Adhyaya 28
Brāhmaṇya-प्रश्नः — The Inquiry into Attaining Brāhmaṇya (Mataṅga–Gardabhī Itihāsa)
Upa-parva: Varṇa–Brāhmaṇya Anuśāsana (Didactic unit on Brāhmaṇya, conduct, and eligibility)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma regarding the means by which a kṣatriya, vaiśya, or śūdra might attain brāhmaṇya—through great austerity (tapas), action (karma), or learning (śruta). Bhīṣma responds that brāhmaṇya is extremely difficult for the three other varṇas to obtain and introduces an ancient illustrative narrative: the dialogue between Mataṅga and a she-donkey (gardabhī). Mataṅga, described as possessing qualities comparable to a dvija, travels for ritual work; he repeatedly strikes a young donkey, prompting the mother to accuse him of being a caṇḍāla and to contrast this cruelty with the expected friendliness of a brāhmaṇa. Mataṅga challenges the accusation and asks how he is known as a caṇḍāla and why brāhmaṇya is denied to him; the gardabhī attributes his status to his birth circumstances. Mataṅga returns, confronts his father, resolves to perform severe austerities, and undertakes prolonged tapas in a forest. Indra (Purandara/Hari-vāhana) offers a boon, but when Mataṅga requests brāhmaṇya, Indra denies it, asserting that what is considered supremely pure among gods, asuras, and humans is not attainable for one born in a caṇḍāla womb, as represented in this chapter’s received passage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भरतभूषण, पृथ्वी के पुण्यतीर्थों का नाम-क्रम और उनके व्रत-नियम पूछते हैं—कौन-से तीर्थ किस पाप का क्षय करते हैं और किस साधना से स्वर्ग/ब्रह्मलोक का द्वार खुलता है। → भीष्म ‘तीर्थवंश’ का उपदेश आरम्भ करते हैं—स्नान, उपवास, निराहार-व्रत, देव-ऋषि-पूजन, और विशिष्ट काल (विशेषतः माघ-प्रयाग) की महिमा बताते हुए यह भी संकेत करते हैं कि ब्रह्महत्या जैसे महापापों का प्रायश्चित्त भी तीर्थ-आचरण से संभव है; श्रोता के मन में प्रश्न उठता है कि क्या केवल तीर्थ-सेवन से पाप कट सकता है या आचरण-शुद्धि अनिवार्य है। → प्रायश्चित्त की चरम घोषणा: भृगुतुङ्ग-क्षेत्र के ‘महाह्रद’ आदि तीर्थों में लोभ-त्याग सहित स्नान कर त्रिरात्र-उपवास करने से ब्रह्महत्या से मुक्ति; और माघ-मास में प्रयाग-स्नान को अन्नदान से भी अधिक फलदायी बताकर तीर्थ-धर्म की सर्वोच्चता स्थापित करना। → भीष्म तीर्थ-सेवन को केवल यात्रा नहीं, बल्कि नियम, संयम, उपवास, देवता-ऋषि-वंदन और वैराग्य से संयुक्त साधना बताते हैं; वेदान्त-ज्ञ द्विज के लिए ‘जीवन नाशवान’ जानकर पूजन-व्रत से सिद्धि और सनातन ब्रह्मलोक-गमन का फल भी जोड़ा जाता है। → तीर्थ-क्रम आगे भी चलता है—अगले प्रसंग में और तीर्थ, उनके विशिष्ट विधान तथा दान-धर्म के सूक्ष्म भेद विस्तार से आने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्महत्यारोंका कथनविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २४ ॥। ऑपनआक्राता (_ अर: 2 पञ्चविशो<€ ध्याय: विभिन्न तीर्थोंके माहात्म्यका वर्णन युधिषछिर उवाच तीर्थानां दर्शन श्रेय: स्नानं च भरतर्षभ । श्रवण च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ—ଏସବୁକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ବର୍ଣ୍ଣନ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 2
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ । वक्तुमहसि मे तानि श्रोतास्मि नियतं प्रभो,भरतभूषण! इस पृथ्वीपर जो-जो पवित्र तीर्थ हैं, उन्हें मैं नियमपूर्वक सुनना चाहता हूँ। आप उन्हें बतलानेकी कृपा करें
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଯେ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ମୋତେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ନିୟମପୂର୍ବକ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିବି।
Verse 3
भीष्म उवाच इममड्विरसा प्रोक्त तीर्थवंशं महाद्युते श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ରାଜନ୍! ପୂର୍ବକାଳରେ ଅଙ୍ଗିରା ଋଷି ତୀର୍ଥସମୂହ ବିଷୟରେ ଯେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଥିଲେ, ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏହା ଶ୍ରବଣ କଲେ ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 4
तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम् । पप्रच्छाज्िरसं धीर॑ गौतम: संशितव्रत:
ଏକ ସମୟରେ ତପୋବନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାମୁନି ଧୀର ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କୁ କଠୋର ବ୍ରତପାଳକ ମହର୍ଷି ଗୌତମ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 5
अस्ति मे भगवन वक्षित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशय: । तत् सर्व श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने
ଗୌତମ କହିଲେ—ଭଗବନ୍, ମହାମୁନେ! ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋର ଧର୍ମବିଷୟକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 6
उपस्पृश्य फल कि स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने । प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद् यथास्ति तथा वद
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମୁନି! ସେହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଯଥାର୍ଥ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି କହ।
Verse 7
अजड्रिय उवाच सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम् | विगाहा वै निराहारो निर्मलो मुनिवद् भवेत्
ଅଜଡ୍ରିୟ କହିଲେ—ହେ ମୁନି! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଉପବାସରେ, ନିରାହାର ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ତରଙ୍ଗମାଳିନୀ ବିତସ୍ତାରେ ସାତ ଦିନ ଅବଗାହନ କରେ, ସେ ମୁନି ସମ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।
Verse 8
काश्मीरमण्डले नद्यो या: पतन्ति महानदम् | ता नदी: सिन्धुमासाद्य शीलवान् स्वर्गमाप्तुयात्
ଅଜଡ୍ରିୟ କହିଲେ—କାଶ୍ମୀରମଣ୍ଡଳରେ ଯେଯେ ନଦୀମାନେ ମହାନଦ ସିନ୍ଧୁରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନଦୀମାନେ ଓ ସିନ୍ଧୁରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୀଳବାନ୍ ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ।
Verse 9
पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् | देविकामिन्द्रमार्ग च स्वर्णबिन्दूं विगाह्ू च
ଅଜଡ୍ରିୟ କହିଲେ—ପୁଷ୍କର, ପ୍ରଭାସ, ନୈମିଷ, ସାଗରଜଳର ପୁଣ୍ୟସ୍ନାନସ୍ଥଳ; ଦେବିକା, ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣବିନ୍ଦୁ ଏବଂ ‘ବିଗାହୁ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ—ଏସବୁକୁ ମଧ୍ୟ (ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ)।
Verse 10
हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्नाभिवाद्य च
ହିରଣ୍ୟବିନ୍ଦୁକୁ ଉଦ୍ବେଳିତ/ଚଞ୍ଚଳ କରି, ପରେ ସଂୟମୀ ହୋଇ ଯଥାବିଧି ଅଭିବାଦନ କଲା।
Verse 11
इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौ
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ—ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ସନ୍ନିକଟରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୋୟା ନଦୀକୁ ଓ କୁରଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳଭିତରେ କରତୋୟା ନଦୀକୁ ଯାଇ, ସଂଯତଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧଭାବରେ ସ୍ନାନ କରି ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ପାଏ।
Verse 12
करतोयां कुरड्ले च त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति विगाहा[ प्रयत: शुचि:
କୁରଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳର କରତୋୟା ନଦୀରେ ଶୁଚି ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରୁଥିବା ନର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ପାଏ।
Verse 13
गड्जद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते । तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्,गंगाद्वार, कुशावर्त, बिल्वक तीर्थ, नील पर्वत तथा कनखलमें स्नान करके पापरहित हुआ मनुष्य स्वर्गलोकको जाता है
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ବିଲ୍ୱକ ତୀର୍ଥ, ନୀଳପର୍ବତ ଏବଂ କନଖଲରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 14
अपां हृद उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् | ब्रह्मचारी जितक्रोध: सत्यसंधस्त्वहिंसक:
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ସତ୍ୟବ୍ରତୀ ଓ ଅହିଂସକ ହୋଇ ‘ଅପାଂ ହୃଦ’ (ସଲିଲହଦ) ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ମିଳେ।
Verse 15
यत्र भागीरथी गड्जा पतते दिशमुत्तराम् । महेश्वरस्य त्रिस्थाने यो नरस्त्वभिषिच्यते
ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ତ୍ରିସ୍ଥାନରେ ଯେ ନର ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମୋନ୍ନତି ପାଏ।
Verse 16
सप्तगड़े त्रिगड़े च इन्द्रमार्गे च तर्पपन्
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ‘ସପ୍ତଗଡ଼ ଓ ତ୍ରିଗଡ଼ ନାମକ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗରେ ତର୍ପଣ ଓ ତୁଷ୍ଟିକର୍ମ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେବଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।’
Verse 17
महाश्रम उपस्पृश्य योडग्निहोत्रपर: शुचि:
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ‘ମହାଶ୍ରମରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ଶୁଚି ରହେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ପରାୟଣ ଥାଏ—ସେଇ ନିୟମିତ ପବିତ୍ରତା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାର ମୂର୍ତ୍ତି।’
Verse 18
महाह्दद उपस्पृश्य भृगुतुज़ त्वलोलुप:
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ‘ମହାହ୍ରଦକୁ ଉପସ୍ପୃଶ୍ୟ (ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ପର୍ଶ-ସ୍ନାନ କରି) ଲୋଭରହିତ ଭୃଗୁବଂଶଜ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।’ ଏହି ପଦ୍ୟ ଜଳସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ରତା ଓ ନିର୍ଲୋଭତାକୁ ସତ୍ୟ ତପର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ।
Verse 19
कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदक:,कन्याकूपमें स्नान करके बलाका तीर्थमें तर्पण करनेवाला पुरुष देवताओंमें कीर्ति पाता है और अपने यशसे प्रकाशित होता है
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ‘କନ୍ୟାକୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ବଲାକା ତୀର୍ଥରେ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ନିଜ ଯଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।’
Verse 20
देवेषु लभते कीर्ति यशसा च विराजते,कन्याकूपमें स्नान करके बलाका तीर्थमें तर्पण करनेवाला पुरुष देवताओंमें कीर्ति पाता है और अपने यशसे प्रकाशित होता है
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ‘ଯେ କନ୍ୟାକୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ବଲାକା ନାମକ ତୀର୍ଥଘାଟରେ ତର୍ପଣ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ନିଜ ସତ୍କର୍ମଜନ୍ୟ ଯଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।’
Verse 21
देविकायामुपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाहदे । अश्रिन्यां रूपवर्चस्कं प्रेत्य वै लभते नर:
ଦେବିକାରେ ସ୍ନାନ କରି, ତଥା ସୁନ୍ଦରିକା କୁଣ୍ଡ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରଜନ୍ମରେ ରୂପ ଓ ଦୀପ୍ତ ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 22
महागड़्मुपस्पृश्य कृत्तिकाड्रारके तथा | पक्षमेकं निराहार: स्वर्गमाप्रोति निर्मल:,महागड़ा और कृतिकाज्ञारक तीर्थमें स्नान करके एक पक्षतक निराहार रहनेवाला मनुष्य निर्मल--निष्पाप होकर स्वर्गलोकमें जाता है
ମହାଗଡା ଓ କୃତ୍ତିକାଡ୍ରାରକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ପକ୍ଷ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ନିର୍ମଳ—ନିଷ୍ପାପ ହୋଇ—ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 23
वैमानिक उपस्पृश्य किडकिणीकाश्रमे तथा । निवासे>प्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते,जो वैमानिक और किड्किणीकाश्रमतीर्थमें स्नान करता है, वह अप्सराओंके दिव्यलोकमें जाकर सम्मानित होता और इच्छानुसार विचरता है
ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୈମାନିକ ଓ କିଡକିଣୀକାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିବାସରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଚରଣ କରେ।
Verse 24
कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदक: । ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिसत्रं मुच्यते भवात्
କାଳିକାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ବିପାଶା ନଦୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଜଳକର୍ମ (ତର୍ପଣ ଆଦି) କରି, କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି ତିନି ରାତି ସେଠାରେ ବସିଲେ, ସେ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 25
आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत् पितृन् । तोषयित्वा महादेवं निर्मला: स्वर्गमाप्तुयात्
କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 26
महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषित: शुचि: । त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत्
ମହାପୁର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଚି ରହି ତିନି ରାତି ଉପବାସ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦ୍ୱିପଦ (ମନୁଷ୍ୟ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 27
देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदक: । देवलोकमवाप्रोति सप्तरात्रोषित: शुचि:
ଦେବଦାରୁ ବନରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ବିଧିମତେ ଉଦକକର୍ମ (ଜଳକ୍ରିୟା) କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ଶୁଚି ରହି ସେଠାରେ ସାତ ରାତି ବସେ, ସେ ଦେବଲୋକ ପାଏ।
Verse 28
जो देवदारुवनमें स्नान करके तर्पण करता है, उसके सारे पाप धुल जाते हैं तथा जो वहाँ सात राततक निवास करता है, वह पवित्र हो मृत्युके पश्चात् देवलोकमें जाता है ।।
ଯେ ଦେବଦାରୁ ବନରେ ସ୍ନାନ କରି ତର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ପାପ ଧୋଇଯାଏ। ଯେ ଶୁଚି ରହି ସେଠାରେ ସାତ ରାତି ବସେ, ସେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏବଂ ଶରସ୍ତମ୍ବ, କୁଶସ୍ତମ୍ବ ଓ ଦ୍ରୋଣଶର୍ମପଦ ନାମକ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଝରଣା ଓ ଜଳପ୍ରପାତରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅପ୍ସରାଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏ।
Verse 29
चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले । विगाहा वै निराहारो राजलक्ष्म्या निषेव्यते
ଯେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ଜଳରେ ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନରେ (ଗୋଦାବରୀ) ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଉପବାସ କରେ, ସେ ପୁରୁଷ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏ।
Verse 30
श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उषित्वा चाभिषिच्य च । एकपक्ष निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत्,श्यामाश्रममें जाकर वहाँ स्नान, निवास तथा एक पक्षतक उपवास करनेवाला पुरुष अन्तर्धानके फलको प्राप्त कर लेता है
ଶ୍ୟାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ବସି, ବିଧିମତେ ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ କରି, ଯେ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷକାଳ ନିରାହାର ଉପବାସ କରେ, ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନର ଫଳ ପାଏ।
Verse 31
कौशिकीं तु समासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुप: । एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नर:,जो कौशिकी नदीमें स्नान करके लोलुपता त्यागकर इक्कीस रातोंतक केवल हवा पीकर रह जाता है वह मनुष्य स्वर्गको प्राप्त होता है
କୌଶିକୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସ୍ନାନ କରି, ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକୋଇଶ ରାତି କେବଳ ବାୟୁଭକ୍ଷଣରେ ରହୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କରେ।
Verse 32
मतड्वाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिद्ध्यति । विगाहति हाुनालम्बमन्धकं वै सनातनम्
ମଟଡ୍ୱାପୀ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଏକ ରାତିରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ‘ଆନାଲମ୍ବ’—ଯାହା ‘ଅନ୍ଧକ’ ଓ ‘ସନାତନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସେଠାରେ ଯେ ଡୁବି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 33
नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रिय: । फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदक:
ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସ୍ୱର୍ଗତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମୀ ହୋଇ, ଯେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଲି ଦିଏ, ସେ ପୁରୁଷମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 34
गड्राह्दद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने । अश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदक:,जो गड़ाह्द और उत्पलावनतीर्थमें स्नान करके एक मासतक वहाँ पितरोंका तर्पण करता है, वह अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
ଗଡାହ୍ରଦ ତୀର୍ଥରେ ଏବଂ ଉତ୍ପଲାବନରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 35
गड्ायमुनयोस्तीर्थे तथा कालग्जरे गिरौ । दशाश्वमेधानाप्रोति तत्र मासं कृतोदकः,गड़ा-यमुनाके सड्न्भमतीर्थमें तथा कालज्जरतीर्थमें एक मासतक स्नान और तर्पण करनेसे दस अश्वमेध-यज्ञोंका फल प्राप्त होता है
ଗଡା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥରେ ଏବଂ କାଳଗ୍ଜର ପର୍ବତରେ, ଯେ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ-ଜଳର ବିଧି ପାଳନ କରେ, ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 36
षष्टिहद उपस्पृश्य चान्नदानाद् विशिष्यते । दशतीर्थसहस्त्राणि तिसत्र: कोट्यस्तथा परा:
ଷଷ୍ଟିହଦରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ଯେ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ସେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବାନ ହୁଏ। କୁହାଯାଇଛି ଯେ ତାହାର ଫଳ ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତିନି କୋଟି ଅଧିକ—ଏହିପରି ଅନ୍ନଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଦାନ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Verse 37
माघमासं प्रयागे तु नियत: संशितव्रत:
ମାଘମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ମୁଁ ନିୟମିତ ରହିଲି—ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି।
Verse 38
मरुद्गण उपस्पृश्य पितृणामाश्रमे शुचि:
ମରୁଦ୍ଗଣ ତୀର୍ଥରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା।
Verse 39
वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नर: । जो पवित्र भावसे मरुद्गण तीर्थ, पितरोंके आश्रम तथा वैवस्वततीर्थमें स्नान करता है, वह मनुष्य स्वयं तीर्थरूप हो जाता है || ३८ $ ।।
ବୈବସ୍ୱତ-ତୀର୍ଥରେ ଏବଂ ଭାବସ-ତୀର୍ଥ, ମରୁଦ୍ଗଣ-ତୀର୍ଥ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ—ତାହାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରେ ପବିତ୍ର କରେ। ଆଉ, ଯେ ବ୍ରହ୍ମସରୋବର (ପୁଷ୍କର)କୁ ଯାଇ ଭାଗୀରଥୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ସୋମଲୋକ (ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 40
एकमासं निराहार: सोमलोकमवाप्लुयात्,जो ब्रह्मसरोवर (पुष्करतीर्थ) और भागीरथी गड़ामें स्नान करके पितरोंका तर्पण करता और वहाँ एक मासतक निराहार रहता है उसे चन्द्रलोककी प्राप्ति होती है
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ—ଯେ ପୁଷ୍କରର ବ୍ରହ୍ମସରୋବରରେ ଏବଂ ଭାଗୀରଥୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ ଓ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ସୋମଲୋକ (ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 41
उत्पातके नर: स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदक: । द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत्,उत्पातक तीर्थमें स्नान और अष्टावक्र तीर्थमें तर्पण करके बारह दिनोंतक निराहार रहनेसे नरमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है
ଉତ୍ପାତକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ତୀର୍ଥରେ ତର୍ପଣ କରି, ଯେ ପୁରୁଷ ବାର ଦିନ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ପାଏ।
Verse 42
अभ्मपृष्ठे गयायां च निरविन्दे च पर्वते । तृतीयां क्रौज्चपद्यां च ब्रह्म॒हत्यां विशुध्यते
ଗୟାର ଅଶ୍ମପୃଷ୍ଠରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି, ପୁନଃ ନିରବିନ୍ଦ ପର୍ବତରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି, ତୃତୀୟବାର କ୍ରୌଞ୍ଚପଦୀ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 43
कलविड्क उपस्पृश्य विद्याच्च बहुशो जलम् | अग्ने: पुरे नर: स्नात्वा अग्निकन्यापुरे वसेत्
କଲବିଡ୍କ ତୀର୍ଥରେ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଜଳ ଆଚମନ କଲେ ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାର ସମ ଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ଅଗ୍ନେଃପୁରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିକନ୍ୟାପୁରରେ ନିବାସ ପାଏ।
Verse 44
करवीरपुरे स्नात्वा विशालायां कृतोदकः । देवह्द उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते,करवीरपुरमें स्नान, विशालामें तर्पण और देवह्दमें मज्जन करनेसे मनुष्य ब्रह्मरूप हो जाता है
କରବୀରପୁରରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଶାଳାରେ ତର୍ପଣ କରି, ଦେବହ୍ରଦରେ ମଜ୍ଜନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 45
पुनरावर्तनन्दां च महानन्दां च सेव्य वै | नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसक:
ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ସହିତ, ଆବର୍ତ୍ତନନ୍ଦା ଓ ମହାନନ୍ଦା ତୀର୍ଥକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେବନ କରେ—ସେ ଅହିଂସକ, ଦାନ୍ତ ପୁରୁଷ ସ୍ୱର୍ଗର ନନ୍ଦନବନରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏ।
Verse 46
उर्वशीं कृत्तिकायोगे गत्वा चैव समाहित: । लौहित्ये विधिवत् स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत्
କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରର ଶୁଭ ଯୋଗରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଯେ ଉର୍ବଶୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଏ ଏବଂ ପରେ ଲୌହିତ୍ୟ-ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 47
रामह्द उपस्पृश्य विपाशायां कृतोदकः । द्वादशाहं निराहार: कल्मषादू विप्रमुच्यते,रामहद (परशुराम-कुण्ड)-में स्नान और विपाशा नदीमें तर्पण करके बारह दिनोंतक उपवास करनेवाला पुरुष सब पापोंसे छूट जाता है
ରାମହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ବିପାଶା ନଦୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଜଳକ୍ରିୟା (ତର୍ପଣ) କରି, ଯେ ମଣିଷ ବାର ଦିନ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ (ପାପ)ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 48
महाह्द उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नर: । एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत्,महाहृदमें स्नान करके यदि मनुष्य शुद्ध चित्तसे वहाँ एक मासतक निराहार रहे तो उसे जमदग्निके समान सदगति प्राप्त होती है
ମହାହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଯଦି କେହି ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହେ, ତେବେ ସେ ଜମଦଗ୍ନି ସମାନ ସଦ୍ଗତି ପାଏ।
Verse 49
विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसक: । विनयात्तप आस्थाय मासेनैकेन सिध्यति
ଯେ ଅହିଂସାବ୍ରତୀ ଓ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପୀ ହୋଇ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ନିଜ ଦେହକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ, ବିନୟସହିତ ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ସେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 50
नर्मदायामुपस्पृश्य तथा शूर्पारकोदके । एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते,नर्मदा नदी और शूर्परिक क्षेत्रके जलमें स्नान करके एक पक्षतक निराहार रहनेवाला मनुष्य दूसरे जन्ममें राजकुमार होता है
ନର୍ମଦାରେ ଏବଂ ଶୂର୍ପାରକ କ୍ଷେତ୍ରର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେ ମଣିଷ ଏକ ପକ୍ଷ (ପନ୍ଦର ଦିନ) ନିରାହାର ରହେ, ସେ ପରଜନ୍ମରେ ରାଜପୁତ୍ର ହୁଏ।
Verse 51
जम्बूमार्गे त्रिभिमसि: संयत: सुसमाहित: । अहोरात्रेण चैकेन सिद्धि समधिगच्छति
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ— ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମୀ ଓ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଜମ୍ବୂମାର୍ଗରେ ତିନି ମାସ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ସଂଯମ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ସେଠାରେ ଏକ ଅହୋରାତ୍ର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 52
कोकामुखे विगाह्याथ गत्वा चाञज्जलिकाश्रमम् | शाकभक्षश्षीरवासा: कुमारीविन्दते दश
କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଅଞ୍ଜଲିକାଶ୍ରମ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଯେ କିଛି କାଳ ଶାକଭକ୍ଷଣ କରି ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ବାସ କରେ, ସେ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ତୀର୍ଥ ଦଶବାର ସେବନର ଫଳ ପାଏ।
Verse 53
वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत् कदाचन । यस्य कन्याह्दे वासो देवलोक॑ स गच्छति
ଯାହାର କନ୍ୟାହ୍ରଦରେ ବାସ ହୁଏ, ସେ କେବେ ବି ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)ଙ୍କ ସଦନକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 54
प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहित: । सिध्यते तु महाबाहो यो नरो जायतेडमर:
ମହାବାହୋ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟାର ଏକମାତ୍ର ରାତି ପ୍ରଭାସ-ତୀର୍ଥରେ ସମାହିତ ଭାବେ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ସେଇ ଏକ ରାତିରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅମରଗଣ (ଦେବତା) ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଲଭେ।
Verse 55
उज्जानक उपस्पृश्य आर्टिषेणस्य चाश्रमे । पिड़ायाश्षाश्रमे स्नात्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते
ଉଜ୍ଜାନକ ତୀର୍ଥରେ ଉପସ୍ପର୍ଶନ କରି, ପରେ ଆର୍ଟିଷେଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଓ ପିଡାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 56
कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् | अश्वमेधमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर:
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କୁଲ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସପୂର୍ବକ ରହେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 57
पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नर: । अग्निष्टोममवाप्रोति प्रभातां शर्वरीं शुचि:
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପିଣ୍ଡାରକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହେ, ସେ ପ୍ରଭାତେ ଶୁଚି ହୋଇ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 58
तथा ब्रह्मुसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् | पुण्डरीकमवाप्नोति उपस्पृश्य नर: शुचि:,धर्मारण्यसे सुशोभित ब्रह्मसर तीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करके पवित्र हुआ मनुष्य पुण्डरीकयज्ञका फल पाता है
ଏହିପରି ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ବ୍ରହ୍ମସର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 59
मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्यामुपास्य च | काम॑ जित्वा च वै मासं सर्वयज्ञफलं लभेत्,मैनाक पर्वतपर एक महीनेतक स्नान और संध्योपासन करनेसे मनुष्य कामको जीतकर समस्त यज्ञोंका फल पा लेता है
ମୈନାକ ପର୍ବତରେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା କରି, କାମକୁ ଜିତିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 60
कालोदकं नन्दिकुण्डं तथा चोत्तरमानसम् | अभ्येत्य योजनशताद्ू भ्रूणहा विप्रमुच्यते
ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ଆସି କାଳୋଦକ, ନନ୍ଦିକୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତରମାନସ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 61
नन्दीश्वरस्य मूर्ति तु दृष्टवा मुच्येत किल्बिषै: । स्वर्गमार्गे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोक॑ स गच्छति
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ‘ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ’ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 62
विख्यातो हिमवान् पुण्य: शड्करश्वशुरो गिरि: । आकर: सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवित:
ପୁଣ୍ୟ ହିମବାନ୍ ପର୍ବତ ଜଗତେ ବିଖ୍ୟାତ; ସେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର-ଗିରି। ସେ ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଆକର ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
Verse 63
शरीरमुत्सूजेत् तत्र विधिपूर्वमनाशके । अध्रुवं जीवित ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विज:
ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନଶନ କରି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଜୀବନ ଅଧ୍ରୁବ ବୋଲି ଜାଣିଥିବା ବେଦାନ୍ତନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଏହିପରି କରେ।
Verse 64
अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा । ततः सिद्धो दिवं गच्छेद् ब्रह्मलोक॑ सनातनम्
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ ଓ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 65
काम॑ क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत् । न तेन किज्विन्न प्राप्त तीर्थाभिगमनाद् भवेत्
ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭକୁ ଜୟ କରି ତୀର୍ଥରେ ବସେ, ତୀର୍ଥାଭିଗମନର ପୁଣ୍ୟରୁ ତାହା ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 66
यान्यगम्यानि तीर्थाणि दुर्गाणि विषमाणि च | मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमीक्षया
ଯେ ଜଣେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗମ ଓ ବିଷମ ଭୂମି ହେତୁ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥକୁ ଶରୀରେ ଯାଇ ପାରେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସମୀକ୍ଷା-ମନନ କରି ମନେ ମନେ ସେଠାକୁ ଯାଉ।
Verse 67
इदं मेध्यमिदं पुण्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । इदं रहस्यं वेदानामाप्लाव्यं पावनं तथा
ଅଜଦ୍ରିୟ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଦ୍ଧିକର, ଏହା ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗଲାଭର ଅନୁତ୍ତମ ସାଧନ। ଏହା ବେଦମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ—ସ୍ନାନ ସଦୃଶ ଭାବେ ଅନ୍ତରକୁ ଧୋଇ ଦେଇ ପାବନ କରେ।
Verse 68
यह तीर्थ-सेवनका कार्य परम पवित्र, पुण्यप्रद, स्वर्गकी प्राप्तिका सर्वोत्तम साधन और वेदोंका गुप्त रहस्य है। प्रत्येक तीर्थ पावन और स्नानके योग्य होता है ।।
ତୀର୍ଥସେବନର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପରମ ପାବନ, ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ, ସ୍ୱର୍ଗଲାଭର ଅନୁତ୍ତମ ସାଧନ ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ନାନଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ, ଆତ୍ମହିତକାମୀ ସାଧୁଜନକୁ, ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଶାସନାନୁଗତ ଶିଷ୍ୟର କାନରେ ମାତ୍ର ଗୋପନରେ ଜପି କହିବା ଉଚିତ।
Verse 69
दत्तवान् गौतमस्यैतदड्लिरा वै महातपा: । अज्धिरा: समनुज्ञात: काश्यपेन च धीमता,सबसे पहले महातपस्वी अड्जिराने गौतमको इसका उपदेश दिया। अ्-िराको बुद्धिमान् काश्यपजीसे इसका ज्ञान प्राप्त हुआ था
ମହାତପସ୍ୱୀ ଅଙ୍ଗିରା ପ୍ରଥମେ ଏହି ଉପଦେଶ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଅନୁମତି ସହିତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ।
Verse 70
महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् | जपंश्चाभ्युत्थित: शश्चन्निर्मल: स्वर्गमाप्रुयात्
ଏହି କଥା ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଜପ-ପାଠଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ପାବନ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପାବନ। ଯେ ଶୁଚି ହୋଇ, ସାବଧାନ ଓ ଉତ୍ସାହସହିତ ନିତ୍ୟ ଏହାକୁ ଜପ କରେ, ସେ ପାପରୁ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 71
इदं यश्चापि शूणुयाद् रहस्यं त्वड्धिरोमतम् | उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातीश्व संस्मरेत्,जो अज्िरामुनिके इस रहस्यमय मतको सुनता है, वह उत्तम कुलमें जन्म पाता और पूर्वजन्मकी बातोंको स्मरण करता है
ଯେ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଧର୍ମୋପଦେଶକୁ—ପରମ ହିତକର ପରାମର୍ଶ ଭାବେ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ପାଏ।
Verse 93
विबोध्यते विमानस्थ: सो5प्सतेभिरभिष्ठत: । पुष्कर
ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସେବାରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର, ପ୍ରଭାସ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ସାଗରୋଦକ, ଦେବିକା, ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣବିନ୍ଦୁ—ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବିମାନାରୂଢ଼ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ; ଅପ୍ସରାମାନେ ତାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରି କରି ସେଠାରେ ଜାଗେଇ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 106
कुशेशयं च देवं त॑ धूयते तस्य किल्बिषम् । जो मनुष्य मन और इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए हिरण्यविन्दु तीर्थमें स्नान करके वहाँके प्रमुख देवता भगवान् कुशेशयको प्रणाम करता है, उसके सारे पाप धुल जाते हैं
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସଂଯମରେ ରଖି ହିରଣ୍ୟବିନ୍ଦୁ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେଠାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବ ଭଗବାନ କୁଶେଶୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ପାପ ଧୋଇଯାଏ।
Verse 156
एकमासं निराहार: स पश्यति हि देवता: । जहाँ उत्तर दिशामें भागीरथी गंगा गिरती हैं और वहाँ उनका स्रोत तीन भागोंमें विभक्त हो जाता है
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଅବତରି ତାଙ୍କର ଧାରା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ତ୍ରିସ୍ଥାନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ କରେ।
Verse 166
सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः । सप्तगड़, त्रिगड़ और इन्द्रमार्गमें पितरोंका तर्पण करनेवाला मनुष्य यदि पुनर्जन्म लेता है तो उसे अमृत भोजन मिलता है (अर्थात् वह देवता हो जाता है।)
ଅଜଡ୍ରିୟ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସପ୍ତଗଡ, ତ୍ରିଗଡ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ସେ ଯଦି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ମଧ୍ୟ, ସୁଧା (ଅମୃତ) ଭୋଜନର ଅଧିକାର ଲାଭ କରେ; ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 173
एकमासं निराहार: सिद्धि मासेन स व्रजेत् । महाश्रम तीर्थमें स्नान करके प्रतिदिन पवित्र भावसे अग्निहोत्र करते हुए जो एक महीनेतक उपवास करता है, वह उतने ही समयमें सिद्ध हो जाता है
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂରା ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହେ, ସେ ସେହି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ବିଶେଷତଃ ମହାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି କରି ଯେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ ପାଳନ କରେ, ସେ ସେହି ସମୟରେ ହିଁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 186
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्म॒हत्यया | जो लोभका त्याग करके भृगुतुड्ग-क्षेत्रके महाहदद नामक तीर्थमें स्नान करता है और तीन राततक भोजन छोड़ देता है, वह ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो जाता है
ତିନି ରାତି ଉପବାସ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ-କ୍ଷେତ୍ରର ‘ମହାହ୍ରଦ’ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ ଏବଂ ତିନି ରାତି ଭୋଜନ ଛାଡ଼ି ରହେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 366
समागच्छन्ति माध्यां तु प्रयागे भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! षष्टिहदद नामक तीर्थमें स्नान करनेसे अन्नदानसे भी अधिक फल प्राप्त होता है। माघ-मासकी अमावास्याको प्रयागराजमें तीन करोड़ दस हजार अन्य तीर्थोंका समागम होता है
ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ପବିତ୍ର ଧାରାମାନେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ‘ଷଷ୍ଟିହଦ’ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅନ୍ନଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ମାଘ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ତିନି କୋଟି ଦଶ ହଜାର ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସମାଗମ ହୁଏ—ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 373
स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मल: स्वर्गमाप्तुयात् । भरतश्रेष्ठ) जो नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करते हुए माघके महीनेमें प्रयागमें स्नान करता है वह सब पापोंसे मुक्त होकर स्वर्गमें जाता है
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ। ଯେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between ethical character (e.g., compassion, restraint) and inherited status: whether brāhmaṇya should be accessible through tapas, conduct, and learning, or treated as categorically restricted by birth as the exemplum concludes.
The narrative uses a concrete incident of harm and accusation to argue that social identity claims are policed through both behavior and genealogy, while also preserving an ethical ideal that a brāhmaṇa ought to be maitri-oriented and non-cruel; the chapter records the tension rather than resolving it into a single universally applicable rule.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter’s meta-function is exemplificatory (itihāsa-udāharaṇa), positioning the Mataṅga story as interpretive evidence within Bhīṣma’s larger instructional archive on dharma.