Adhyaya 32
Pūjya-namaskārya-prakaraṇa (On Those Worthy of Honor and Salutation)
Upa-parva: Dharma-śikṣā: Pūjya-namaskārya-nirdeśa (Teaching on the Worthy of Honor and Salutation)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain, in detail, who should be honored and saluted by human beings, expressing continued thirst for dharmic clarification. Bhīṣma responds by citing an ancient exemplum: a dialogue in which Keśava (Vāsudeva) observes Nārada offering reverence and inquires whom Nārada especially honors. Nārada replies by listing divine and cosmic recipients of veneration (e.g., Varuṇa, Vāyu, Āditya, Parjanya, Agni/Jātavedas, Śthāṇu/Śiva, Skanda, Lakṣmī, Viṣṇu, Brahmā, Vācaspati, the Moon, Waters, Earth, Sarasvatī) and then extends reverence to human exemplars who continuously honor these principles. He emphasizes Veda-knowers, ascetics, disciplined and self-controlled donors, forest-dwellers practicing austerity without hoarding, householders devoted to servants’ welfare and hospitality, teachers engaged in sacrifice and instruction, and persons marked by contentment, forgiveness, humility, non-violence, truthfulness, and tranquility. The teaching culminates in pragmatic assurances: honoring dvijas and the virtuous yields well-being in this world and the next, and those devoted to truth, self-study, proper ritual maintenance, and right conduct toward parents and gurus ‘cross difficulties.’ Bhīṣma closes by exhorting Yudhiṣṭhira to honor ancestors, deities, dvijas, and guests to attain a desired course (gati).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को मतंग ऋषि की अद्भुत तपस्या का प्रसंग सुनाते हैं—एकपाद खड़े रहकर सहस्र-वर्ष ब्रह्मचर्य और संकल्प, केवल ‘ब्राह्मण्य’ की प्राप्ति हेतु। → हजार वर्ष पूर्ण होने में कुछ ही शेष रहते इन्द्र (वृत्रहा शक्र) स्वयं आते हैं। मतंग अपनी साधना का लक्ष्य स्पष्ट करते हैं—‘ब्राह्मणत्व’ कैसे प्राप्त हो? इन्द्र समझाते हैं कि ब्राह्मणों के तृप्त होने से देव-पितर तृप्त होते हैं, और ब्राह्मणत्व दुर्लभ तथा प्राप्त होने पर भी दुरनुपालन है। मतंग का आग्रह और इन्द्र की मर्यादा-स्थापना के बीच तनाव बढ़ता है। → मतंग की तपस्या-शक्ति चरम पर पहुँचती है; वे गिरने लगते हैं तो इन्द्र समस्त भूतों के हित में तत्पर होकर दौड़कर उन्हें थाम लेते हैं—यहीं इन्द्र का निर्णायक वचन प्रकट होता है कि इस जन्म में ‘ब्राह्मणत्व’ का विधान मतंग के लिए ‘विरुद्ध’ दीखता है, पर वे वरदान देकर उनकी साधना को निष्फल नहीं होने देते। → मतंग विनयपूर्वक कहते हैं—यदि मैं कृपापात्र हूँ तो वर दीजिए। इन्द्र वर देते हैं: त्रिलोके अतुल कीर्ति, स्त्रियों में पूजनीयता, ‘छन्दोदेव’ नाम से प्रसिद्धि, और उत्तम लोक/स्थान की प्राप्ति। वर देकर इन्द्र अन्तर्धान होते हैं; मतंग प्राण त्यागकर उत्तम पद को प्राप्त होते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अप ऋाल आज एकोनत्रिशो& ध्याय: मतड़की तपस्या और इन्द्रका उसे वरदान देना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ ଓ ନିୟତବ୍ରତ ମତଙ୍ଗ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।”
Verse 2
त॑ सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टमुपागमत् । तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा
ହଜାର ବର୍ଷର ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଅଳ୍ପ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ବଲ ଓ ବୃତ୍ରର ବଧକ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସେଇ କଥାକୁ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।
Verse 3
मतडज् उवाच इदं वर्षसहसंर वै ब्रह्मचारी समाहित: । अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्म॒ण्यं नाप्तुयां कथम्
ମତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଦେବରାଜ! ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଦାଁଡି ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଛି। ତେବେ ମୋତେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କିପରି ମିଳିବ ନାହିଁ?
Verse 4
शक्र उवाच चण्डालयोनौ जातेन नावाप्यं वै कथंचन । अन्यं काम॑ वृणीष्व त्वं मा वृथा तेडस्त्वयं श्रम:
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ମତଙ୍ଗ! ଚାଣ୍ଡାଳ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକ କେହି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛିତ ବର ଚାହ; ଯେଣୁ ତୋର ଏହି ପରିଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ଯାଉ।
Verse 5
एवमुक्तो मतड़स्तु भृूशं॑ शोकपरायण: । अध्यतिष्ठद् गयां गत्वा सों5गुछ्ठेन शतं समा:,उनके ऐसा कहनेपर मतंग अत्यन्त शोकमग्न हो गयामें जाकर अंगूठेके बलपर सौ वर्षोतक खड़ा रहा
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ମତଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲା। ସେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଅଙ୍ଗୁଠାର ବଳରେ ଦାଁଡି ଶତ ବର୍ଷ ଧରି କଠୋର ତପ କଲା।
Verse 6
सुदुर्वहं बहन् योगं कृशो धमनिसंततः । त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स पपातेति नः श्रुतम्
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବହ ଯୋଗାନୁଷ୍ଠାନ କଲା। ତାହାର ଶରୀର କୃଶ ହୋଇଗଲା, ଧମନୀ-ନାଡ଼ୀ ଉଭା ହେଲା; ଧର୍ମାତ୍ମା ମତଙ୍ଗ ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚାମାତ୍ର ରହିଗଲା। ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି ନ ପାରି ସେ ପଡ଼ିଗଲା—ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
Verse 7
त॑ पतन्तमभिद्रुत्य परिजग्राह वासव: । वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रत:
ସେ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ଦେଖି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦୌଡ଼ି ଯାଇ ତାକୁ ଧରିଲେ। ବରଦାତା ଓ ବରାଧିପତି ସେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତରେ ସଦା ରତ।
Verse 8
उसे गिरते देख सम्पूर्ण भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाले वर देनेमें समर्थ इन्द्रने दौड़कर पकड़ लिया ।।
ତାକୁ ପଡୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହିତରେ ନିରତ ବରଦାତା ଇନ୍ଦ୍ର ଦୌଡ଼ି ଆସି ଧରିଲେ। ଶକ୍ର କହିଲେ— “ହେ ମତଙ୍ଗ! ଏହି ଜନ୍ମରେ ତୋ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ବାଧିତ ଦେଖାଯାଉଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ କାମ-କ୍ରୋଧ ଆଦି ପଥରୋଧକ ଦସ୍ୟୁମାନେ ତାହାକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି।”
Verse 9
पूजयन् सुखमाप्रोति दुःखमाप्रोत्यपूजयन् । ब्राह्मण: सर्वभूतानां योगक्षेमसमर्पिता
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରେ ସେ ସୁଖ ପାଏ; ଯେ ସମ୍ମାନ କରେନାହିଁ ସେ ଦୁଃଖ ପାଏ। କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯୋଗ-କ୍ଷେମ—କଲ୍ୟାଣ ଓ ରକ୍ଷା—ସାଧନରେ ସମର୍ପିତ।
Verse 10
ब्राह्मणेभ्योडनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा । ब्राह्मण: सर्वभूतानां मतंग पर उच्यते
ହେ ମତଙ୍ଗ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
ब्राह्मण: कुरुते तद्धि यथा यद् यच्च वाउछति । वद्दीस्तु संविशन् योनीर्जायमान: पुन: पुन:
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେପରି ଏବଂ ଯାହା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି ଫଳକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସାଧନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ଲୋକ ଯୋନି ପରେ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 12
तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्म॒ण्यमकृतात्मभि:
ଏହେତୁ ଏଠାରେ ଏହା ଜାଣ—ଯେମାନେ ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ସାଧନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ।
Verse 13
मतंग उवाच कि मां तुदसि दुःखार्त मृतं मारयसे च माम्
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ପ୍ରାୟ ମୃତସମ; ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?”
Verse 14
ब्राह्मणं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्ण: शतक्रतो
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—“ହେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର), ଯଦି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁର୍ଲଭ, ତେବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଜନ୍ମର ମାତ୍ର ନାମ ନୁହେଁ; ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗୁଣରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ସାଧନା।”
Verse 15
यः पापेभ्य: पापतमस्तेषामधम एव सः
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—“ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପୀ, ସେଇ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧମ।”
Verse 16
दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्त दुरनुपालनम्
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପାଳନ କରି ରଖିବା କଠିନ।”
Verse 17
एकारामो हाहं शक्र निर्दधन्द्ो निष्परिग्रह:
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—“ହେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ମୁଁ ଗୋଟିଏ ସରଳ ଆନନ୍ଦରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ହାୟ, ମୁଁ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦହୁଛି।”
Verse 18
दैवं तु कथमेतद् वै यदहं मातृदोषतः
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଦୈବ କିପରି କୁହାଯିବ? ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା ତ ମାତୃଦୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।”
Verse 19
नूनं दैव॑ न शक््यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम्
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈବକୁ ପୌରୁଷେଣ ଅତିକ୍ରମ କରିହେବ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ କର୍ମ କରୁ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ଫଳ ଅନେକଥର ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ପରେ—ତେଣୁ ଧର୍ମରେ ନମ୍ରତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।”
Verse 20
एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमरहसि मे वरम्
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“ଏଭଳି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଗଲେ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆପଣ ମୋତେ ଗୋଟିଏ ବର ଦେବା ଉଚିତ।”
Verse 21
वैशम्पायन उवाच वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ବଳବାନ୍ ବୃତ୍ରହା (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାକୁ କହିଲେ—“ବର ଚାହ।”
Verse 22
चोदितस्तु महेन्द्रेण मतड्: प्राब्रवीदिदम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब बल और वृत्रासुरको मारनेवाले इन्द्रने मतड़से कहा--“तुम मुझसे वर माँगो।” महेन्द्रसे प्रेरित होकर मतड़ने इस प्रकार कहा -- २१ $ || यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहड्भरम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ତେବେ ବଳବାନ୍ ବୃତ୍ରାସୁରବଧକ ଇନ୍ଦ୍ର ମତଙ୍ଗକୁ କହିଲେ—“ମୋ ପାଖରୁ ବର ମାଗ।” ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମତଙ୍ଗ ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 23
ब्रद्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्रुयामहम् । यथा ममाक्षया कीर्तिर्भिवेच्चापि पुरंदर
ହେ ପୁରନ୍ଦର! ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି ନ କରି ମୁଁ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା ଓ ସତ୍କାର ପାଉ; ଏବଂ ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ।
Verse 24
कर्तुमहसि तद् देव शिरसा त्वां प्रसादये । देव पुरंदर! आप ऐसी कृपा करें जिससे मैं इच्छानुसार विचरनेवाला तथा अपनी इच्छाके अनुसार रूप धारण करनेवाला आकाशचारी देवता होऊँ। ब्राह्मण और क्षत्रियोंके विरोधसे रहित हो मैं सर्वत्र पूजा एवं सत्कार प्राप्त करूँ तथा मेरी अक्षय कीर्तिका विस्तार हो। मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर आपकी प्रसन्नता चाहता हूँ। आप मेरी इस प्रार्थाकको सफल बनाइये ।। शक्र उवाच छन््दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि
ହେ ଦେବ! ଏହା କରିବାକୁ ଆପଣ ସମର୍ଥ; ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି। ଶକ୍ର କହିଲେ—ତୁମେ ‘ଛନ୍ଦୋଦେବ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିବ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ।
Verse 25
एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवो<न्तरधीयत
ଏପରି ତାହାକୁ ବର ଦେଇ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 26
एवमेतत् परं स्थान ब्राह्म॒ण्यं नाम भारत । तच्च दुष्प्रापमिह वै महेन्द्रवचनं यथा
ହେ ଭାରତ! ଏହିପରି ହିଁ—‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥା ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ; ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ, ଏହି ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 28
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମତିଜ୍ଞଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 29
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे एकोनत्रिंशो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଇନ୍ଦ୍ର–ମତଡ୍ରସ ସମ୍ବାଦ ସମାପ୍ତ ହେଲା; ଊନତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
Verse 113
पर्याये तात कम्मिंश्रिद् ब्राह्मण्यमिह विन्दति । ब्राह्मण जो-जो जिस प्रकार करना चाहता है
ଶକ୍ର କହିଲେ—ତାତ! କାଳର ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ଲୋକରେ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ କେତେବେଳେ ଏକ ମୋଡ଼ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦେହଧାରୀ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ କେବେ ନା କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 126
अन््यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभो5यं हि ते वर: । अत: जिनका मन अपने वशमें नहीं है
ଶକ୍ର କହିଲେ—ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ଚାହ; ତୁମେ ଯେ ବର ଚାହୁଁଛ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ ଯାହାଙ୍କ ମନ ନିଜ ବଶରେ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ସର୍ବଥା ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ; ସେଇ ଆଗ୍ରହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବର ମାଗ।
Verse 136
त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्माण्यं न बुभूषसे । मतंगने कहा--देवराज! मैं तो यों ही दुःखसे आतुर हो रहा हूँ
ମତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଜନ୍ମରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହ; ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି। ଯାହା ଆଚରଣରେ ଆପଣାଇବା ଉଚିତ, ତାହା ପାଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିଜର କରୁନାହ—ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋର ବିଳାପ।
Verse 143
सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवा: । शतक्रतो! यदि क्षत्रिय आदि तीन वर्णोके लिये ब्राह्मणत्व दुर्लभ है तो उस परम दुर्लभ ब्राह्मणत्वको पाकर भी मनुष्य ब्राह्मणोचित शम-दमका अनुष्ठान नहीं करते हैं। यह कितने दुःखकी बात है!
ମତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଶତକ୍ରତୁ! ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆଦି ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଦୁର୍ଲଭ, ତେବେ ସେଇ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଶମ-ଦମ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନାହାନ୍ତି—ଏହା କେତେ ଦୁଃଖଦ!
Verse 153
ब्राह्म॒ण्यं यो न जानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम् । वह पापियोंसे भी बढ़कर अत्यन्त पापी और उनमें भी अधम ही है, जो दुर्लभ धनकी भाँति ब्राह्मणत्वको पाकर भी उसके महत्त्वको नहीं समझता है
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଦୁର୍ଲଭ ଧନ ପାଇଥିବା ପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ମଧ୍ୟ ଯେ ତାହାର ସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ପାପୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପାପୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧମ। କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଧିକାର ପାଇ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅର୍ଥ ନ ବୁଝିବା ମହାପତନ।
Verse 166
दुरावापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवा: । पहले तो ब्राह्मणत्वका प्राप्त होना ही कठिन है। यदि वह प्राप्त हो जाय तो उसका पालन करना और भी कठिन हो जाता है; किंतु बहुत-से मनुष्य इस दुर्लभ वस्तुको पाकर भी तदनुकूल आचरण नहीं करते हैं
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହିଁ କଠିନ; ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ତାହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆଚାରରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଆଉ ଅଧିକ କଠିନ। ତଥାପି ଅନେକେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପଦ ପାଇ ମଧ୍ୟ ତଦନୁକୂଳ ଧର୍ମ-ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 173
अहिंसादममास्थाय कथं नाहामि विप्रताम् । शक्र! मैं एकान्तमें आनन्दपूर्वक रहता हूँ तथा द्वद्धों और परिग्रहोंसे दूर हूँ। अहिंसा और दमका पालन किया करता हूँ। ऐसी दशामें मैं ब्राह्मणत्व पाने योग्य क्यों नहीं हूँ?
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଅହିଂସା ଓ ଦମ (ସଂୟମ) ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ କାହିଁକି ନ ପାଇବି? ହେ ଶକ୍ର! ମୁଁ ଏକାନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦଚିତ୍ତରେ ବସୁଛି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ପରିଗ୍ରହରୁ ଦୂରେ ଅଛି। ଅହିଂସା ଓ ସଂୟମକୁ ନିତ୍ୟ ପାଳନ କରେ। ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କାହିଁକି?
Verse 186
एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञ: सन् पुरंदर । पुरंदर! मैं धर्मज्ञ होकर भी केवल माताके दोषसे इस अवस्थामें आ पहुँचा हूँ। यह मेरा कैसा दुर्भाग्य है?
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ହେ ପୁରନ୍ଦର! ମୁଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମାତାଙ୍କ ଦୋଷରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ମୋର କି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ!
Verse 193
यदर्थ यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो । प्रभो! निश्चय ही पुरुषार्थके द्वारा दैवका उल्लंघन नहीं किया जा सकता; क्योंकि मैं जिसके लिये ऐसा प्रयत्नशील हूँ उस ब्राह्मणत्वको नहीं उपलब्ध कर पाता हूँ
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ, ହେ ପ୍ରଭୋ! ଯେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଏତେ ଯତ୍ନଶୀଳ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟକୁ ମୁଁ ପାଉନି। ନିଶ୍ଚୟ, କେବଳ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ଦୈବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ପରିଶ୍ରମ କରୁଛି, ତାହାକୁ ମୁଁ ଲାଭ କରିପାରୁନି।
Verse 203
यदि ते5हमनुग्राह्म: किंचिद् वा सुकृतं मम । धर्मज्ञ देवराज! यदि ऐसी अवस्थामें मैं आपका कृपापात्र हूँ अथवा यदि मेरा कुछ भी पुण्य शेष हो तो आप मुझे वर प्रदान कीजिये
ମାତଙ୍ଗ କହିଲେ—ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହର ଯୋଗ୍ୟ, କିମ୍ବା ମୋର କିଛି ପୁଣ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତେବେ ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ହେ ଦେବରାଜ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ବର ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 243
कीर्तिश्व ते&तुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति । इन्द्रने कहा--वत्स! तुम स्त्रियोंके पूजनीय होओगे। “छन्दोदेव” के नामसे तुम्हारी ख्याति होगी और तीनों लोकोंमें तुम्हारी अनुपम कीर्तिका विस्तार होगा
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ବତ୍ସ, ତୋର ଅତୁଳ କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।
Verse 256
प्राणांस्त्यक्त्वा मतज्रीडपि सम्प्राप्त: स्थानमुत्तमम् । इस प्रकार उसे वर देकर इन्द्र वहीं अन्तर्धान हो गये। मतंग भी अपने प्राणोंका परित्याग करके उत्तम स्थान (ब्रह्मलोक)-को प्राप्त हुआ
ଏଭଳି ବର ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ମାତଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରି ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to specify, with detail, who among beings are pūjya (worthy of honor) and namaskārya (worthy of salutation) for human society.
Reverence should be directed not only toward divine/cosmic supports but also toward human embodiments of dharma—Veda-centered learning, disciplined austerity, truthful and non-harming conduct, generosity, hospitality, and service to parents and teachers—because these sustain both personal formation and social order.
Yes: it repeatedly states that those who honor the virtuous, remain devoted to truth, self-study, proper ritual maintenance, and right conduct toward parents/gurus ‘cross difficulties’ (durgāṇi atitaranti) and obtain well-being in this world and the next.