହାତୀର ମାଂସ ଭୋଜନ କରେ, ମୃତଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଓଢ଼େ ଏବଂ ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରେ।
Verse 25
वही पापिष्ठा स्त्री जब चाण्डालसे समागम करती है तब पुल्कस जातिको जन्म देती है। पुल्कस गधे, घोड़े और हाथीके मांस खाते हैं। वे मुर्दोपर चढ़े हुए कफन लेकर पहनते और फूटे बर्तनमें भोजन करते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନିୟମିତ ସଂଯୋଗରୁ ତିନି ହୀନବର୍ଣ୍ଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ଜନ୍ମେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଗ୍ରାମସୀମାର ବାହାରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ନୀଚ କର୍ମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 26
चाण्डालात् पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଚାଣ୍ଡାଳ ପୁରୁଷ ଓ ନିଷାଦ ସ୍ତ୍ରୀର ସଂଯୋଗରୁ ‘ପାଣ୍ଡୁ-ସୌପାକ’ ଜନ୍ମେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ଜୀବିକା ବାଁଶର ଡାଲିଆ-ଟୋକରି ଇତ୍ୟାଦି ତିଆରି କରିବାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 27
आहिण्डको निषादेन वैदेहाां सम्प्रसूयते । चण्डालेन तु सौपाकश्नण्डालसमतवृत्तिमान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଷାଦ ପୁରୁଷ ଓ ବୈଦେହା ସ୍ତ୍ରୀର ସଂଯୋଗରୁ ‘ଆହିଣ୍ଡକ’ ଜନ୍ମେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ବୈଦେହା ଚାଣ୍ଡାଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ସୌପାକ’ ଜନ୍ମେ—ଯାହାର ବୃତ୍ତି ଓ ସ୍ଥିତି ଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 28
निषादी चापि चाण्डालातू पुत्रमन्तेवसायिनम् । श्मशानगोचरं सूते बाहौरपि बहिष्कृतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଷାଦୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଚାଣ୍ଡାଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ କଲେ ‘ଅନ୍ତେବାସାୟିନ’ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ; ସେ ଶ୍ମଶାନରେ ବିଚରଣ କରେ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବହିଷ୍କୃତ ମନାଯାଏ।
Verse 29
इत्येते संकरे जाता: पितृमातृव्यतिक्रमात् | प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्या: स्वकर्मभि:
ଏହିପରି ପିତୃ–ମାତୃ ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଅତିକ୍ରମ (ବର୍ଣ୍ଣାନ୍ତର ସଂଯୋଗ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଜାତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ, କେତେକଙ୍କ ଗୁପ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।
Verse 30
चतुणमिव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते | वर्णानां धर्महीनेषु संख्या नास्तीह कस्यचित्
ଶାସ୍ତ୍ରରେ କେବଳ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ; ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ। ଧର୍ମହୀନ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହାର ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଓ ଉପଭେଦର ଏଠାରେ କୌଣସି ନିୟତ ସଂଖ୍ୟା ନାହିଁ।
Verse 31
यद्च्छयोपसम्पन्नैर्यज्ञसा धुबहिष्कृतै: । बाह्या बाह्ौौश्व जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम्
ଯେମାନେ ଜାତି-ବିଚାର ନ କରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସଂଗମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ସାଧୁଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ବହିଷ୍କୃତ—ସେହିପରି ବର୍ଣ୍ଣବାହ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେମାନେ ନିଜ ରୁଚି ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରି ବିଭିନ୍ନ ଜୀବିକା ଓ ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्वान्यान् वनस्पतीन् | कार्ष्णायसमलंकारं परिगृहय॒ च नित्यश:,ऐसे लोग सदा लोहेके आभूषण पहनकर चौराहोंमें, मरघटमें, पहाड़ोंपर और वृक्षोंके नीचे निवास करते हैं
ଏମାନେ ସଦା କଳା ଲୋହାର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଚତୁଷ୍ପଥ, ଶ୍ମଶାନ, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷତଳେ ବାସ କରନ୍ତି।
Verse 33
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्त: स्वकर्मभि: । युञ्जन्तो वाप्यलंकारांसतथोपकरणानि च,इन्हें चाहिये कि गहने तथा अन्य उपकरणोंको बनायें तथा अपने उद्योग-धंधोंसे जीविका चलाते हुए प्रकटरूपसे निवास करें
ଏମାନେ ପରିଚିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ଭାବେ ବାସ କରୁନ୍ତୁ; ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ତିଆରି କାମରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗି ରୁହନ୍ତୁ।
Verse 34
गोब्राह्मणाय साहाय्य॑ कुर्वाणा वै न संशय: । आनुृशंस्यमनुक्रोश: सत्यवाक्यं तथा क्षमा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କ୍ରୂର କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ରଖନ୍ତି, ସତ୍ୟ କହନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷମା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇପାରିବେ।
Verse 35
स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम् । भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର! ନିଜ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସିଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ; ଏଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 36
यथोपदेशं परिकीर्तितासु नर: प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान । निहीनयोनिर्हि सुतो&5वसादयेत् तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଋଷିମୁନିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ହିତାହିତ ବିଚାର କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ହୀନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର, ଭବସାଗର ତରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ପିତାକୁ ଜଳରେ ପଥର ପରି ଡୁବାଇ ଦିଏ।
Verse 37
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । नयन्ति हापथं नार्य: कामक्रोधवशानुगम्,संसारमें कोई मूर्ख हो या विद्वान, काम और क्रोधके वशीभूत हुए मनुष्यको नारियाँ अवश्य ही कुमार्गपर पहुँचा देती हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ବିଦ୍ୱାନ, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବଶରେ ଚାଲେ, ନାରୀମାନେ ତାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କୁମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 38
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् | अत्यर्थ न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपक्चित:,इस जगतमें मनुष्योंको कलंकित कर देना नारियोंका स्वभाव है; अतः विवेकी पुरुष युवती स्त्रियोंमें अधिक आसक्त नहीं होते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଜଗତରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରିଦେବା ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ; ତେଣୁ ବିବେକୀ ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରମଦାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
युधिछिर उवाच वण्णपितमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्य कथं विद्यामहे वयम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରୁ ବହିଷ୍କୃତ, କଳୁଷିତ/ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ, ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ଆର୍ଯ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରେ—ତାକୁ ଆମେ କିପରି ଚିହ୍ନିବୁ?
Verse 40
भीष्म उवाच योनिसंकलुषे जातं नानाभावसमन्वितम् । कर्मभि: सज्जनाचीर्ण॑विज्ञेया योनिशुद्धता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କଳୁଷିତ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ନାନାପ୍ରକାର ଭାବ-ଚେଷ୍ଟାରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ଯାହା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚାରର ବିରୋଧୀ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହିପରି ସଜ୍ଜନୋଚିତ ଆଚରଣରୁ ଯୋନିର ଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
Verse 41
अनार्यत्वमनाचार: क्र्रत्वं निष्क्रियात्मता । पुरुषं व्यज्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्,इस जगत्में अनार्यता, अनाचार, क्रूरता और अकर्मण्यता आदि दोष मनुष्यको कलुषित योनिसे उत्पन्न (वर्णसंकर) सिद्ध करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଅନାର୍ଯ୍ୟତା, ଅନାଚାର, କ୍ରୂରତା ଓ ଅକର୍ମଣ୍ୟତା ଆଦି ଦୋଷ ମନୁଷ୍ୟକୁ କଳୁଷିତ ଯୋନିଜ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 42
पित्रयं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् । न कथंचन संकीर्ण: प्रकृतिं स्वां नियच्छति,वर्णसंकर पुरुष अपने पिता या माताके अथवा दोनोंके ही स्वभावका अनुसरण करता है। वह किसी तरह अपनी प्रकृतिको छिपा नहीं सकता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ପୁରୁଷ ପିତୃଜ ଶୀଳକୁ, କିମ୍ବା ମାତୃଜ ଶୀଳକୁ, ଅଥବା ଉଭୟର ମିଶ୍ର ଶୀଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦମନ କିମ୍ବା ଲୁଚାଇ ପାରେ ନାହିଁ।
Verse 43
यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोहि जायते । व्याप्रश्नित्रैस्तथा योनिं पुरुष: स्वां नियच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ଜୀବ ରୂପରେ ମାତା-ପିତାଙ୍କ ସଦୃଶ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯେ ପ୍ରେରକ ଶକ୍ତିମାନେ ତାକୁ ଚାଳନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଯୋନି-ପରମ୍ପରା ଓ ସ୍ୱଭାବର ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ରହେ; ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ନିଜ ଉତ୍ସ ଓ ପ୍ରକୃତିର ପଥକୁ ହିଁ ଅନୁସରେ।
Verse 44
कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्थाद् योनिसंकर: । संश्रयत्येव तच्छीलं नरोडल्पमथवा बहु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦିଓ କୁଳଧାରାର ସ୍ରୋତ ଆବୃତ ହୋଇ ଯାଏ ଏବଂ ବାହ୍ୟତଃ କିଏ କେଉଁ କୁଳର, କାହାର ବୀର୍ୟରୁ କିଏ ଜନ୍ମିଲା ଜଣା ପଡ଼େ ନାହିଁ; ତଥାପି ସଂକର-ଯୋନିରୁ ଜନ୍ମିତ ମନୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବହୁ, ପିତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 45
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि । सुवर्णमन्यवर्ण वा स्वशीलं शास्ति निश्चये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କୃତ୍ରିମ ପଥ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆର୍ୟଜନଙ୍କ ନ୍ୟାୟେ ଆଚାର-ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କି ଅନ୍ୟ କିଛି—ଶୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣର କି ସଂକର ବର୍ଣ୍ଣର? ଏହାର ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହିଁ କରେ।
Verse 46
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च । जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते
ନାନା ପ୍ରକାର ବୃତ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଓ ନାନା କର୍ମରେ ରତ ଲୋକ ଏହି ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଜନ୍ମର ଗୁପ୍ତତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ଆଚରଣ ପରି ଗାଢ଼ ଭାବେ ଜଡିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 47
शरीरमिह सत्त्वेन न तस्य परिकृष्यते । ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते
ଏହି ଲୋକରେ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ ମାତ୍ର କାହାର ଶରୀରକୁ ତାହାର ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱଭାବରୁ ଟାଣି ଅଲଗା କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିକୃଷ୍ଟ—ଯେ ସ୍ୱଭାବରେ ତାହାର ଗଠନ, ସେହି ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବରେ ହିଁ ସେ ପ୍ରମୋଦ ପାଏ।
Verse 48
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सदवृत्तमभिपूजयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଶୀଳହୀନ, ତେବେ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସଦାଚାରୀ, ତେବେ ତାହାକୁ ବିଶେଷ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नर: सुशीलचारित्रकुलै: शुभाशुभै: । प्रणष्टमप्याशु कुलं तथा नर: पुन: प्रकाशं कुरुते स्वकर्मत:
ମଣିଷ ନିଜର ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ, ଶୀଳ, ଆଚରଣ ଓ କୁଳଦ୍ୱାରା ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ। ତାହାର କୁଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ମବଳରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ତାହାକୁ ପୁନଃ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ କରେ।
Verse 50
योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च । यत्रात्मानं न जनयेद् बुधस्तां परिवर्जयेत्
ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ନୀଚ ଯୋନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ନିଜ ସଦୃଶ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏପରି ସମ୍ବନ୍ଧ ସର୍ବଥା ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 231
निषादो मदगुरं सूते दासं नावोपजीविनम् | मृतपं चापि चाण्डाल: श्वपाकमिति विश्रुतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଷାଦରୁ ‘ମଦଗୁର’ ଜନ୍ମେ; ତାହାରୁ ନାଉ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରୁଥିବା ‘ଦାସ’ ଜନ୍ମେ। ସେହି ବଂଶରେ ‘ମୃତପ’ ଏବଂ ତାହାରୁ ‘ଚାଣ୍ଡାଳ’ ଜନ୍ମେ, ଯେ ‘ଶ୍ୱପାକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 253
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकार: प्रसूयते । इस प्रकार ये तीन नीच जातिके मनुष्य आयोगवीकी संतानें हैं। निघाद जातिकी स्त्रीका यदि वैदेहक जातिके पुरुषसे संसर्ग हो तो क्षुद्र
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଷାଦୀ ସ୍ତ୍ରୀରୁ ‘କାରାବର’ ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ‘ଚର୍ମକାର’ (ଚମଡ଼ା କାମ କରୁଥିବା) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସେ ଜନ୍ମ ଓ ବୃତ୍ତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଚଳିତ ବର୍ଣ୍ଣ–ଜାତି ବର୍ଗୀକରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି—କିଛି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଗାଁର ବାହାରେ ରହି, ଶିକାର କିମ୍ବା ମୃତ ପଶୁର ଚମଡ଼ା କାମରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ସମୁଦାୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତେଣୁ ‘ଚର୍ମକାର’ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
Frequently Asked Questions
How to determine a ‘fitting’ compensation when ordinary metrics (money, territory) fail—especially when the situation involves r̥ṣi authority, social stakeholders (fishers), and the king’s fear of ethical fault.
Ethical action is calibrated, not merely maximal: dharma requires context-sensitive valuation (sadṛśa), restitution to impacted groups, and recognition of culturally sanctioned forms of merit such as go-dāna.
A functional phala motif appears when Cyavana’s acceptance and blessing results in the Niṣādas (and the fish) attaining heaven, implying salvific efficacy through respectful approach, truthful speech, and properly constituted giving.