Adhyaya 166
Chapter Arc: युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से पूछते हैं—दुर्वासा के प्रसाद से जो अद्भुत प्रसंग घटा, उसमें भगवान शंकर का माहात्म्य, उनके नाम और उनका महान सौभाग्य क्या है; वे उसे विस्तार से जानना चाहते हैं। → वायुदेव (वक्ता-रूप में) कपर्दी रुद्र को नमस्कार कर उस दिव्य आख्यान का आरम्भ करते हैं: देवगण एक संकट में घिरते हैं, असुर-बल बढ़ता है, और देवताओं की सभा में रुद्र की शरणागति का भाव तीव्र होता जाता है; साथ ही देवताओं के भीतर अहं और ईर्ष्या की रेखाएँ भी उभरती हैं। → इन्द्र ईर्ष्यावश वज्र से प्रहार करना चाहते हैं, पर वह दिव्य बालक/ईश्वर-तत्त्व वज्र को स्तम्भित कर देता है; समस्त देवता और प्रजापति भी उस भुवनेश्वर को पहचान नहीं पाते और विस्मय में डूब जाते हैं—यहीं रुद्र की अचिन्त्य सत्ता का प्रत्यक्ष उद्घाटन होता है। → देवगण रुद्र की सर्वरूपता का स्तवन करते हैं—वह एक भी हैं, दो भी, अनेक भी; शत, सहस्र, शतसहस्र रूपों में व्याप्त हैं। अंततः देवता रुद्र से प्रार्थना करते हैं कि वे दैत्यों का संहार कर लोकों की रक्षा करें और धर्म-व्यवस्था को स्थिर करें। → देवताओं की याचना के बाद रुद्र की प्रत्युत्तर-क्रिया और दैत्यों के विनाश का अगला चरण आगे के प्रसंग की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा+ (0) अमन न षष्टर्याधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्णद्वारा भगवान् शड्करके माहात्म्यका वर्णन युधिछिर उवाच दुर्वासस: प्रसादात् ते यत् तदा मधुसूदन । अवाप्तमिह विज्ञान तन्मे व्याख्यातुमरहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ହେ ମଧୁସୂଦନ! ସେତେବେଳେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ଲୋକରେ ଆପଣ ଯେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ, ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।”
Verse 2
महाभाग्यं च यत् तस्य नामानि च महात्मन: । तत् त्वत्तो ज्ञातुमिच्छामि सर्व मतिमतां वर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମହାସୌଭାଗ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ପରିମାଣ ଓ ତାଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସେ ସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।”
Verse 3
वायुदेव उवाच हन्त ते कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य कपर्दिने । यदवाप्तं मया राजन् श्रेयो यच्चार्जितं यश:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଜଟାଧାରୀ କପର୍ଦ୍ଦିନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଯେ ଶ୍ରେୟ ଲାଭ କରିଛି ଓ ଯେ ଯଶ ଅର୍ଜନ କରିଛି, ସେହି କଥା ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 4
प्रयत: प्रातरुत्थाय यदधीये विशाम्पते । प्राज्जलि: शतरुद्रीयं तन््मे निगदत: शृणु
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଯେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ-ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ଏବେ ତାହା କହୁଛି; ଶୁଣ।
Verse 5
प्रजापतिस्तत् ससृजे तपसो<न्ते महातपा: । शड्करस्त्वसृजत् तात प्रजा: स्थावरजड़मा:,तात! महातपस्वी प्रजापतिने तपस्याके अन्तमें उस शतरुद्रियकी रचना की और शंकरजीने समस्त चराचर प्राणियोंकी सृष्टि की
ତାତ! ମହାତପସ୍ବୀ ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟାର ଶେଷରେ ସେହି (ଶତରୁଦ୍ରୀୟ)କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ପରେ ଶଙ୍କର ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 6
नास्ति किंचित् परं भूतं महादेवाद् विशाम्पते । इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମହାଦେବଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ତା ନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ସେ ହିଁ।
Verse 7
न चैवोत्सहते स्थातु कश्रिदग्रे महात्मन: । न हि भूतं सम॑ तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते,उन महात्मा शंकरके सामने कोई भी खड़ा होनेका साहस नहीं कर सकता। तीनों लोकोंमें कोई भी प्राणी उनकी समता करनेवाला नहीं है
ସେହି ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ିବାକୁ କାହାରି ସାହସ ନାହିଁ; ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି ଭୂତ ନାହିଁ।
Verse 8
गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रव:ः । विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ते च पतन्ति च
ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧମାତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଚେତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୃତପ୍ରାୟ ହୋଇ କମ୍ପି କମ୍ପି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
Verse 9
घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम् | श्रुत्वा विशीर्येद् हृदयं देवानामपि संयुगे,संग्राममें मेघगर्जनाके समान गम्भीर उनका घोर सिंहनाद सुनकर देवताओंका भी हृदय विदीर्ण हो सकता है
ମେଘଗର୍ଜନା ସମ ଗମ୍ଭୀର ତାଙ୍କର ସେଇ ଭୟଙ୍କର ନାଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁଣିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଭିଦିଯାଇପାରେ।
Verse 10
यांश्व घोरेण रूपेण पश्येत् क्रुद्ध/ पिनाकधृत् | न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगा:
କ୍ରୁଦ୍ଧ ପିନାକଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ଯାହାକୁ ନିଜ ଘୋର ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇ ଦର୍ଶନ ସମ୍ମୁଖରେ ଲୋକେ କେହି ଠିଆ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ—ନ ଦେବ, ନ ଅସୁର, ନ ଗନ୍ଧର୍ବ, ନ ପନ୍ନଗ।
Verse 11
प्रजापति दक्ष जब यज्ञ कर रहे थे, उस समय उनका यज्ञ आरम्भ होनेपर कुपित हुए भगवान् शंकरने निर्भय होकर उनके यज्ञको अपने बाणोंसे बींध डाला और धनुषसे बाण छोड़कर गम्भीर स्वरमें सिंहनाद किया
ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭମାତ୍ରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଧନୁଷରୁ ଶର ଛାଡ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ସିଂହନାଦ କଲେ।
Verse 12
विव्याध कुपितो यज्ञ निर्भयस्तु भवस्तदा । धनुषा बाणमुत्यज्य सघोषं विननाद च
ତେବେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଭଗବାନ ଭବ (ଶଙ୍କର) ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଧନୁଷରୁ ବାଣ ଛାଡ଼ି ସଘୋଷ ଗମ୍ଭୀର ନିନାଦ କଲେ।
Verse 13
प्रजापतेश्व॒ दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ
ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ନ ସୁଖ ପାଇଲେ, ନ ଶାନ୍ତି—ସେମାନେ ବିଷାଦରେ ଡୁବିଗଲେ। ଯଜ୍ଞ ହଠାତ୍ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ତେବେ ଅସହାୟ ଦେବତାମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶୋକରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 14
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोका: समाकुला: । बभूवुरवशा: पार्थ विषेदुश्च सुरसुरा:,पार्थ! उनके धनुषकी प्रत्यंचाके शब्दसे समस्त लोक व्याकुल और विवश हो उठे और सभी देवता एवं असुर विषादमें मग्न हो गये
ପାର୍ଥ! ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚାର ଘୋର ନାଦରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇଉଠିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅସହାୟ ହେଲେ, ଏବଂ ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଦୁହେଁ ବିଷାଦରେ ଡୁବିଗଲେ।
Verse 15
आपक्षुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुन्धरा । व्यद्रवन् गिरयश्चापि द्यौ: पफाल च सर्वश:,समुद्र आदिका जल क्षुब्ध हो उठा, पृथ्वी काँपने लगी, पर्वत पिघलने लगे और आकाश सब ओरसे फटने-सा लगा
ସମୁଦ୍ରାଦି ଜଳ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା; ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଲା; ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଗଳି ଏଦିକ-ସେଦିକ ଦୌଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ଆକାଶ ସବୁଦିଗରୁ ଫାଟୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 16
अन्धेन तमसा लोका:ः प्रावृता न चकाशिरे । प्रणष्टा ज्योतिषां भाश्व सह सूर्येण भारत
ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଲୋକିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ଭାରତ! ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା।
Verse 17
भृशं भीतास्तत: शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च । ऋषय: सर्वभूतानामात्मनश्न हितैषिण:,सम्पूर्ण भूतोंका और अपना भी हित चाहनेवाले ऋषि अत्यन्त भयभीत हो शान्ति एवं स्वस्तिवाचन आदि कर्म करने लगे
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଓ ନିଜର ମଧ୍ୟ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କଲେ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ ଆଦି ମଙ୍ଗଳମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 18
ततः सो<भ्यद्रवद् देवान् रुद्रो रौद्रपराक्रम: । भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्,तदनन्तर भयानक पराक्रमी रुद्र देवताओंकी ओर दौड़े। उन्होंने क्रोधपूर्वक प्रहार करके भगदेवताके नेत्र नष्ट कर दिये
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ରୁଦ୍ର ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଏକ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଭଗଦେବଙ୍କ ନୟନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।
Verse 19
पूषणं चाभिदुद्राव पादेन च रुषान्वित: । पुरोडाशं भक्षयतो दशनान् वै व्यशातयत्,फिर उन्होंने रोषमें भरकर पैदल ही पूषादेवताका पीछा किया और पुरोडाश भक्षण करनेवाले उनके दाँतोंको तोड़ डाला
ପୁଣି ସେ ରୋଷରେ ପାଦେ ପାଦେ ପୂଷାଦେବଙ୍କୁ ଧାଇଲେ ଏବଂ ପୁରୋଡାଶ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
Verse 20
ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमाना: सम शड्करम् | पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्
ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା କମ୍ପିତ ହୋଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏପଟେ ରୁଦ୍ର ପୁଣି ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ସନ୍ଧାନ କଲେ।
Verse 21
रुद्रस्य विक्रमं दृष्टवा भीता देवा: सहर्षिभि: । ततः प्रसादयामासु: शर्व ते विबुधोत्तमा:,रुद्रका पराक्रम देखकर ऋषियोंसहित सम्पूर्ण देवता थर्या उठे। फिर उन श्रेष्ठ देवताओंने भगवान् शिवको प्रसन्न किया
ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 22
जेपुश्न शतरुद्रीयं देवा: कृत्वाउ्जलिं तदा । संस्तूयमानस्त्रिदशै: प्रससाद महेश्वर:,उस समय देवतालोग हाथ जोड़कर शतरुद्रियका जप करने लगे। देवताओं के द्वारा अपनी स्तुति की जानेपर महेश्वर प्रसन्न हो गये
ସେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କଲେ। ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 23
रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्ट ते त्वकल्पयन् | भयेन त्रिदशा राजन् शरणं च प्रपेदिरे
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ଶଙ୍କର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞାବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 24
तेन चैव हि तुष्टेन स यज्ञ: संधितो5भवत् । यद् यच्चापद्वतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत्
ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ସହିତ ସେଇ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ସଂସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠାରେ ଯାହା-ଯାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆବାର ଜୀବନ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 25
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवर्तां दिवि । आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବଳବାନ୍ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଆକାଶରେ ବିଚରୁଥିବା ତିନୋଟି ପୁର ଥିଲା—ଗୋଟିଏ ଲୋହାର, ଗୋଟିଏ ରୂପାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ସୁନାର।
Verse 26
नाशकत् तानि मघवा जेतु सर्वायुधैरपि । अथ सर्वेडमरा रुद्रं जग्मु: शरणमर्दिता:
ମଘବା (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁରମାନଙ୍କୁ ଜିତି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପୀଡିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 27
तत ऊचुर्महात्मानो देवा: सर्वे समागता: । रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशव: सर्वकर्मसु
ତାପରେ ସମବେତ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଦେବତା କହିଲେ—“ହେ ରୁଦ୍ର! ସମସ୍ତ କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ପଶୁମାନେ ଉଗ୍ର ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବେ।”
Verse 28
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम्
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ ଶିବ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ କଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ସେହି ବାଣର ଶଲ୍ୟ, ବୈବସ୍ୱତ ଯମକୁ ପଙ୍ଖ, ସମସ୍ତ ବେଦକୁ ଧନୁ, ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାରଥି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ କରି, ତିନି ପର୍ବ ଓ ତିନି ଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ସେହି ବାଣଦ୍ୱାରା ସେ ତିନୋଟି ପୁରକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ।
Verse 29
शल्यमरग्निं तथा कृत्वा पुड्खं वैवस्वतं यमम् । वेदान् कृत्वा धनु: सर्वान् ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम्
ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ବାଣର ଶଲ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ଯମକୁ ତାହାର ପଙ୍ଖ; ସମସ୍ତ ବେଦକୁ ଧନୁ ଏବଂ ପରମ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ)କୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା କଲେ।
Verse 30
ब्रहद्माणं सारथिं कृत्वा विनियुज्य च सर्वश:ः । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାରଥି କରି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ କରି, ତିନି ପର୍ବ ଓ ତିନି ଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ସେହି ବାଣଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ପୁରକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 31
शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा । तेडसुरा: सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत
ହେ ଭାରତ! ସେହି ବାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ କାନ୍ତିମାନ ଏବଂ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା। ରୁଦ୍ରଦେବ ସେହି ବାଣଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁରସହିତ ଦଗ୍ଧ କରି ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।
Verse 32
तं चैवाड्कगतं दृष्टवा बालं पजचशिखं पुन: । उमा जिज्ञासमाना वै को<यमित्यब्रवीत् तदा
ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଶିଖାଯୁକ୍ତ ବାଳକ ରୂପେ ନିଜ କୋଳରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଉମା ସେତେବେଳେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏ କିଏ?”
Verse 33
असूयतश्च शक्रस्य वज्ेण प्रहरिष्यत: । स वज्ं स्तम्भयामास त॑ बाहुं परिघोपमम्
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ସେହି ବାଳକ ଗଦାସଦୃଶ ଦୃଢ଼ ତାଙ୍କର ବଜ୍ରଧାରୀ ସେଇ ଭୁଜକୁ ନିଷ୍କମ୍ପ କରି ଦେଲା।
Verse 34
न सम्बुबुधिरे चैव देवास्तं भुवनेश्वरम् । सप्रजापतय: सर्वे तस्मिन् मुमुहुरी श्चरे,समस्त देवता और प्रजापति उन भुवनेश्वर महादेवजीको न पहचान सके। सबको उन ईश्वरके विषयमें मोह छा गया
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭୁବନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।
Verse 35
ततो ध्यात्वा च भगवान् ब्रह्मा तममितौजसम् | अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ କରି ସେଇ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ; ‘ଏହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ଜାଣି ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ।
Verse 36
ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुरा: । बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा,तत्पश्चात् उन देवताओंने उमादेवी और भगवान् रुद्रको प्रसन्न किया। तब इन्द्रकी वह बाँह पूर्ववत् हो गयी
ତାପରେ ସେଇ ଦେବତାମାନେ ଉମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ; ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ ଭୁଜ ପୂର୍ବବତ୍ ହୋଇଗଲା।
Verse 37
स चापि ब्राह्माणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान् द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसत्,वे ही पराक्रमी महादेव दुर्वासा नामक ब्राह्मण बनकर द्वारकापुरीमें मेरे घरके भीतर दीर्घकालतक टिके रहे
ଏବଂ ସେଇ ବୀର୍ୟବାନ୍ ମହାଦେବ ଦୁର୍ବାସା ନାମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ମୋ ଘରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ।
Verse 38
विप्रकारान् प्रयुद्धक्ते सम सुबहून् मम वेश्मनि । तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान्
ବାୟୁ କହିଲେ— ମୋ ନିଜ ଗୃହରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ବିରୋଧରେ ଅପରାଧ କଲେ ଏବଂ ବୈରଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ ଥିଲା; ତଥାପି ମୁଁ ଉଦାରତାରେ ସହି ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କଲି।
Verse 39
स वै रुद्र: स च शिव: सो<ग्नि: सर्व: स सर्वजित् | स चैवेन्द्रश्न वायुश्न सोडश्चिनौ स च विद्युत:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ରୁଦ୍ର, ସେଇ ଶିବ; ସେଇ ଅଗ୍ନି, ସେଇ ସର୍ବସ୍ୱରୂପ ଓ ସର୍ବବିଜୟୀ। ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ବାୟୁ; ସେଇ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ସେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମଧ୍ୟ।
Verse 40
स चन्द्रमा: स चेशान: स सूर्यो वरुणश्न सः । स काल: सोडन््तको मृत्यु: स यमो रात्र्यहानि च
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସେଇ ଈଶାନ; ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ବରୁଣ। ସେଇ କାଳ, ସେଇ ଅନ୍ତକ, ସେଇ ମୃତ୍ୟୁ; ସେଇ ଯମ, ଏବଂ ସେଇ ରାତି-ଦିନ।
Verse 41
मासार्धमासा ऋतव: संध्ये संवत्सरश्न सः । स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्,मास, पक्ष, ऋतु, संध्या और संवत्सर भी वे ही हैं। वे ही धाता, विधाता, विश्वकर्मा और सर्वज्ञ हैं
ବାୟୁ କହିଲେ— ମାସ, ପକ୍ଷ, ଋତୁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସଂବତ୍ସର— ଏ ସବୁ ସେଇ। ସେଇ ଧାତା, ସେଇ ବିଧାତା; ସେଇ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ସେଇ ସର୍ବଜ୍ଞ।
Verse 42
नक्षत्राणि गृहाश्वैव दिशो5थ प्रदिशस्तथा । विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान् परमद्युति:,नक्षत्र, गृह, दिशा, विदिशा भी वे ही हैं। वे ही विश्वरूप, अप्रमेयात्मा, षड़्विध ऐश्वर्यसे युक्त एवं परम तेजस्वी हैं
ବାୟୁ କହିଲେ— ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସେଇ; ଦିଗ ଓ ପ୍ରଦିଗ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେଇ ଭଗବାନ୍— ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ଅପ୍ରମେୟାତ୍ମା, ପରମ ଦ୍ୟୁତିମାନ।
Verse 43
एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव हि । शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा,उनके एक, दो, अनेक, सौ, हजार और लाखों रूप हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେଇ ଏକ ପ୍ରଭୁ ଏକ ରୂପରେ, ଦୁଇ ରୂପରେ ଓ ବହୁ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଶତ ରୂପରେ, ସହସ୍ର ରୂପରେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 44
ईदृश: स महादेवो भूयश्वष भगवानत: । न हि शक््या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि,भगवान् महादेव ऐसे प्रभावशाली हैं, बल्कि इससे भी बढ़कर हैं। सैकड़ों वर्षोमें भी उनके गुणोंका वर्णन नहीं किया जा सकता
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏପରି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ମହାଦେବ; ତଥାପି ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହାନ। ଶତ ଶତ ବର୍ଷ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 103
कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागता: । पिनाकधारी रुद्र कुपित होकर जिन्हें भयंकररूपसे देख लें
ପିନାକଧାରୀ ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ-ବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଜଗତରେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର କୁପିତ ହେଲେ ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗ ଦୌଡ଼ି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 159
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें दुवासाकी भिक्षा नामक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ “ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଭିକ୍ଷା” ନାମକ ଏକଶ ଉଣଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 160
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ईश्वरप्रशंसा नाम षष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ईश्चषरकी प्रशंसा नामक एक सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ “ଈଶ୍ୱରପ୍ରଶଂସା” ନାମକ ଏକଶ ଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 276
जहि दैत्यान् सह पुरैलोंकांस्त्रायस्व मानद | तदनन्तर वहाँ पधारे हुए सम्पूर्ण महामना देवताओंने रुद्रदेवसे कहा--“भगवन् रुद्र! पशुतुल्य असुर हमारे समस्त कर्मोंके लिये भयंकर हो गये हैं और भविष्यमें भी ये हमें भय देते रहेंगे। अत: मानद! हमारी प्रार्थना है कि आप तीनों पुरोंसहित समस्त दैत्योंका नाश और लोकोंकी रक्षा करें"
ବାୟୁ କହିଲେ— “ମାନଦ! ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂହାର କର; ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।” ତାପରେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ମହାମନା ଦେବତା ରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର! ପଶୁତୁଲ୍ୟ ଅସୁରମାନେ ଆମ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଭୟ ଦେଇ ରହିବେ। ତେଣୁ, ମାନଦ! ଆମ ପ୍ରାର୍ଥନା— ତିନି ପୁର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ନାଶ କରି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।”