Adhyaya 25
अहिंसयित्वा ब्रह्महत्याविधानम् / Brahmahatyā incurred without physical violence
Upa-parva: Brahmahatyā-anuśāsana (Discourse on ‘Brahmin-slaying’ by non-violent means)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain, in principled terms, how brahmahatyā can occur ‘without harming’ (ahiṃsayitvā). Bhīṣma replies that he previously posed the same question to Vyāsa and now transmits Vyāsa’s definitive categories. The chapter enumerates non-violent acts that are treated as brahmahatyā because they effectively destroy a Brahmin’s survival, dignity, or the continuity of sacred knowledge: (1) inviting a poor Brahmin for alms and then refusing by saying ‘there is none’; (2) depriving an uninvolved/neutral learned Brahmin of his means of livelihood; (3) creating obstacles to water access for a thirsty cattle-community; (4) disparaging śruti or authoritative śāstra without understanding; (5) withholding a well-suited marriage for one’s accomplished daughter; (6) causing deep, penetrating grief to twice-born persons through falsehood and adharmic conduct; (7) seizing the entire property of a blind, lame, or incapacitated Brahmin; and (8) abandoning the sacred fire through negligence in āśrama, forest, village, or city. The discourse reframes ‘killing’ as structural harm: deprivation, obstruction, and corrosive speech that dismantle dharmic infrastructure.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े पितामह के पास युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—प्राचीन ब्राह्मण किसे दान का श्रेष्ठ पात्र मानते हैं: दण्ड-कमण्डलु धारण करने वाला ब्रह्मचारी, या वह जो जीवन-रक्षा हेतु वर्णाश्रमोचित वृत्ति अपनाए? → भीष्म पात्रता को बाह्य चिह्नों से नहीं, आचरण-धर्म से जोड़ते हैं; युधिष्ठिर फिर शंका करते हैं—यदि दाता की श्रद्धा शुद्ध हो तो क्या हव्य-कव्य-दान में दोष रह जाता है? इस पर चर्चा ‘श्रद्धा बनाम पात्रता’ के सूक्ष्म द्वंद्व में प्रवेश करती है। → कश्यप-वचन और भीष्म-निर्णय से शिखर आता है—वेद, षडङ्ग, सांख्य, पुराण, कुल-गौरव—ये सब शील-रहित द्विज को गति नहीं देते; और धर्म-लक्षण के रूप में अहिंसा, सत्य, अक्रोध, आनृशंस्य, दम, आर्जव तथा ब्रह्मचर्य, मद्य-मांस-त्याग, शम आदि को निर्णायक बताया जाता है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि जिन ब्राह्मणों में ये गुण हों, उन्हें दिया दान महान फल देता है; ऐसे पात्र को गाय, घोड़ा, अन्न, धन आदि देने से दाता परलोक में शोक नहीं करता, और एक भी उत्तम द्विज कुल का उद्धार कर सकता है—अतः गुणोपेत ब्राह्मण को दूर से भी खोजकर सत्कारपूर्वक दान देना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ! प्राचीन ब्राह्मण किसको दानका श्रेष्ठ पात्र बताते हैं? दण्ड-कमण्डलु आदि चिह्न धारण करनेवाले ब्रह्मचारी ब्राह्मणको अथवा चिह्नरहित गृहस्थ ब्राह्मगको?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାତ୍ର କାହାକୁ କହନ୍ତି—ଦଣ୍ଡ-କମଣ୍ଡଳୁ ଆଦି ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ, ନା କି ଚିହ୍ନରହିତ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ? ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଗୁଣବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦୂରେ ଥିବା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ଡାକି ନିଜ ଗୃହରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
भीष्म उवाच स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिज़्िने चेतराय च । देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାରାଜ! ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମୋଚିତ ଜୀବନବୃତ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସେ ଚିହ୍ନଧାରୀ ହେଉ କି ଚିହ୍ନରହିତ—ଉଭୟଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କାରଣ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଏହି ଦୁଇଜଣେ ତପସ୍ବୀ ଓ ଦାନପାତ୍ର।
Verse 3
युधिछिर उवाच श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद् द्विजातये । हव्यं कव्यं तथा दानं को दोष: स्यात् पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହିଁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)କୁ ହବ୍ୟ, କବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ନଥିବାରୁ ତାହାର କେଉଁ ଦୋଷ ହୁଏ?
Verse 4
भीष्म उवाच श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोी5पि न संशय: । पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ! ଦମନ କରିବାକୁ କଠିନ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତ ପୁରୁଷ ସର୍ବତ୍ର ପବିତ୍ର; ତେବେ, ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଧର୍ମାନୁକୂଳ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ତୁମ ପବିତ୍ରତାରେ ସନ୍ଦେହ କ’ଣ?
Verse 5
युधिछिर उवाच न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नर: । कव्यप्रदाने तु बुधा: परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदु:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କବ୍ୟ-ପ୍ରଦାନ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବୁଧମାନେ ମାନନ୍ତି—ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?
Verse 6
भीष्म उवाच न ब्राह्मण: साधयते हव्यं दैवात् प्रसिद्ध्यति । देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ଯଜ୍ଞ-ହୋମ ଆଦି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ସିଦ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ତାହା ଦୈବବଳରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଯଜମାନମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 7
ब्राह्मणान् भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्म॒ुवादिन: । मार्कण्डेय: पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान् ७ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହିଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାତନକାଳରେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଲୋକେ ତାହାକୁ ମାନନ୍ତି।
Verse 8
युधिछिर उवाच अपूर्वोजप्यथवा विद्वान् सम्बन्धी वा यथा भवेत् । तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्र भवेत् तु सः
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ଅପରିଚିତ ହେଉ, କିମ୍ବା ବିଦ୍ୱାନ ହେଉ, କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ହେଉ; ତପସ୍ବୀ ହେଉ କି ଯଜ୍ଞଶୀଳ ହେଉ—ସେ କେଉଁ କେଉଁ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନର ଉତ୍ତମ ପାତ୍ର ହୁଏ?
Verse 9
भीष्म उवाच कुलीन: कर्मकृद् वैद्यस्तथैवाप्यानृशंस्यवान् | ह्वीमानृजु: सत्यवादी पात्र पूर्वे च ये त्रय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସୁକୁଳଜ, ଧର୍ମକର୍ମରେ ପରିଶ୍ରମୀ, ବେଦବିଦ୍ ଓ ଦୟାଳୁ; ତଥା ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ସରଳ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ—ସେ ଦାନର ଉତ୍ତମ ପାତ୍ର। ଏବଂ ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିବା ସେଇ ତିନି ପ୍ରକାର—ଅପରିଚିତ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ତପସ୍ବୀ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାତ୍ର ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 10
तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णा तेजसां मतम् | पृथिव्या: काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि,कुन्तीनन्दन! इस विषयमें तुम मुझसे पृथ्वी, काश्यप, अग्नि और मार्कण्डेय--इन चार तेजस्वी व्यक्तियोंका मत सुनो
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ପାର୍ଥ! ଏବେ ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଚାରିଜଣ ତେଜସ୍ବୀ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମତ ଶୁଣ—ପୃଥିବୀ, କାଶ୍ୟପ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ମହର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ। ଧର୍ମ ଓ ଅନୁଭବ ଆଧାରିତ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବ।
Verse 11
पृथिव्युवाच यथा महाणेवि क्षिप्त: क्षिप्रं लेष्टविनश्यति । तथा दुश्नरितं सर्व त्रिवृत्यां च निमज्जति
ପୃଥିବୀ କହିଲା—ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ମାଟିର ଢେଲା ଶୀଘ୍ର ଗଳି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଯାଜନ, ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ପ୍ରତିଗ୍ରହ—ଏହି ତ୍ରିବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ମୁନି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 12
काश्यप उवाच सर्वे च वेदा: सह षड्भिरज्जैः सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म । नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य
କାଶ୍ୟପ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୀଳହୀନ, ତାହା ପାଇଁ ଷଡ଼ଙ୍ଗସହିତ ସମସ୍ତ ବେଦ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ପୁରାଣର ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ—ଏ ସବୁ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଗତିର ସାଧନ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 13
अग्निर॒ुवाच अधीयान: पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यश: परेषाम् | प्रभ्रश्यतेडसौ चरते न सत्यं लोकास्तस्य हारान्तवन्तो भवन्ति
ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ନିଜକୁ ମହାପଣ୍ଡିତ ଭାବି ବିଦ୍ୟାର ଗର୍ବ କରେ, ଏବଂ ସେଇ ବିଦ୍ୟାବଳରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଯଶକୁ ହରଣ କରେ—ସେ ଧର୍ମରୁ ପତିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟପଥରେ ଚାଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ କ୍ଷୟଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଏ, ଯାହାର ଶେଷ ହାନିରେ।
Verse 14
मार्कण्डेय उवाच अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवाप्तरुयात्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯଦି ତୁଳାର ଗୋଟିଏ ପାଟିରେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ-ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଟିରେ ସତ୍ୟକୁ ରଖି ତୋଳାଯାଏ, ତଥାପି ମୁଁ କହିପାରେନି ଯେ ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ୟର ଅର୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହେବ କି ନାହିଁ। ସତ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଅପରିମେୟ।
Verse 15
भीष्म उवाच इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोडमिततेजस: । पृथिवी काश्यपो<ग्निश्च प्रकृष्टायुश्व भार्गव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରି ସେ ଚାରିଜଣ ଅମିତତେଜସ୍ୱୀ—ପୃଥିବୀ, କାଶ୍ୟପ, ଅଗ୍ନି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାର୍ଗବ (ମାର୍କଣ୍ଡେୟ)—ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 16
युधिषछ्िर उवाच यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हवि: । दत्तं ब्राह्गकामाय कथं तत् सुकृतं भवेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରତଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ତେବେ ‘ବ୍ରାହ୍ମ’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଫଳର କାମନାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କିପରି ସଫଳ ସୁକୃତ ହେବ?
Verse 17
भीष्म उवाच आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगा: । भुज्जते ब्रह्म॒कामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ରତରେ ବଦ୍ଧ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ‘ଆଦିଷ୍ଟି’ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଦି ଯଜମାନଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ-ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ଦୋଷ ଭୋଜକଙ୍କର, ଦାତାଙ୍କ ଦାନର ନୁହେଁ।
Verse 18
युधिछिर उवाच अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिण: । किंनिमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଅନେକ ପକ୍ଷବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଅନେକ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରାପ୍ୟ। ଏଠାରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ କ’ଣ? ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 19
भीष्म उवाच अहिंसा सत्यमक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा । आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्,भीष्मजीने कहा--राजेन्द्र! अहिंसा, सत्य, अक्रोध, कोमलता, इन्द्रियसंयम और सरलता--ये धर्मके निश्चित लक्षण हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅକ୍ରୋଧ, କରୁଣା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମ ଓ ସରଳତା—ଏହିମାନେ ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 20
ये तु धर्म प्रशंसन्तश्नरन्ति पृथिवीमिमाम् | अनाचरन्तस्तद् धर्म संकरेडभिरता: प्रभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଯେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କରି ଘୁରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଧର୍ମକୁ ନିଜେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ ଢୋଙ୍ଗୀ; ଧର୍ମର ନାମରେ ସଂକର ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସାରେ ରତ ଥାନ୍ତି।
Verse 21
तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्चं वा ददाति यः । दश वर्षाणि विष्ठां स भुड्क्ते निरयमास्थित:,ऐसे लोगोंको जो सुवर्ण, रत्न, गौ अथवा अश्व आदि वस्तुओंका दान करता है वह नरकमें पड़कर दस वर्षोंतक विष्ठा खाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଏମିତି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଆଦି ଦାନ କରେ, ସେ ନରକରେ ପଡ଼ି ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଠା ଭୋଗ କରେ।
Verse 22
मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम् । कृतं कर्माकृतं वापि रागमोहेन जल्पताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଗ ଓ ମୋହର ବଶରେ ପଡ଼ି, ନିଜେ କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟକର୍ମକୁ ଲୋକମଝିରେ ଢିଣ୍ଡିମ ପିଟୁଥିବା ଉଚ୍ଚବର୍ଣ୍ଣୀୟମାନେ ମେଦ, ପୁଲ୍କସ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟଜମାନଙ୍କ ସମାନ ଗଣ୍ୟ।
Verse 23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे । ददते नेह राजेन्द्र ते लोकान् भुज्जतेडशुभान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ନ ଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଶୁଭ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 24
युधिछिर उवाच कि परं ब्रह्मचर्य च कि परं धर्मलक्षणम् | किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଧର୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଶୌଚ (ପବିତ୍ରତା) କ’ଣ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 25
भीष्म उवाच ब्रह्मचर्यात् परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् | मयदियां स्थितो धर्म: शमश्वैवास्य लक्षणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାତ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ମଧୁ/ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସର ବର୍ଜନ। ବେଦୋକ୍ତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ହିଁ ଧର୍ମ; ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶମ—ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ସଂଯମ। ଏହିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଶୌଚ।
Verse 26
युधिछिर उवाच कस्मिन् काले चरेद् धर्म कस्मिन् काले<र्थमाचरेत् । कस्मिन् काले सुखी च स्यात् तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ, କେଉଁ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁ ସମୟରେ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ସମୟରେ ସୁଖୀ ହେବା ସମ୍ଭବ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 27
युधिष्ठिने पूछा-पितामह! मनुष्य किस समय धर्मका आचरण करे? कब अर्थोपार्जनमें लगे तथा किस समय सुखभोगमें प्रवृत्त हो? यह मुझे बताइये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ, ପ୍ରଥମେ ଯଥୋଚିତ ସମୟରେ ଅର୍ଥସାଧନ କର; ତାପରେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଧର୍ମ ଆଚରଣ କର; ତାହା ପରେ ମାତ୍ର କାମ (ସୁଖଭୋଗ) କର। କିନ୍ତୁ କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଅତିଭୋଗରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 28
ब्राह्मणांश्वैव मन्येत गुरूंश्वाप्पभिपूजयेत् । सर्वभूतानुलोमश्न मृदुशील: प्रियंवद:
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳ ରହିବା, ମୃଦୁଶୀଳ ହେବା, ଏବଂ ପ୍ରିୟବଚନ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 29
अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम् । गुरोश्वालीककरणं तुल्य॑ तद् ब्रह्म॒हत्यया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଧିକାର-କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ, ବିଶେଷକରି ନ୍ୟାୟ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ମିଥ୍ୟା କହିବା; ରାଜାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୈଶୁନ୍ୟ/ଚୁଗୁଳି କରିବା; ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି କପଟ ଆଚରଣ କରିବା—ଏ ତିନିଟି ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ସମାନ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद् गां तथैव च । भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସେହିପରି ଗାଈକୁ ମାରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଯେକୌଣସି ଏକ କରେ—ରାଜହିଂସା କିମ୍ବା ଗୋହତ୍ୟା—ତାହାର ପାପ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ସମାନ।
Verse 31
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान् परित्यजेत् । नच ब्राह्मणमाक्रोशेत् सम॑ तद् ब्रह्महत्यया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେବେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ-ପାଠ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଳି/ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନି ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ସମାନ।
Verse 32
युधिछिर उवाच कीदृशा: साधवो वितप्रा: केभ्यो दत्त महाफलम् | कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତ୍ୟରେ ସାଧୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ? କାହାକୁ ଦିଆ ଦାନ ମହାଫଳ ଦେଉଛି? ଏବଂ କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ୍? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 33
भीष्म उवाच अक्रोधना धर्मपरा: सत्यनित्या दमे रता: | तादृशा: साधवो वित्रास्तेभ्यो दत्त महाफलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୋଧରହିତ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମରେ ରତ—ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ସାଧୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ମହାଫଳ ଦେଉଛି (ଏହେତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ୍)।
Verse 34
अमानिन: सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रिया: । सर्वभूतहिता मैत्रास्ते भ्यो दत्त महाफलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଅହଂକାରରହିତ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସହନଶୀଳ, ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୃଢ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତେ ନିବିଡ଼ ଓ ମୈତ୍ରୀଭାବସମ୍ପନ୍ନ—ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 35
जिनमें अभिमानका नाम नहीं है, जो सब कुछ सह लेते हैं, जिनका विचार दृढ़ है, जो जितेन्द्रिय, सम्पूर्ण प्राणियोंक हितकारी तथा सबके प्रति मैत्रीभाव रखनेवाले हैं, उनको दिया हुआ दान महान् फल देनेवाला है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ନିର୍ଲୋଭ, ଶୁଚି, ବିଦ୍ୱାନ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ନିରତ—ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 36
साड़ांश्व चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभ: । षड्भ्य: प्रवृत्त: कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦାଙ୍ଗସହିତ ଚାରି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଷଡ୍କର୍ମରେ—ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ, ଯଜନ-ଯାଜନ, ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ—ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥାଏ, ଋଷିମାନେ ତାକୁ ଦାନର ଉତ୍ତମ ପାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 37
ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्त महाफलम् | सहस्रगुणमाप्रोति गुणाहाय प्रदायक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଏହିପରି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ମହାଫଳ ଦେଏ। ଗୁଣ ବିଚାର କରି ଦାନ କରୁଥିବା ଦାତା ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ପାଏ।
Verse 38
जो ब्राह्मण ऊपर बताये हुए गुणोंसे युक्त होते हैं, उन्हें दिया हुआ दान महान् फल देनेवाला है। गुणवान् एवं सुयोग्य पात्रको दान देनेवाला दाता सहसख्रगुना फल पाता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ମହାଫଳଦାୟକ; ଗୁଣବାନ ଓ ସୁଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦାନ କରୁଥିବା ଦାତା ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ପାଏ। ଉତ୍ତମ ପ୍ରଜ୍ଞା, ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣଜନ୍ୟ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ସଦାଚାର ଓ ସୁଶୀଳତାରେ ସମନ୍ୱିତ ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏଠାରେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାତାଙ୍କ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
Verse 39
गामश्चृ वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् । द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ, ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସୁବିନିଯୋଗରେ ଦିଆ ଦାନ ଦାତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ପକାଏ ନାହିଁ; ସୁପାତ୍ରେ ନିବେଦିତ ଦାନ ପରଲୋକ ଶୋକରୁ ରକ୍ଷା କରେ ଓ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Verse 40
तारयेत कुलं सर्वमेको5पीह द्विजोत्तम: । किमज़ पुनरेवैते तस्मात् पात्रं समाचरेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ତାରିପାରେ; ତେବେ ଏପରି ଅନେକ ଥିଲେ କ’ଣ କହିବା! ତେଣୁ ସୁପାତ୍ରକୁ ସାବଧାନରେ ଖୋଜି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ପିତର ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 41
निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्म॒णं साधुसम्मतम् । दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्नचापि पूजयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଆଣି, ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପୂଜା-ଆଦର କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
How an agent can incur brahmahatyā without literal killing—resolved by redefining ‘slaying’ as actions that dismantle life-support systems (alms, livelihood, water, dignity, and knowledge transmission).
Non-violence is not merely abstention from physical harm; it includes safeguarding access to essentials, truthful dealing with dependents, and restraint in speech that targets scripture or vulnerable persons.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the chapter functions as a definitional/legal-ethical taxonomy, emphasizing consequence through classification rather than promised merit.