Adhyaya 154
Bhīṣma’s Yogic Departure, Royal Cremation, and Gaṅgā’s Lament (भीष्मस्य योगयुक्त्या देहत्यागः, पितृमेधः, गङ्गाविलापः)
Upa-parva: Bhīṣma-svargārohaṇa (Bhīṣma’s ascent and funerary rites episode)
Vaiśaṃpāyana reports that after addressing the Kurus, Bhīṣma Śāṃtanava becomes silent and enters progressive dhāraṇā, restraining the prāṇas. Observers witness a marked transformation: as he releases the embedded shafts from his body, each wound becomes viśalya (free of pain/affliction), signaling yogic control over bodily conditions. His self, fully restrained across the sense-bases, exits by cleaving through the crown of the head and rises to the heavens like a great meteor, disappearing into the sky. The Pāṇḍavas, Vidura, and Yuyutsu organize the cremation: they gather woods and fragrances, prepare the pyre, adorn Bhīṣma with cloth and garlands, and perform royal honors (umbrella, fans, attendants). Priests conduct pitṛmedha with fire-offerings while Sāmagas chant Sāmans; fragrant woods (including sandal and other aromatics) are used. After cremation, the assembly proceeds to the Bhāgīrathī for udaka offerings. Gaṅgā emerges grieving, recounting Bhīṣma’s virtues, filial steadfastness, and unmatched martial prowess, expressing astonishment at his fall by Śikhaṇḍin’s instrumentality. Kṛṣṇa consoles her with a doctrinal reading: Bhīṣma attained the highest siddhi by choice, is essentially a Vasu under a curse-born human condition, and his end aligns with kṣatra-dharma; thus grief should subside. Pacified by Kṛṣṇa and Vyāsa, Gaṅgā returns to her waters, and the kings, honored and permitted, depart.
Chapter Arc: नारद के वचन से दृश्य देवगिरि पर खुलता है—वर्षाकाल-सा घनघोर अन्धकार, मेघों की निर्मल वर्षा, दिशाएँ बुझी-बुझी; और उसी रहस्यमय वातावरण में ऋषियों की दृष्टि किसी अलौकिक प्रसंग की ओर खिंचती है। → ऋषि-समूह देवगिरि पर जो देखते हैं, वह साधारण नहीं—वे ‘कारण’ पूछते हैं: प्रभो, यह मानव-देह में जन्म, यह अवतार-लीला, और इसके पीछे का रहस्य क्या है? अपनी अल्पबुद्धि, परतन्त्रता और मृत्यु-मार्ग की व्याकुलता स्वीकार कर वे ज्ञानपूर्वक शरणागति करते हैं और कृष्ण से बुद्धि-पुष्टि की याचना करते हैं। → महापुरुष-प्रस्ताव में भगवान् श्रीकृष्ण की महिमा का उत्कर्ष—मानव-रूप में प्रकट होकर भी सर्वज्ञ, दिवि-भुवि में सर्वविदित; और उसी आलोक में भीष्म का युधिष्ठिर को राज्य-धर्म के लिए दृढ़ आदेश: दान, नीति और शासन का भार अब तुम्हें धर्मपूर्वक उठाना है। → कृष्ण-स्तुति और शरणागति के बाद प्रसंग ‘पुराण-रहस्य’ की ओर स्थिर होता है—शंकर द्वारा हिमालय-शिखर पर मुनियों को कहे गए प्राचीन उपदेश का संकेत देकर कथा-धारा को धर्म-ज्ञान की परम्परा में बाँधा जाता है; उधर युधिष्ठिर, विश्रान्त भीष्म से पुनः प्रश्न कर शासन-धर्म को सुनने हेतु प्रस्तुत होते हैं। → वृषभध्वज शंकर द्वारा हिमवत्पृष्ठ पर मुनियों को कहे गए ‘पुराण’ का रहस्य अब विस्तार से कहा जाएगा—उस उपदेश में महापुरुष-तत्त्व और दान-धर्म का कौन-सा निर्णायक सूत्र छिपा है?
Shlokas
Verse 1
अफ--रू+ >> अष्टचत्वारिशंर्दाधिकशततमो< ध्याय: भगवान् श्रीकृष्णकी महिमाका वर्णन और भीष्मजीका युधिष्ठिरको राज्य करनेके लिये आदेश देना नारद उवाच अथ व्योम्नि महान् शब्द: सविद्युत्स्तनयित्नुमान् मेघैश्व गगनं नील॑ संरुद्धमभवद् घनै:
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ସହିତ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ମେଘଗର୍ଜନା ସହିତ ଏକ ମହାଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଘନ ମେଘପୁଞ୍ଜ ଆବୃତ କରିଦେବାରୁ ସମଗ୍ର ଗଗନ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆଛାଦିତ ହେଲା।
Verse 2
प्रावषीव च पर्जन्यो ववृषे निर्मल पय: । तमश्वैवाभवद् घोरं दिशश्व॒ न चकाशिरे,वर्षाकालकी भाँति मेघसमूह निर्मल जलकी वर्षा करने लगा। सब ओर घोर अन्धकार छा गया। दिशाएँ नहीं सूझती थीं
ନାରଦ କହିଲେ—ବର୍ଷାକାଳ ପରି ମେଘ ନିର୍ମଳ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲା; କିନ୍ତୁ ସବୁଦିଗରେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା, ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ ନାହିଁ—ଦିଗ ଚିହ୍ନଟ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 3
ततो देवगिरौ तस्मिन् रम्ये पुण्ये सनातने । न शर्व भूतसंघं वा ददृशुर्मुन॒यस्तदा
ତାପରେ ସେଇ ରମ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ସନାତନ ଦେବଗିରିରେ ମୁନିମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ; ସେଠାରେ ନ ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ନ ତାଙ୍କ ଭୂତଗଣଙ୍କ ସମୁଦାୟକୁ।
Verse 4
व्यभ्रं च गगनं सद्यः क्षणेन समपद्यत । तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्नान्ये यथागतम्
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶ ମେଘଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ହେଲା। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ।
Verse 5
तददभुतमचिन्त्यं च दृष्टवा ते विस्मिता5भवन् | शड्करस्योमया सार्ध संवादं त्वत्कथाश्रयम्
ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଘଟଣା ଦେଖି ସେମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଏବଂ ଉମାଙ୍କ ସହ ଶଙ୍କର ଆପଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେ ସମ୍ବାଦ କରିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣି ଆମେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ—ଆପଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ସନାତନ ପୁରୁଷ।
Verse 6
स भवान् पुरुषव्याप्र ब्रह्मभूत:ः सनातन: । यदर्थमनुशिष्टा: स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना
ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଆପଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ସନାତନ ପୁରୁଷ; ଯାହାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ମହାତ୍ମା (ମହାଦେବ) ପର୍ବତପୃଷ୍ଠରେ ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 7
द्वितीयं त्वद्भुतमिदं त्वत्तेज: कृतमद्य वै दृष्टवा च विस्मिता: कृष्ण सा च न: स्मृतिरागता
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ! ଆଜି ତୁମ ତେଜର ପ୍ରଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ତାହା ଦେଖି ଆମେ ବିସ୍ମିତ ହେଲୁ, ଏବଂ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆମ ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲା।
Verse 8
एतत् ते देवदेवस्य माहात्म्यं कथितं प्रभो । कपर्दिनो गिरीशस्य महाबाहो जनार्दन,प्रभो! महाबाहु जनार्दन! यह मैंने आपके समक्ष जटाजूटधारी देवाधिदेव गिरीशके माहात्म्यका वर्णन किया है
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଦେବଦେବ ଜଟାଧାରୀ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କଥନ କରିଛି। ମହାବାହୁ ଜନାର୍ଦନ! ତାଙ୍କ ମହିମାର ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଆପଣଙ୍କ ଆଗରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କଲି।
Verse 9
इत्युक्त: स तदा कृष्णस्तपोवननिवासिभि: । मानयामास तान् सवनिषीन् देवकिनन्दन:,तपोवन-निवासी मुनियोंके ऐसा कहनेपर देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने उस समय उन सबका विशेष सत्कार किया
ତପୋବନରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେ ଏପରି କହିଲେ, ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେ ସମୟରେ ସମବେତ ହୋଇ ବସିଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନରେ ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 10
अथर्षय: सम्प्रहृष्टा: पुनस्ते कृष्णमब्रुवन् । पुन: पुन: दर्शयास्मान् सदैव मधुसूदन,तदनन्तर वे महर्षि पुनः हर्षमें भरकर श्रीकृष्णसे बोले--“मधुसूदन! आप सदा ही हमें बारंबार दर्शन देते रहें
ତାପରେ ସେ ମହର୍ଷିମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଆମକୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ଦିଅ; ସଦା ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳୁ।”
Verse 11
नहि नः सा रति: स्वर्गे या च त्वद्दर्शने विभो । तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान् भव:
ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ଆମର ଯେ ରତି (ଆନନ୍ଦ-ଭକ୍ତି), ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ହେ ମହାବାହୋ! ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ) ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 12
एतत् ते सर्वमाख्यातं रहस्यमरिकर्शन । त्वमेव हार्थतत्त्वज्ञ: पृष्टोडस्मान् पृच्छसे यदा
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ! ଏହି ସମଗ୍ର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ତୁମେ ନିଜେ ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା। ତୁମେ ଆମକୁ ପଚାରିଥିଲ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଉଲ୍ଟା ଆମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲ, ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଆମେ ଏହି ରକ୍ଷିତ ରହସ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲୁ। ତିନି ଲୋକରେ ତୁମକୁ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ।
Verse 13
तदस्माभिरिदं गुहां त्वत्प्रियार्थमुदाहतम् । न च ते<विदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
ଏହିପରି ତୁମ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ ଆମେ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ କହିଲୁ। ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ! ତିନି ଲୋକରେ ତୁମକୁ ଅଜଣା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 14
जन्म चैव प्रसूतिश्व॒ यच्चान्यत् कारणं विभो । वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्मधारणे
ହେ ବିଭୋ! ମାନବଦେହରେ ତୁମ ଜନ୍ମ, ତାହାର ଗୁପ୍ତ କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ ଲୁଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚପଳତାରୁ ଏହି ଗଭୀର ବିଷୟକୁ ମନରେ ଗୋପନ ରଖିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲୁ।
Verse 15
ततः स्थिते त्वयि विभो लघुत्वात् प्रलपामहे । न हि किंचित् तदाश्चर्य यज्ञ वेज्षि भवानिह
ହେ ବିଭୋ! ତୁମେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ପରିଚୟବଶେ ଆମେ ସହଜରେ କଥା କହିଦେଲୁ। କିନ୍ତୁ ହେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ! ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଏଠାରେ ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣୁଛ।
Verse 16
साधयाम वयं कृष्ण बुद्धि पुष्टिमवाप्रुहि,“श्रीकृष्ण! अब आप हमें जानेकी आज्ञा दें, जिससे हम अपना कार्य साधन करें। आपको उत्तम बुद्धि और पुष्टि प्राप्त हो
ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଏବେ ଆମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରିବୁ। ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଷ୍ଟି ଲାଭ ହେଉ।
Verse 17
पुत्रस्ते सदृशस्तात विशिष्टो वा भविष्यति । महाप्रभावसंयुक्तो दीप्तिकीर्तिकर: प्रभु:
ତାତ! ତୁମ ପରି କିମ୍ବା ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ଲଭ୍ୟ ହେବ। ସେ ମହାପ୍ରଭାବସମ୍ପନ୍ନ, ତେଜସ୍ବୀ, କୀର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାରକାରୀ ଏବଂ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସମର୍ଥ ହେବ।
Verse 18
भीष्म उवाच तत:ः प्रणम्य देवेशं यादवं पुरुषोत्तमम् | प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ମହର୍ଷିମାନେ ଯଦୁକୁଳରତ୍ନ ଦେବେଶ୍ୱର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 19
सो<यं नारायण: श्रीमान् दीप्त्या परमया युत: । व्रतं यथावत् तच्चीरत्त्वा द्वारकां पुनरागमत्
ତାପରେ ପରମ କାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ନିଜ ବ୍ରତକୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପୁନଃ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିଆସିଲେ।
Verse 20
पूर्णे च दशमे मासि पुत्रो5स्य परमादभुत: । रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधर: प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ଦଶମ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହିତ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କର ଏକ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା—ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମତ, ଶୂରବୀର ଏବଂ ବଂଶଧାରକ ଥିଲା।
Verse 21
स काम: सर्वभूतानां सर्वभावगतो नृप । असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा
ନୃପ! ଯେ କାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ସଦା ବିଚରଣ କରେ—ସେଇ କାମଦେବକୁ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଂଶଧର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 22
सो<यं पुरुषशार्दूलो मेघवर्णश्षतुर्भुज: । संश्रित:पाण्डवान् प्रेम्णा भवन्तश्वैनमाश्रिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ମେଘଶ୍ୟାମ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ପୁରୁଷସିଂହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମବଶେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି; ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶରଣାଗତ। ଏହିପରି କୃଷ୍ଣ–ପାଣ୍ଡବ ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରେମମୟ ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟର।
Verse 23
कीर्तिलिक्ष्मीर्धतिश्वैव स्वर्गमार्गस्तथैव च । यत्रैष संस्थितस्तत्र देवो विष्णुस्त्रिविक्रम:,ये त्रिविक्रम विष्णुदेव जहाँ विद्यमान हैं, वहीं कीर्ति, लक्ष्मी, धृति तथा स्वर्गका मार्ग है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବିଷ୍ଣୁଦେବ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବିରାଜିତ, ସେଠି କୀର୍ତ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 24
सेन्द्रा देवास्त्रयस्त्रिंशदेष नात्र विचारणा । आदिदेवो महादेव: सर्वभूतप्रतिश्रय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତେତ୍ରିଶ ଦେବତା ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭଗବାନଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଇ ଆଦିଦେବ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
Verse 25
अनादिनिधनोडव्यक्तो महात्मा मधुसूदन: । अयं जातो महातेजा: सुराणामर्थसिद्धये,इनका न आदि है न अन्त। ये अव्यक्तस्वरूप, महातेजस्वी महात्मा मधुसूदन देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये यदुकुलमें उत्पन्न हुए हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ମଧୁସୂଦନ ଅନାଦି ଅନନ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତସ୍ୱରୂପ। ସେଇ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭୁ ଦେବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ (ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ) ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
Verse 26
सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कर्ता च माधव: । तव पार्थ जय: कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथातुला
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୁର୍ଗମ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ବକ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା ମାଧବ ହିଁ। ହେ ପାର୍ଥ! ତୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜୟ ଓ ଅତୁଳ କୀର୍ତ୍ତି—ସବୁ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରୁ ମିଳିଛି।
Verse 27
तवेयं पृथिवी देवी कृत्स्ना नारायणाश्रयात् | अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଦିବ୍ୟ ପୃଥିବୀ ତୁମର ହୋଇଛି। ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ହିଁ ତୁମ ନାଥ ଓ ରକ୍ଷକ; ଯେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ତାହାର ପରମଗତି ଓ ଶେଷ ଶରଣ ନାରାୟଣ ହିଁ।
Verse 28
स भवांस्त्वमुपाध्वर्यू रणाग्नौ हुतवान् नृपान् । कृष्णख्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତୁମେ ଯେନେ ଯଜ୍ଞର ଉପାଧ୍ୱର୍ୟୁ ହୋଇ ରଣାଗ୍ନିରେ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେଇଛ। ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନି ସମ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରୂପ ମହା ଖୁବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ହବି ଭଳି ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଢାଳିଦେଲ।
Verse 29
दुर्योधनश्व शोच्चो5सौ सपुत्र भ्रातृबान्धव: । कृतवान् यो<बुद्धि: क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆଜି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା ଓ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ସହିତ ଶୋକର ପାତ୍ର ହୋଇଛି; କାରଣ ସେଇ ଅବୁଦ୍ଧି କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଠାନିଥିଲା।
Verse 30
दैतेया दानवेन्द्राश्ष महाकाया महाबला: । चक्राग्नौ क्षयमापन्ना दावाग्नौ शलभा इव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନେକ ମହାକାୟ, ମହାବଳ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚକ୍ରାଗ୍ନିରେ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଶଲଭ ଜଳିଯିବା ପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ।
Verse 31
प्रतियोद्धुं न शक््यो हि मानुषैरेष संयुगे । विहीनै: पुरुषव्याप्र सत्त्वशक्तिबलादिभि:,पुरुषसिंह! सत्त्व (धैर्य) शक्ति और बल आदिसे स्वभावतः हीन मनुष्य युद्धमें इन श्रीकृष्णका सामना नहीं कर सकते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଏହି ସଂଯୁଗରେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଯେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଧୈର୍ୟ, ଶକ୍ତି, ବଳ ଆଦିରେ ହୀନ—ସେମାନେ ଏହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଯୋଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 32
जयो योगी युगान्ताभ: सव्यसाची रणाग्रग: । तेजसा हतवान् सर्व सुयोधनबलं नूप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅର୍ଜୁନ ବିଜୟୀ। ସେ ଯୋଗସିଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ସବ୍ୟସାଚୀ—ବାମ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ବାଣ ଛାଡ଼ିପାରେ—ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ସର୍ବାଗ୍ରେ ରହେ। ହେ ରାଜନ! ନିଜ ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ସେ ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ)ର ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ସଂହାର କରିଦେଇଛି।
Verse 33
यत् तु गोवृषभांकेन मुनिभ्य: समुदाह्नतम् पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदत: शूणु,वृषभध्वज भगवान् शंकरने हिमालयके शिखरपर मुनियोंसे जो पुरातन रहस्य बताया था, वह मेरे मुँहसे सुनो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ହିମବତ୍ର ଶିଖରରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯେ ପୁରାତନ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ କହିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ; ଯେପରି ଶିକ୍ଷା ମିଳିଥିଲା ସେପରି ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 34
यावत् तस्य भवेत् पुष्टिस्तेजो दीप्ति: पराक्रम: । प्रभाव: सन्नतिर्जन्म कृष्णे तन्त्रिगुणं विभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ବିଭୋ! ଅର୍ଜୁନରେ ଯେତେ ପୁଷ୍ଟି, ତେଜ, ଦୀପ୍ତି, ପରାକ୍ରମ, ପ୍ରଭାବ, ବିନୟ ଓ ଜନ୍ମର ଉତ୍ତମତା ଅଛି, ସେଇ ସବୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ତାହାର ତ୍ରିଗୁଣ ଅଛି।
Verse 35
कः शक्नोत्यन्यथाकर्तु तद् यदि स्यात् तथा शृणु । यत्र कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମୋ ଏହି କଥାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିବା ଏ ଜଗତରେ କିଏ? ତଥାପି ଯଦି କେହି ଏମିତି ଭାବେ, ତେବେ ଶୁଣ— ଯେଉଁଠି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଅନୁତ୍ତମ ପୁଷ୍ଟି (ବଳ-ସମୃଦ୍ଧି) ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 36
वयं त्विहाल्पमतय: परतन्त्रा: सुविक्लवा: । ज्ञानपूर्व प्रपन्ना: स्मो मृत्यो: पन्थानमव्ययम्,हम इस जगतमें मन्दबुद्धि, परतन्त्र और व्याकुलचित्त मनुष्य हैं। हमने जान-बूझकर मृत्युके अटल मार्गपर पैर रखा है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଆମେ ଏହି ଜଗତରେ ଅଳ୍ପମତି, ପରତନ୍ତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳଚିତ୍ତ। ତଥାପି ଜାଣିଶୁଣି ଆମେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଚଳ, ଅବ୍ୟୟ ପଥରେ ଶରଣ ନେଇଛୁ।
Verse 37
भवांक्षाप्यार्जवपर: पूर्व कृत्वा प्रतिश्रयम् । राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ସେହିକାରଣରୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲ। ଏବେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ରାଜଧର୍ମସମ୍ମତ ନୀତି-ଉପାୟ ଓ ଆଚରଣ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହଁ।
Verse 38
अप्येवात्मवध॑ लोके राजंस्त्वं बहु मन्यसे । न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ଏହି ଲୋକରେ ଆତ୍ମବଧକୁ ହିଁ କି ତୁମେ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଛ? ଶତ୍ରୁଦମନ! ତୁମେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତି ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜାପାଳନ କରିବାର ବ୍ରତ ତୁମେ ନେଇଛ; ଶୋକବଶେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରିବା ମାନେ ସେଇ ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଖସିପଡ଼ିବା।
Verse 39
कालेनायं जन: सर्वो निहतो रणमूर्धनि । वयं च कालेन हता: कालो हि परमेश्वर:,ये सब राजालोग युद्धके मुहानेपर कालके द्वारा मारे गये हैं, हम भी कालसे ही मारे गये हैं; क्योंकि काल ही परमेश्वर है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରଣମୁଖରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକସମୂହ କାଳ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ନିହତ ହୋଇଛି। ଆମେ ମଧ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହତ; କାରଣ କାଳ ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 40
न हि कालेन कालज्ञ: स्पृष्ट: शोचितुमर्हसि । कालो लोहितरक्ताक्ष: कृष्णो दण्डी सनातन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ କାଳର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣେ, ସେ କାଳର ଆଘାତରେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରେନାହିଁ। କାଳ ହେଉଛନ୍ତି ରକ୍ତ-ଲାଲ ନୟନବିଶିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ସନାତନ କୃଷ୍ଣ।
Verse 41
तस्मात् कुन्तीसुत ज्ञातीन् नेह शोचितुमर्हसि । व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେଣୁ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର! ଏଠାରେ ନିଜ ଜ୍ଞାତି-ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୌରବବଂଶର ଆନନ୍ଦବର୍ଧନ! ତୁମେ ସଦା କ୍ରୋଧରହିତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ରୁହ।
Verse 42
माधवस्यास्य माहात्म्यं श्रुतं यत् कथितं मया । तदेव तावत् पर्याप्तं सज्जनस्य निदर्शनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ଏହି ମାଧବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଏତିକି ମାତ୍ର ସଙ୍କେତ-ରୂପେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ତେଣୁ, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ଏଠାରେ ତୁମ ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବାଳା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସଦା କ୍ରୋଧହୀନ ହୋଇ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ। ମାଧବଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଯାହା କହିଲି, ତାହା ବୋଧ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ତ ସାଧାରଣ ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ହୋଇଯାଏ।
Verse 43
व्यासस्य वचन श्रुत्वा नारदस्य च धीमत: । स्वयं चैव महाराज कृष्णस्याहतमस्य वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଚନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅତୁଲ ମହିମାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ଭଗବାନ୍ ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ହେ ଭାରତ! ଗିରିରାଜକନ୍ୟା ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସମ୍ବାଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିର ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରିଛି।
Verse 44
प्रभावश्चर्षिपूगस्य कथित: सुमहान् मया । महेश्वरस्य संवादं शैलपुत्र्याश्न भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମୁଁ ଋଷିସମୂହର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ଓ ଶୈଳପୁତ୍ରୀ (ଉମା)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସେହି ପବିତ୍ର ସମ୍ବାଦକୁ ମଧ୍ୟ କହିଛି—ଯାହା ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିର ଆଦର୍ଶ ଉପଦେଶ।
Verse 45
धारयिष्यति यश्चैनं महापुरुषसम्भवम् | शृणुयात् कथयेद् वा यः स श्रेयो लभते परम्,जो महापुरुष श्रीकृष्णके इस प्रभावको सुनेगा, कहेगा और याद रखेगा, उसको परम कल्याणकी प्राप्ति होगी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଏହି ମହାପୁରୁଷ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମନେ ଧାରଣ କରିବ, ଯେ ଏହାକୁ ଶୁଣିବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କହିବ—ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇବ।
Verse 46
भवितारश्न तस्याथ सर्वे कामा यथेप्सिता: । प्रेत्य स्वर्ग च लभते नरो नास्त्यत्र संशय:,उसके सारे अभीष्ट मनोरथ पूर्ण होंगे और वह मनुष्य मृत्युके पश्चात् स्वर्गलोक पाता है, इसमें संशय नहीं है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାହାପରେ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଇବ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 47
न्याय्यं श्रेयोडभिकामेन प्रतिपत्तुं जनार्दन: । एष एवाक्षयो विप्रै: स्तुतो राजन् जनार्दन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ତାହା ପାଇଁ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ନ୍ୟାୟ୍ୟ ଓ ଯଥୋଚିତ। ହେ ରାଜନ! ଏହି ଅବିନାଶୀ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି।
Verse 48
महेश्वरमुखोत्सृष्टा ये च धर्मगुणा: स्मृता: । ते त्वया मनसा धार्या: कुरुराज दिवानिशम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁରାଜ! ମହେଶ୍ୱର (ଶଙ୍କର)ଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ ଯେ ଧର୍ମଗୁଣମାନେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଦିନ-ରାତି ମନରେ ଧାରଣ କର।
Verse 49
एवं ते वर्तमानस्य सम्यग्दण्डधरस्य च | प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ଆଚରଣ କରି ଯଦି ତୁମେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି ପ୍ରଜାପାଳନରେ ଦକ୍ଷ ରହ, ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 50
धर्मेणापि सदा राजन् प्रजा रक्षितुमरहसि । यस्तस्य विपुलो दण्ड: सम्यग्धर्म: स कीर्त्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜାପାଳନ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡର ଯେ ଯଥୋଚିତ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୟୋଗ, ସେହିଟା ହିଁ ସମ୍ୟଗ୍ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 51
य एष कथितो राजन् मया सज्जनसंनिधौ । शड्करस्योमया सार्ध संवादो धर्मसंहित:,नरेश्वर! भगवान् शंकरका पार्वतीजीके साथ जो धर्मविषयक संवाद हुआ था, उसे इन सत्पुरुषोंके निकट मैंने तुम्हें सुना दिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଏହି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଓ ଉମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଧର୍ମସଂହିତ ସମ୍ବାଦ କହିଶୁଣାଇଦେଲି।
Verse 52
श्र॒त्वा वा श्रोतुकामो वाप्यर्चयेद् वृषभभध्वजम् । विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद् भूतिमात्मन:
ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ଏହି ସଂବାଦ ଶୁଣିଥିଲେ ବା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 53
एष तस्यानवद्यस्य नारदस्य महात्मन: । संदेशो देवपूजार्थ तं तथा कुरु पाण्डव,पाण्डुनन्दन! उन अनिन्द्य महात्मा देवर्षि नारदजीका ही यह संदेश है कि महादेवजीकी पूजा करनी चाहिये। इसलिये तुम भी ऐसा ही करो
ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଦେବପୂଜାର ନିମିତ୍ତେ ଅନବଦ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କର ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଅଟେ; ତେଣୁ, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର।
Verse 54
एतदत्यदभुतं वृत्तं पुण्ये हि भवति प्रभो । वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्वैव स्वभावजम्
ପ୍ରଭୋ! କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ; ପୁରାତନ କାଳରେ ଏକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା। ଏହା ବାସୁଦେବ ଓ ସ୍ଥାଣୁ (ମହାଦେବ)ଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ମହିମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ।
Verse 55
दशवर्षसहसत्राणि बदर्यामेष शाश्वत: । तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्चना,इन सनातन श्रीकृष्णने गाण्डीवधारी अर्जुनके साथ (नर-नारायणरूपमें रहकर) बदरिकाश्रममें दस हजार वर्षोतक बड़ी भारी तपस्या की थी
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ବଦରୀର ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ମହାତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
Verse 56
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञज्जयौ । विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव
ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବାସୁଦେବ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ‘ତ୍ରିୟୁଗ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼ିଛି।
Verse 57
बाल एव महाबाहुश्चकार कदनं महत् । कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्राणार्थकारणात्,महाबाहु कमलनयन श्रीकृष्णने बचपनमें ही अपने बन्धु-बान्धवोंकी रक्षाके लिये कंसका बड़ा भारी संहार किया था
ମହାବାହୁ ପଦ୍ମନୟନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶିଶୁବୟସରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଞାତିଜନଙ୍କ ରକ୍ଷାର୍ଥେ କଂସଙ୍କୁ ମହାସଂହାର କରିଥିଲେ।
Verse 58
कर्मणामस्य कौन्तेय नानन््तं संख्यातुमुत्सहे । शाश्व॒तस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर,कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर! इन सनातन पुराणपुरुष श्रीकृष्णके चरित्रोंकी कोई सीमा या संख्या नहीं बतायी जा सकती
କୌନ୍ତେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ପୁରାଣପୁରୁଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନନ୍ତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରେନି; ତାଙ୍କ ଲୀଳାର ସୀମା ନାହିଁ।
Verse 59
ध्रुवं श्रेयः परं तात भविष्यति तवोत्तमम् | यस्य ते पुरुषव्याप्र: सखा चायं जनार्दन:,तात! तुम्हारा तो अवश्य ही परम उत्तम कल्याण होगा; क्योंकि ये पुरुषसिंह जनार्दन तुम्हारे मित्र हैं
ତାତ! ତୁମର ପରମ ଉତ୍ତମ କଲ୍ୟାଣ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ; କାରଣ ପୁରୁଷସିଂହ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତୁମର ସଖା।
Verse 60
दुर्योधन तु शोचामि प्रेत्य लोके5पि दुर्मतिम् । यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा
ଦୁର୍ମତି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଇଁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି—ସେ ପରଲୋକକୁ ଗଲା ମଧ୍ୟ—ତାହାରି କାରଣରୁ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଆଦି ସହ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
Verse 61
दुर्योधनापराधेन कर्णस्य शकुनेस्तथा । दुःशासनचतुर्थानां कुरवो निधनं गता:,दुर्योधन, दुःशासन, कर्ण और शकुनि--इन्हीं चारोंके अपराधसे सारे कौरव मारे गये हैं
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଦୁଃଶାସନ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକୁନି—ଏହି ଚାରିଜଣଙ୍କ ଅପରାଧରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ କୌରବ ନିଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 62
वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणे तु गाड़्ेये पुरुषर्षभे । तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା କୁରୁକୁଳକୁମାର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିରବ ହେଲେ।
Verse 63
तच्छुत्वा विस्मयं जम्मुर्धृतराष्ट्रादयो नूपा: । सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राजजलयो5भवन्
ଏହା ଶୁଣି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ରାଜାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ମନେମନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 64
ऋषयश्नचापि ते सर्वे नारदप्रमुखास्तदा । प्रतिगृह्माभ्यनन्दन्त तद्वाक््यं प्रतिपूज्य च,नारद आदि सम्पूर्ण महर्षि भी भीष्मजीके वचन सुनकर उनकी प्रशंसा करते हुए बहुत प्रसन्न हुए
ତେବେ ନାରଦପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବଚନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେହି ବାକ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କରି ପ୍ରଶଂସା କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 65
इत्येतदखिलं सर्वे: पाण्डवो भ्रातृभि: सह । श्रुतवान् सुमहाश्चर्य पुण्यं भीष्मानुशासनम्
ଏହିପରି ପାଣ୍ଡବ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଏହି ସମଗ୍ର ପବିତ୍ର ଅନୁଶାସନ ଶୁଣିଲେ—ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା।
Verse 66
युधिष्ठिरस्तु गाड़ेय॑ं विश्रान्तं भूरिदक्षिणम् । पुनरेव महाबुद्धि: पर्यपृच्छन््महीपति:
ତାପରେ, ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ବିଶ୍ରାମ ନେଇସାରିଲେ; ତେବେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 148
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महापुरुषप्रस्तावे अष्टचत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମହାପୁରୁଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା-ପ୍ରସଙ୍ଗର ଏକଶେ ଅଠଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 156
दिवि वा भुवि वा देव सर्व हि विदितं तव । “भगवन्! इसीलिये आपके रहते हुए भी हम अपने ओछेपनके कारण प्रलाप करते हैं ->छोटे मुँह बड़ी बात कर रहे हैं। देव! पृथ्वीपर या स्वर्गमें कोई भी ऐसी आश्वर्यकी बात नहीं है
ହେ ଦେବ! ସ୍ୱର୍ଗରେ ହେଉ କି ପୃଥିବୀରେ—ସବୁ କିଛି ଆପଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣା। ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ପାରେ ଥିବା କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reconcile profound grief with dharmic meaning: Gaṅgā’s lament emphasizes loss and perceived injustice, while Kṛṣṇa reframes the event as voluntary yogic departure and cosmic identity (Vasu), redirecting emotion toward normative acceptance.
The chapter teaches that disciplined inner control (yoga) and correct ritual action can coexist: bodily conditions and death are portrayed as governable within dharma, and communal stability is maintained through rites and doctrinal interpretation.
While not a formal phalaśruti, the narrative implicitly valorizes understanding yogic restraint, righteous death, and funerary dharma as spiritually stabilizing knowledge that transforms grief into a structured, tradition-consistent response.