Adhyaya 167
Chapter Arc: वायुदेव युधिष्ठिर से कहते हैं कि अब वे भगवान् शंकर (रुद्र) के माहात्म्य का वर्णन करेंगे—उस देव का, जो बहुरूप है और जिसके नाम-रूप अनंत हैं। → शिव के अनेक नामों (अग्नि, स्थाणु, महेश्वर, एकाक्ष, त्र्यम्बक, विश्वरूप) और उनके द्वैत-स्वरूप का विस्तार होता है—एक ओर घोर-उग्र तत्त्व, दूसरी ओर सौम्य-शिव तत्त्व; यही द्वंद्व जगत के शुभ-अशुभ, संहार-पालन, भय-आश्रय को एक साथ धारण करता है। → वर्णन चरम पर तब पहुँचता है जब शिव की ‘बहुरूपता’ और ‘सर्वाक्षिता’ उद्घाटित होती है—भूत-भव्य-भवत् में स्थावर-जंगम रूपों में उनका प्राकट्य, सहस्राक्ष/सर्वतोऽक्षिमय स्वरूप, और यह कि उनके नेत्रों से तेज प्रकट होता है तथा उनके चक्षुओं का अंत नहीं। → वायुदेव निष्कर्ष देते हैं कि वही देव मनुष्यों को आयु-बल-फल देते भी हैं और हर लेते भी; त्रैलोक्य के शुभ-अशुभ कर्मों के फल-वितरण में वे नित्य प्रवृत्त हैं; समस्त कामनाओं के अधीश्वर होने से ‘ईश्वर’ और महान लोकों के अधीश्वर होने से ‘महेश्वर’ कहलाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज छा अप ऋाल एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भगवान् शड्करके माहात्म्यका वर्णन वायुदेव उवाच युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मन: । रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ମହାବାହୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମହାଭାଗ୍ୟବାନ! ଶୁଣ— ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।”
Verse 2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणु महेश्वरम् । एकाक्ष॑ त्रयम्बकं॑ चैव विश्वरूपं शिवं तथा
ବାୟୁ କହିଲେ— ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅନେକ ନାମରେ ଡାକନ୍ତି— ଅଗ୍ନି, ମହାଦେବ, ସ୍ଥାଣୁ, ମହେଶ୍ୱର, ଏକାକ୍ଷ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଶିବ।
Verse 3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदु: । घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः
ବାୟୁ କହିଲେ— ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସେଇ ଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ରୂପ ଅଛି— ଗୋଟିଏ ଘୋର, ଅନ୍ୟଟି ଶିବ (ମଙ୍ଗଳମୟ)। ପୁନଃ ଏହି ଦୁଇ ରୂପର ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭେଦ ଅଛି।
Verse 4
उग्रा घोरा तनुर्यास्य सो<न्निर्विद्युत् स भास्कर: । शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापो5थ चन्द्रमा:
ବାୟୁ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ଯେ ଉଗ୍ର-ଘୋର ରୂପ, ସେ ଭୟ ଜନ୍ମାଏ; ସେଇ ଭାବରେ ସେ ଅଗ୍ନି, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ‘ଶିବ’ ନାମକ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ପରମ ଶାନ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ; ସେଇ ଭାବରେ ସେ ଧର୍ମ, ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର।
Verse 5
आत्मनोडर्ध तु तस्याग्नि: सोमो<र्ध पुनरुच्यते । ब्रह्मचर्य चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा
ବାୟୁ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଦେହର ଅର୍ଧ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ ପୁନଃ ସୋମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଏକ ତନୁ ଶିବରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରେ।
Verse 6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत् संहरते तथा । ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृत:
ବାୟୁ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ମୂର୍ତ୍ତି, ସେ ଜଗତ୍ର ସଂହାର କରେ। ଏବଂ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ ସେ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ।
Verse 7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत् प्रतापवान् | मांसशोणितमज्जादो यत् ततो रुद्र उच्यते
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦହନ କରନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଗ୍ର ଓ ପ୍ରତାପବାନ; ଏବଂ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ମଜ୍ଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରସନ୍ତି—ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ରୁଦ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 8
देवानां सुमहान् यच्च यच्चास्य विषयो महान् | यच्च विश्व महत् पाति महादेवस्तत: स्मृत:,वे देवताओंमें महान् हैं, उनका विषय भी महान् है तथा वे महान् विश्वकी रक्षा करते हैं; इसलिये “महादेव” कहलाते हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ; ତାଙ୍କର ଅଧିକାର-ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ; ଏବଂ ସେ ଏହି ମହାନ ବିଶ୍ୱକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି—ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ମହାଦେବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 9
धूम्ररूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते । समेधयति यत्नित्यं सर्वान् वै सर्वकर्मभि:
ବାୟୁ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ରୂପ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ସେ ‘ଧୂର୍ଜଟି’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସମେଧିତ (ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ-ସମୃଦ୍ଧ) କରନ୍ତି।
Verse 10
दहत्यूर्ध्व स्थितो यच्च प्राणान् तृणां स्थिरश्न यत्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦହନ କରେ, ଏବଂ ଯେ ତୃଣମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଷି ନେଉଛି—ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Verse 11
यदस्य बहुधा रूप॑ भूतं भव्यं भवत्तथा
ବାୟୁ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ରୂପ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମର ଆକାରରେ; ତେଣୁ ସେ ‘ବହୁରୂପ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 12
स्थावरं जज्जमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः । विश्वे देवाश्व यत्तस्मिन् विश्वरूपस्तत: स्मृत:
ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ଏହି ଦୁଇ ରୂପରେ ସେ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବାରୁ ସେ ‘ବହୁରୂପ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବାରୁ ସେ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 13
सहस्राक्षोड्युताक्षो वा सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । चक्षुष: प्रभवेत् तेजो नास्त्यन्तो5थास्य चक्षुषाम्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’ (ହଜାର ନେତ୍ରବାନ), ‘ଅୟୁତାକ୍ଷ’ (ଦଶହଜାର ନେତ୍ରବାନ) କିମ୍ବା ‘ସର୍ବତୋ’କ୍ଷିମୟ’ (ଯାହାର ନେତ୍ର ସର୍ବତ୍ର) ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ। ତାଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ତେଜ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନେତ୍ରମାନଙ୍କର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ।
Verse 14
सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्व यद् रमते सह । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपति: स्मृत:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ବସିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଓ ନିୟନ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଇ; ତେଣୁ ସେ ‘ପଶୁପତି’—ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिड्रमस्य यदा स्थितम् । महयत्यस्य लोकक्न प्रियं होतन्महात्मन:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହି ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ନିୟମିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କଲ୍ୟାଣ ବଢ଼ାଏ।
Verse 16
विग्रहं पूजयेद् यो वै लिड्7ं वापि महात्मन: । लिड्ं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते,जो महात्मा शंकरके श्रीविग्रह अथवा लिंगकी पूजा करता है, वह लिंगपूजक सदा बहुत बड़ी सम्पत्तिका भागी होता है
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କର ବିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ନିତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗପୂଜକ ମହାନ୍ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 17
ऋषयश्चापि देवाश्ष गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिड्रमेवार्चयन्ति सम यत् तदूर्ध्व समास्थितम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଋଷିମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉର୍ଧ୍ୱଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ହିଁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି।
Verse 18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन् मोदते स महेश्वर: । सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सल:
ସେହି ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ପୂଜିତ ହେଲେ ମହେଶ୍ୱର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ସେ ପ୍ରୀତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ କ୍ଷେମ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् । यजन्ते ते जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविण:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଦେବତା ଶ୍ମଶାନମାନେ ଦହନ କରୁଥିବା ରୂପରେ ବସନ୍ତି। ଯେ ଲୋକେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୀରସ୍ଥାନ ସେବନକାରୀ ହୋଇ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଲଭ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 20
विषयस्थ: शरीरेषु स मृत्यु: प्राणिनामिह । स च वायु: शरीरेषु प्राणापानशरीरिणाम्,वे प्राणियोंके शरीरोंमें रहनेवाले और उनके मृत्युरूप हैं तथा वे ही प्राण-अपान आदि वायुके रूपसे देहके भीतर निवास करते हैं
ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସେଇ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଶରୀରଭିତରେ ବାୟୁ ହୋଇ ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ଆଦି ପ୍ରାଣବାୟୁରୂପେ ବସେ।
Verse 21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधा:
ତାଙ୍କର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି—ଭୟଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମଧ୍ୟ—ଯାହାର ବହୁ ପ୍ରକାଶ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ସେହି ରୂପମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 22
नामधेयानि देवेषु बहुन्यस्य यथार्थवत् । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात् कर्मभिस्तथा,उनकी महत्ता, व्यापकता तथा दिव्य कर्मोंके अनुसार देवताओंमें उनके बहुत-से यथार्थ नाम प्रचलित हैं
ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ନାମ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥ ସହିତ ପ୍ରଚଳିତ—ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କର୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
Verse 23
वेदे चास्य विदुर्विप्रा: शतरुद्रीयमुत्तमम् । व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मन:
ବେଦର ଉତ୍ତମ ଶତରୁଦ୍ରୀୟରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ପ୍ରକାଶିତ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏବଂ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସେହି ମହାତ୍ମା (ଶିବ)ଙ୍କର ଉପସ୍ଥାନ—ସ୍ତବନ—ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।
Verse 24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्व चाप्युच्यते महत् । ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्यणा ऋषयो5परे
ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଦାତା—ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାନ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ଆଦି ଓ ଅଗ୍ର—ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
Verse 25
प्रथमो होष देवानां मुखादग्निमजीजनत् । ग्रहैर्बहुविधै: प्राणान् संरुद्धानुत्सूजत्यपि
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ; ନିଜ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ନାନା ପ୍ରକାର ଗ୍ରହବାଧାରେ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁକ୍ତ କରି ଦୁଃଖରୁ ରାହାତ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 26
विमुज्चति न पुण्यात्मा शरण्य: शरणागतान् । आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्व॒ पुष्कलान्
ବାୟୁ କହିଲେ—ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଓ ଶରଣ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଶରଣାଗତଙ୍କୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ। ଏମିତି ଶରଣଦାତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଧନ ଏବଂ ସତ୍କାମନାର ପ୍ରଚୁର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 27
शक्रादिषु च देवेषु तस्यैश्वर्यमिहोच्यते
ବାୟୁ କହିଲେ—ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ।
Verse 28
ऐश्वर्याच्चैव कामानामी श्वर: पुनरुच्यते
ବାୟୁ କହିଲେ—ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା-ଭୋଗର ଅଧିପତି ଥିବାରୁ ସେ ପୁନର୍ବାର ‘ଈଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 29
बहुभिववविधै रूपैर्विश्व॑ं व्याप्तमिदं जगत् । तस्य देवस्य यद् वक्त्र समुद्रे वडवामुखम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ବହୁ ଓ ନାନାବିଧ ରୂପରେ ସେ ଦେବ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ଦେବଙ୍କର ଯେ ମୁଖ, ସମୁଦ୍ରରେ ସେଇ ‘ବଡ଼ବାମୁଖ’ (ବଡ଼ବାନଳ) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 96
मनुष्यान् शिवमन्विच्छंस्तस्मादेष शिव: स्मृत: । अथवा उनकी जटाका रूप धूम्र वर्णका है
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ (ଶିବ) ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ସେହିହେତୁ ସେ ‘ଶିବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ତାଙ୍କ ଜଟା ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ସେ ‘ଧୂର୍ଜଟି’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କର୍ମଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ଉନ୍ନତି କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବାରୁ ‘ଶିବ’ ନାମ ଯଥାର୍ଥ।
Verse 106
स्थिरलिंगश्न यन्नित्यं तस्मात् स्थाणुरिति स्मृत: । ये ऊर्ध्वभागमें स्थित होकर देहधारियोंके प्राणोंका नाश करते हैं। सदा स्थिर रहते हैं और जिनका लिंग-विग्रह सदा स्थिर रहता है। इसलिये ये 'स्थाणु” कहलाते हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗଚିହ୍ନ ସଦା ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେହିହେତୁ ସେ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଡିଗ, ସ୍ଥିର।
Verse 161
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महेश्वरमाहात्म्यं नाम एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ମହେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକଶ ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 266
स ददाति मनुष्येभ्य: स एवाक्षिपते पुन: । पुण्यात्मा और शरणागतवत्सल तो वे इतने हैं कि शरणमें आये हुए किसी प्राणीका त्याग नहीं करते। वे ही मनुष्योंको आयु
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ପୁନଃ ହରଣ କରନ୍ତି। ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ—ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଥିବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ସେ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଇ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଧନ ଓ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ସେଇ ପୁନଃ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ନିଅନ୍ତି।
Verse 276
स एव व्यापृतो नित्य॑ं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । इन्द्र आदि देवताओंके पास उन्हींका दिया हुआ ऐश्वर्य बताया जाता है। तीनों लोकोंके शुभाशुभ कर्मोंका फल देनेके लिये वे ही सदा तत्पर रहते हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ତ୍ରିଲୋକର ଶୁଭାଶୁଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସେଇ ସଦା ବ୍ୟସ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କର ଯେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ସେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିନି ଲୋକରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ଦେବାକୁ ସେଇ ନିରନ୍ତର ତତ୍ପର।
Verse 283
महेश्वरक्ष लोकानां महतामीश्वरश्ष सः । समस्त कामनाओंके अधीश्वर होनेके कारण उन्हें “ईश्वर कहते हैं और महान् लोकोंके ईश्वर होनेके कारण उनका नाम “महेश्वर' हुआ है
ବାୟୁ କହିଲେ—ସମସ୍ତ କାମନା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିପତି ହେବାରୁ ସେ ‘ଈଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଏବଂ ମହାନ ଲୋକମାନଙ୍କ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ ହେବାରୁ ସେ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।