Adhyaya 161
Chapter Arc: पवन (वायु) अर्जुन से दान-धर्म के प्रसंग में एक प्राचीन, विस्मयकारी आख्यान छेड़ते हैं—जब असुरों ने देवताओं को परास्त कर उनके यज्ञ और पितृ-स्वधा तक छीन ली, और स्वर्ग का तेज़ बुझने लगा। → देवता निरुत्साह होकर पृथ्वी पर भटकते हैं; यज्ञ-विधि बाधित, कर्मकाण्ड छिन्न, और देव-लोक की प्रतिष्ठा डगमगाती है। उसी समय वे अग्नि-सदृश तेजस्वी, सूर्य-प्रभा वाले महाव्रती अगस्त्य को देखते हैं; पर संकट टलता नहीं—यज्ञ-दीक्षा से कृश हुए देवताओं को देखकर ‘खलिन’ नामक पर्वत-प्राय दानव उन्हें मारने दौड़ते हैं, जल को ऊँचा उछालते और भयंकर आयुध उठाए। → देवता इन्द्र सहित शरण खोजते हुए वासिष्ठ के पास पहुँचते हैं; स्वयं शक्र भी व्यथित होकर वसिष्ठ की शरण लेते हैं। तब भगवान ऋषि वसिष्ठ अपने ब्रह्म-तेज और ब्रह्मदत्त वर-बल से दैत्यों का संहार कर देवताओं की रक्षा करते हैं। → वसिष्ठ के संरक्षण से त्रिदिववासी सुरक्षित होते हैं और दानव-विघ्न का अंत होता है; आख्यान का निष्कर्ष यह कि क्षत्र-बल भी जब धर्म-मार्ग से विचलित हो, तब ब्रह्म-तेज (तप, सत्य, संयम) ही लोक-रक्षा का अंतिम आश्रय बनता है। → पवन संकेत करते हैं कि वसिष्ठ के इस कर्म का वर्णन कहकर अब वे ‘वसिष्ठात् क्षत्रियं वरम्’—वसिष्ठ से सम्बद्ध किसी श्रेष्ठ क्षत्रिय/राजा के प्रसंग की ओर कथा मोड़ेंगे।
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अप्-४#-रात जा - कुछ लोग 'घट्सहस्रशतह्ृदम्” का अर्थ यों करते हैं--वहाँ छः लाख तालाब शोभा पा रहे थे; परंतु 'शतह्ृददा” शब्द बिजलीका वाचक है; अतः उपर्युक्त अर्थ किया गया है। पजञ्चपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: ब्रद्मर्षि अगस्त्य और वसिष्ठके प्रभावका वर्णन भीष्म उवाच इत्युक्त: स नृपस्तूष्णीम भूद् वायुस्ततो<ब्रवीत् । शृणु राजन्नगस्त्यस्य माहात्म्यं ब्राह्मणस्य ह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ସେ ରାଜା ନିରବ ରହିଲେ; ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ! ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ।”
Verse 2
असुरैर्निर्जिता देवा निरुत्साहाश्व ते कृता: | यज्ञाश्वैषां हृता: सर्वे पितृणां च स्वधास्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅସୁରମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ନିଶ୍ଶେଷ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱଧା-ଅର୍ପଣକୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କଲେ; ଏଭଳି ପୂଜା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥ କଟିଯାଇ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କମ୍ପିତ ହେଲା, ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟଚ୍ୟୁତ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ—ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 3
कर्मेज्या मानवानां च दानवैहैंहयर्षभ । भ्रष्टैश्चर्यास्ततो देवाश्चेरु: पृथ्वीमिति श्रुति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ହୈହୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଦାନବମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କର୍ମ-ଯଜ୍ଞ ଓ ଆଚାର-ବିଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ କରିଦେଲେ। ତାହାପରେ ବିଧି-ବିଧାନରୁ ବଞ୍ଚିତ ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟଚ୍ୟୁତ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 4
ततः कदाचित् ते राजन् दीप्तमादित्यवर्चसम् | ददृशुस्तेजसा युक्तमगस्त्यं विपुलव्रतम्,“राजन! तदनन्तर एक दिन देवताओंने सूर्यके समान प्रकाशमान, तेजस्वी, दीप्तिमान् और महान व्रतधारी अगस्त्यको देखा
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ଏକ ସମୟରେ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ବିପୁଳ ବ୍ରତଧାରୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 5
अभिवाद्य तु तं देवा: पृष्टवा कुशलमेव च । इदमूचुर्महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप,'जनेश्वर! उन्हें प्रणाम करके देवताओंने उनका कुशल-समाचार पूछा और समयपर उन महात्मासे इस प्रकार कहा--
ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ତାପରେ, ହେ ଜନାଧିପ, ଯଥାସମୟରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 6
दानवैर्युधि भग्ना: सम तथैश्वर्याच्च भ्रंशिता: । तदस्मान्नो भयात् तीव्रात् त्राहि त्वं मुनिपुड्व,“मुनिवर! दानवोंने हमें युद्धमें हटाकर हमारा ऐश्वर्य छीन लिया है। इस तीव्र भयसे आप हमारी रक्षा करें"
‘ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମକୁ ପରାଜିତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆମର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଛିନିନେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ତୀବ୍ର ଭୟରୁ ଆମକୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।’
Verse 7
इत्युक्तः स तदा देवैरगस्त्य: कुपितो5भवत् | प्रजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निरिव संक्षये,“देवताओंके ऐसा कहनेपर तेजस्वी अगस्त्य मुनि कुपित हो गये और प्रलयकालके अग्निकी भाँति रोषसे जल उठे
ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ସହିତ ତେଜସ୍ବୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କୁପିତ ହେଲେ; ପ୍ରଳୟକାଳର କାଳାଗ୍ନି ପରି କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ।
Verse 8
तेन दीप्तांशुजालेन निर्दग्धा दानवास्तदा । अन्तरिक्षान्महाराज निपेतुस्ते सहस्रशः,“महाराज! उनकी प्रज्वलित किरणोंके स्पर्शसे उस समय सहस्रों दानव दग्ध होकर आकाशसे पृथ्वीपर गिरने लगे
ମହାରାଜ! ସେହି ଦୀପ୍ତ କିରଣଜାଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ଦାନବମାନେ ସେତେବେଳେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସହସ୍ର ସହସ୍ର କରି ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 9
दह्ामानास्तु ते दैत्यास्तस्यागस्त्यस्य तेजसा । उभौ लोकौ परित्यज्य गताः काष्ठां तु दक्षिणाम्,“अगस्त्यके तेजसे दग्ध होते हुए दैत्य दोनों लोकोंका परित्याग करके दक्षिण दिशाकी ओर चले गये
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ତେଜରେ ଦହିଯାଉଥିବା ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଭୟ ଲୋକକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 10
बलिस्तु यजते यज्ञमश्चवमेधं महीं गतः । येडन्येडधस्था महीस्थाश्व ते न दग्धा महासुरा:
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ବଳି ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସହ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ମହାସୁରମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଯେ ପାତାଳରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଦଗ୍ଧ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲେ।
Verse 11
ततो लोका: पुनः प्राप्ता: सुरैः शान्तभयैर्न॒प । अथैनमन्रुवन् देवा भूमिष्ठानसुरान् जहि
ନରେଶ୍ୱର! ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଭୟ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ନିଜ-ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ—“ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କର।”
Verse 12
इत्युक्त: प्राह देवान् स न शक्तोडस्मि महीगतान् । दग्धुं तपो हि क्षीयेन्मे न शक््यामीति पार्थिव
ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେ ସେ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍! ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏମିତି କଲେ ମୋର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୀଣ ହେବ। ତେଣୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ।”
Verse 13
एवं दग्धा भगवता दानवा: स्वेन तेजेसा । अगस्त्येन तदा राज॑ंस्तपसा भावितात्मना,'“राजन्! इस प्रकार शुद्ध अन्तःकरणवाले भगवान् अगस्त्यने अपने तप और तेजसे दानवोंको दग्ध कर दिया था
ହେ ରାଜନ୍! ଏହିପରି ତପସ୍ୟାରେ ଭାବିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣବାନ୍ ଭଗବାନ୍ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନିଜ ତେଜର ବଳରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ।
Verse 14
ईदृशश्वाप्यगस्त्यो हि कथितस्ते मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमगस्त्यात् क्षत्रियं वरम्
ହେ ନିଷ୍ପାପ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଏପରି ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ କହିଛି। ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଛି; କିମ୍ବା ତୁମେ ଯଦି ଅଗସ୍ତ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ଜାଣ, ତେବେ କହ।
Verse 15
भीष्म उवाच इत्युक्त: स तदा तूष्णीमभूद् वायुस्ततो<ब्रवीत् । शृणु राजन् वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏପରି କହିଲା ପରେ ସେ ସେତେବେଳେ ନିରବ ରହିଲା। ତାପରେ ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍! ଏବେ ଯଶସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମ ଶୁଣ।”
Verse 16
आदित्या: सत्रमासन्त सरो वै मानसं प्रति । वसिष्ठ॑ मनसा गत्वा ज्ञात्वा तत् तस्य गौरवम्,“एक समय देवताओंने वसिष्ठ मुनिके गौरवको जानकर मन-ही-मन उनकी शरण जाकर मानसरोवरके तटपर यज्ञ आरम्भ किया
ଏକ ସମୟରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମାନସ ସରୋବର ତଟରେ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କର ଗୌରବ ଜାଣି ସେମାନେ ମନରେ ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ସେଠାରେ ହିଁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 17
यजमानांस्तु तान् दृष्टवा सर्वान् दीक्षानुकर्शितान् । हन्तुमैच्छन्त शैलाभा: खलिनो नाम दानवा:
ଦୀକ୍ଷାବ୍ରତରେ କୃଶ ହୋଇଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପର୍ବତସମ ଦେହଧାରୀ ‘ଖଲିନ’ ନାମକ ଦାନବମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 18
अदूरात् तु ततस्तेषां ब्रह्म॒दत्तवरं सर: । हताहता वै तत्रैते जीवन्त्याप्लुत्य दानवा:
ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ବରପ୍ରସାଦଯୁକ୍ତ ଏକ ସରୋବର ଥିଲା; ସେଠାରେ ସେଇ ଦାନବମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାରେ ଡୁବିଲେ ମାତ୍ରେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଉଠୁଥିଲେ।
Verse 19
ते प्रगृह्ा महाघोरान् पर्वतान् परिघान् द्रुमान् विक्षोभयन्त: सलिलमुत्थितं शतयोजनम्
ସେମାନେ ମହାଘୋର ପର୍ବତ, ପରିଘ ଓ ବୃକ୍ଷ ଧରି ଜଳକୁ ଏମିତି ଉତ୍କ୍ଷୋଭିତ କଲେ ଯେ ତାହା ଶତଯୋଜନ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଗଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆୟୁଧ ନେଇ ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 20
अभ्यद्रवन्त देवांस्ते सहस्नाणि दशैव हि । ततस्तैरदिता देवा: शरणं वासवं ययु:
ସେମାନେ—ଦଶ ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଦେବମାନେ ପଳାଇ ଯାଇ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।
Verse 21
स च तैव्यथित: शक्रो वसिष्ठं शरणं ययौ । ततो<5भयं ददौ तेभ्यो वसिष्ठो भगवानृषि:
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟଦାନ କଲେ।
Verse 22
तदा तान् दुःखितान् ज्ञात्वा आनृशंस्यपरो मुनि: । अयत्नेनादहत् सर्वान् खलिन: स्वेन तेजसा
ତେବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ବୋଲି ଜାଣି, କରୁଣାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ନିଜ ତେଜରେ ‘ଖଲିନ’ ନାମକ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ।
Verse 23
कैलासं प्रस्थितां चैव नदीं गड्जां महातपा: । आनयत् तत्सरो दिव्यं तया भिन्न च तत्सर:
ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନେ କୈଲାସ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥିତ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସରୋବରକୁ ଆଣିଲେ। ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ ସରୋବରର ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
Verse 24
सरो भिन्न तया नद्या सरयू: सा ततो5भवत् | हताश्च खलिनो यत्र स देश: खलिनो5भवत्
ସେଇ ନଦୀ ସରୋବରକୁ ଭେଦିଦେବା ପରେ ଯେ ପ୍ରବାହ ବାହାରିଲା, ସେହିଟି ପରେ ‘ସରୟୂ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ‘ଖଲିନ’ ଦାନବମାନେ ହତ ହେଲେ, ସେ ଦେଶ ‘ଖଲିନ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କଲା।
Verse 25
एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास्त्रिदिवौकस: । ब्रह्मदत्तवराश्चैव हता दैत्या महात्मना
ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ତ୍ରିଦିବବାସୀ ଦେବମାନେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବରପ୍ରାପ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ କଲେ।
Verse 26
एतत् कर्म वसिष्ठस्थ कथितं हि मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं वसिष्ठात् क्षत्रियं वरम्
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ! ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କର୍ମକଥା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ମୁଁ କହୁଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ନଚେତ୍ ତୁମେ କହ, ବଶିଷ୍ଠଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅଛି କି?
Verse 155
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे पड्चपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପବନ (ବାୟୁଦେବ) ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ବାଦର ଏକଶେ ପଞ୍ଚାନ୍ନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।