Adhyaya 170
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—धर्म और अधर्म का प्रवर्तन मनुष्य की बुद्धि में ‘काल’ के प्रवेश से होता है; वही निग्रह और अनुग्रह का अदृश्य नियन्ता है। → भीष्म ‘काल’ की सत्ता बताते हुए एक सूक्ष्म शंका उठाते हैं: यदि सब कुछ काल के अधीन है, तो धर्म-पालन का प्रयोजन क्या? फिर वे दिखाते हैं कि काल कभी धर्म को अधर्म नहीं बना सकता; धर्म का फल देखकर बुद्धि धर्म की ओर दृढ़ होती है, और धार्मिकी आत्म-पूजा (आत्मशुद्धि) ही सच्चा ऐश्वर्य है। → अध्याय का शिखर उस निर्णायक प्रतिपादन में है—‘सर्वेषां तुल्यदेहानां… कालो धर्मेण संयुक्तः’—सबके देह-आत्मा समान हैं; काल जब धर्म से संयुक्त होता है तो वही गुरु-तत्त्व बनकर सबको धर्म की ओर ले जाता है, इसलिए धर्म-सेवन में किसी का जन्माधारित निषेध नहीं। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि धर्म का कार्य है विशुद्धता और पाप-स्पर्श का अभाव; धर्म विजयावह है और तीनों लोकों के लिए प्रकाश-कारण है। ‘मैं शूद्र हूँ, मुझे अधिकार नहीं’—ऐसी आत्म-हीन मान्यता को वे अस्वीकार करते हैं: धर्म-सेवा में दोष नहीं, और सत्पुरुषों का लोक-मत ही गुरु है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--हू< बक। ] अति्शशा:< चतुःषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मका शुभाशु भ कर्मोको ही सुख-दुःखकी प्राप्तिमें कारण हुए धर्मके अनुष्ठानपर जोर देना भीष्म उवाच कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम् । तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା କରାଏ ଓ ଯାହା ସେ ନିଜେ କରେ—ସେ ସତ୍ ହେଉ କି ଅସତ୍, କରାଯାଇଥିବା ହେଉ କି ନ କରାଯାଇଥିବା—ତାହାରେ ସତ୍କର୍ମ କରି ‘ଏହାର ଶୁଭ ଫଳ ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିବ’ ବୋଲି ଧୈର୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଅସତ୍କର୍ମ କରି କୌଣସି ଭଲ ଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 2
काल एव सर्वकाले निग्रहानुग्रहौ ददत् । बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मो प्रवर्तते,काल ही सदा निग्रह और अनुग्रह करता हुआ प्राणियोंकी बुद्धिमें प्रविष्ट हो धर्म और अधर्मका फल देता रहता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କାଳ ହିଁ ସର୍ବକାଳେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦାନ କରେ। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଫଳକୁ ନିରନ୍ତର ବଣ୍ଟନ କରିଥାଏ।
Verse 3
तदा त्वस्य भवेद् बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात् । तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଫଳ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମର ମୂଲ୍ୟକୁ ଜାଣି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ତାହାପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୁଏ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ତାହାର ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼େ, ଏବଂ ତେବେ ମନ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ନହେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଧର୍ମରେ ସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ରଖେନାହିଁ।
Verse 4
एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम् | कालयुक्तो5प्युभयविच्छेषं॑ युक्त समाचरेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରାଜ୍ଞତାର ଚିହ୍ନ ଏତିକି: ଧର୍ମର ଫଳରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖି ଧର୍ମାଚରଣରେ ଲାଗିଯିବା। କାଳ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ ପ୍ରତିକୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଦୁହିଁକୁ ବିଚାରି ଜାଣୁଥିବା ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥାନୁସାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 5
यथा ह्ुपस्थितैश्वर्या: प्रजायन्ते न राजसा: । एवमेवात्मना5७त्मानं पूजयन्तीह धार्मिका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସ୍ଥାପିତ, ସେମାନେ ରଜୋଗୁଣପ୍ରେରିତ ଅତିତାପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହିପରି ଧାର୍ମିକମାନେ ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନର ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ, ସେମାନେ ଅନ୍ତଃସତ୍ତାକୁ ଉଚ୍ଚ ପଦକୁ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି—ରଜସର ପ୍ରାବଳ୍ୟରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ନ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ।
Verse 6
न हाधर्मतयाधर्म दद्यात् काल: कथंचन । तस्माद् विशुद्धमात्मानं जानीयाद् धर्मचारिणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କାଳ କେବେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅଧର୍ମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଧର୍ମାଚାରୀକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାବାନ୍ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 7
स्प्रष्टमप्पसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम् । अधर्म: संततो धर्म कालेन परिरक्षितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଧର୍ମ ଧର୍ମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ; ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିହେବ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ସଦା ସ୍ଥିର, କାଳ ତାହାକୁ ସବୁଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ତେଣୁ ଅଧର୍ମ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 8
कायवितौ हि धर्मेण धर्मो हि विजयावह: । त्रयाणामपि लोकानामालोक: कारणं भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଆଚରଣ ସଂଯମିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଧର୍ମ ହିଁ ବିଜୟଦାୟକ ହୁଏ। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଆଲୋକ; ଏହି ଲୋକରେ ରକ୍ଷାର କାରଣ—ଶୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ପାପସ୍ପର୍ଶକୁ ନିବାରେ।
Verse 9
नतु वक्षिन्नयेत् प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम् । उच्यमानस्तु धर्मेण धर्मलोकभयच्छले
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେତେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାହାର ହାତ ଧରି ବଳପୂର୍ବକ ତାକୁ ଧର୍ମପଥରେ ଲଗାଇ ପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଧର୍ମକଥା କହି, ଲୋକନିନ୍ଦା-ଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ତାକୁ ଧର୍ମାଚରଣ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିପାରେ।
Verse 10
शूद्रो5हं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने । इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି କେହି ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମନେ ଧରନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଶୂଦ୍ର; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଚତୁରାଶ୍ରମ ସେବନରେ ମୋର ଅଧିକାର ନାହିଁ।’ କିନ୍ତୁ ସାଧୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ମନରେ ଏପରି ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱୟଂସୀମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 11
विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिड्ल्भत: । पज्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ବିଶେଷରୂପେ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀର ପଞ୍ଚମହାଭୂତରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କରେ ସମାନ। ତଥାପି ଲୋକଧର୍ମ ଓ ବିଶେଷଧର୍ମରେ ଭେଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଯେପରି ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି ସମସ୍ତେ ପୁନଃ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଏହାର ଶାସ୍ତ୍ରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।
Verse 12
लोकथर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम् । यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋକଧର୍ମ ଓ ଧର୍ମ (ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଛି। କାରଣ ଏହି—ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ପୁନଃ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଏହା ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିସ୍ତାର ଅଛି।
Verse 13
अध्रुवो हि कथं लोक: स्मृतो धर्म: कथं ध्रुव: । यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्म: सनातन:
ଯଦି ଲୋକମାନେ ଅଧ୍ରୁବ (ଅନିତ୍ୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ତେବେ ଧର୍ମକୁ ଧ୍ରୁବ କିପରି କୁହାଯିବ? କିନ୍ତୁ, ତାତ! ଯେଉଁଠାରେ କାଳ ନିଜେ ଧ୍ରୁବ ଓ ଅବ୍ୟର୍ଥ ସତ୍ୟ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ସନାତନ।
Verse 14
सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम् । कालो धर्मेण संयुक्त: शेष एव स्वयं गुरु:
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ସମାନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦୃଶ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ—ସେଇ ନିଜେ ଗୁରୁ।
Verse 15
एवं सति न दोषो<स्ति भूतानां धर्मसेवने । तिर्यग्योनावषि सतां लोक एव मतो गुरु:
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମସେବନରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିରେ ଥିବା ସତ୍ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକ ହିଁ ଗୁରୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 164
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଧର୍ମପ୍ରଶଂସା’ ନାମକ ଏକଶ ଚଉଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।