Adhyaya 150
कालयुक्तधर्मविवेकः (Discerning Dharma in Accord with Time)
Upa-parva: Dharma–Kāla-anuśāsana (Instruction on Dharma and the Governance of Time/Timing)
Bhīṣma articulates a technical ethic of reliability in action. He distinguishes deeds done rightly (sat-kṛta) from those done wrongly (asat-kṛta), advising composure after righteous action while warning against trusting outcomes rooted in improper means. Kāla (time) is described as the operative regulator that dispenses restraint and favor, entering the intellect of beings and directing them toward dharma and artha. When one’s बुद्धि becomes dhārmic and meaning-disclosing, one may be steady; yet even with firm intellect, one should not be credulous about morally compromised courses. The chapter defines practical wisdom as pursuing aims with awareness of time and avoiding the ‘double error’ of neglecting either ethical integrity or situational fit. It observes that humans honor others when prosperity is present, but the dhārmika are portrayed as honoring the self through self-discipline. Finally, it asserts that time does not grant dharma through adharma; adharma cannot touch dharma protected by time, and dharma—when timely enacted—becomes victory-bringing and illuminative across the three worlds, while the wise guide conduct through dharma even amid fear and uncertainty.
Chapter Arc: धर्म के सूक्ष्म द्वार पर प्रश्न खड़ा होता है—मनुष्य मन, वाणी और कर्म से बँधता भी है और मुक्त भी होता है; वही त्रिविध साधन स्वर्ग-नरक का द्वार बन जाता है। → श्रोता (देवि/प्रभो संबोधन के साथ) पूछता है—किस शील, किस वृत्त, किन कर्मों और किन सदाचारों से मनुष्य स्वर्ग को प्राप्त होता है? उत्तर में आचरण के अनेक मानदंड खुलते जाते हैं: स्वदार-निष्ठा, ऋतुकाल-धर्म, इन्द्रिय-जय, अहिंसा, और राग-द्वेष-क्षय का मार्ग। → निर्णायक उद्घोष होता है—हिंसात्मा नरक को जाता है, अहिंसक स्वर्ग को; निर्दयता (कीट-पिपीलिका तक पर) नरक का सुनिश्चित पथ है, जबकि ऐसा संयम कि वन में पड़े पराये धन को देखकर भी मन से हिंसा/अपहरण का विचार न उठे—स्वर्गगामिता का शिखर है। → अध्याय स्वर्गमार्ग को ‘देवकृत’ और ‘अकषाय’ (राग-द्वेष रहित) बताकर साधक के लिए स्पष्ट दिशा देता है: त्रिविध साधनों (मन-वाणी-कर्म) को शुद्ध कर, इन्द्रियों को जीतकर, स्वधर्म-पालन और अहिंसा में स्थित होकर बन्धन कटते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा अर: चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बन्धन-मुक्ति
ଉମା କହିଲେ—“ଭଗବନ୍! ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର, ଦେବାସୁର-ନମସ୍କୃତ, ବିଭୋ! ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେବ। ଆଉ କହନ୍ତୁ—କେମିତି ଶୀଳ ଓ କେମିତି ଆଚରଣରେ, କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦାନରେ ସେହି ପ୍ରାପ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ?”
Verse 2
कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नर: सदा । बध्यते बन्धनै: पाशैर्मुव्यते5प्पयथवा पुन:,मनुष्य मन, वाणी और क्रिया--इन तीन प्रकारके बन्धनोंसे सदा बँधता है और फिर उन बन्धनोंसे मुक्त होता है
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପାଶଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ; ଏବଂ ପୁନଃ ଏହି ଉପାୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।”
Verse 3
केन शीलेन वृत्तेन कर्मणा कीदृशेन वा । समाचारैर्गुणै: कैर्वा स्वर्ग यान्तीह मानवा:
“ପ୍ରଭୋ! କେଉଁ ଶୀଳ-ସ୍ୱଭାବରେ, କେଉଁ ବୃତ୍ତ-ବ୍ୟବହାରରେ, କେମିତି କର୍ମରେ, ଏବଂ କେଉଁ ସଦାଚାର ଓ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?”
Verse 4
श्रीमहेश्वर उवाच देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये दमे रते । सर्वप्राणिहित: प्रश्न: श्रूयतां बुद्धिवर्धन:
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଦେବୀ! ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଧର୍ମରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଦମରେ ରତ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧିବର୍ଧକ—ଶୁଣ।”
Verse 5
श्रीमहेश्वरने कहा--धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाली, सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाली, इन्द्रियसंयम-परायणे देवि! तुम्हारा प्रश्न समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा बुद्धिको बढ़ानेवाला है, इसका उत्तर सुनो ।।
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା, ସଦା ଧର୍ମରେ ତତ୍ପର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମରେ ପରାୟଣ। ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିବର୍ଧକ; ତାହାର ଉତ୍ତର ଶୁଣ। ଯେ ସଜ୍ଜନ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ରତ, ଆଶ୍ରମ-ଚିହ୍ନାଦି ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ସେହି ନରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 6
नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशया: । प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञा: सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन:
ଯାହାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେମାନେ ପ୍ରଳୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ—ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ନ ଅଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ନ୍ତି, ନ ଧର୍ମରେ।
Verse 7
वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषा: कर्मबन्धनै: । कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन
ଯାହାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି, ସେହି ପୁରୁଷମାନେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେମାନେ କର୍ମରେ, ମନରେ, ବାଣୀରେ—କୌଣସି ଭାବେ କାହାକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କର୍ମଜ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
ये न सज्जन्ति कम्मिंश्चित् ते न बद्ध्यन्ति कर्मभि: । प्राणातिपाताद विरता: शीलवन्तो दयान्विता:
ଯେମାନେ କୌଣସି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କର୍ମଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ପ୍ରାଣହତ୍ୟାରୁ ବିରତ, ଶୀଳବାନ ଓ ଦୟାସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 9
सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्या: सर्वजन्तुषु
ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जका:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେମାନେ ସଦା ପରଧନ ପ୍ରତି ମମତାହୀନ ରହନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 11
मातृवत् स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେମାନେ (ନାରୀମାନଙ୍କୁ) ସଦା ମାତା ପରି, ଭଉଣୀ ପରି ଏବଂ କନ୍ୟା ପରି ଭାବନ୍ତି।
Verse 12
परदारेषु वर्तन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो मानव परायी स्त्रीको माता, बहिन और पुत्रीके समान समझकर तदनुरूप बर्ताव करते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं || ११ $ ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମାତା, ଭଉଣୀ ଓ କନ୍ୟା ସମାନ ଭାବି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦିତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ। ସେମାନେ ଚୋରିରୁ ସଦା ନିବୃତ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଧନରେ ନିରନ୍ତର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।
Verse 13
स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिन:
ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀରେ ନିରତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର (ଧର୍ମାନୁସାରେ) ତାଙ୍କୁ ସମୀପ କରନ୍ତି।
Verse 14
परदारेषु ये नित्यं चरित्रावृतलोचना:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦୁରାଚାରରେ ଆବୃତ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇ ଯେମାନେ ସଦା ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚାହିଁ ରହନ୍ତି…
Verse 15
एष देवकृतो मार्ग: सेवितव्य: सदा नरै:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏହା ଦେବମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ପଥ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ ଓ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 16
दानधर्मतपोयुक्त: शीलशौचदयात्मक:
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ଯେ ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ତପରେ ଯୁକ୍ତ—ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୀଳ, ଶୌଚ ଓ ଦୟାରେ ଗଢ଼ା।”
Verse 17
वृत्त्यर्थ धर्महेतोर्वा सेवितव्य: सदा नरै: ।। स्वर्गवासमभीप्सद्/िर्न सेव्यस्त्वत उत्तर:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଜୀବିକାର୍ଥେ କିମ୍ବା ଧର୍ମାର୍ଥେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ସେବାକର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଉତ୍ତର’ (ଅର୍ଥାତ ନୀତିହୀନ/ଆତ୍ମୋନ୍ନତିରେ ବାଧକ) ପ୍ରକାର ସେବା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।”
Verse 18
यह दान, धर्म और तपस्यासे युक्त तथा शील, शौच और दयामय मार्ग है। मनुष्यको जीविका एवं धर्मके लिये सदा ही इस मार्गका सेवन करना चाहिये। जो स्वर्गलोकमें निवास करना चाहता हो, उनके लिये सेवन करनेयोग्य इससे बढ़कर उत्कृष्ट मार्ग नहीं है ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏହା ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ତପରେ ଯୁକ୍ତ, ଶୀଳ, ଶୌଚ ଓ ଦୟାରେ ଚିହ୍ନିତ ପଥ। ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବିକା ଓ ଧର୍ମ—ଉଭୟ ପାଇଁ ସଦା ଏହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ନିବାସ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ ନାହିଁ।” ଉମା କହିଲେ—“ହେ ଦେବ! କେମିତି ବାଣୀରେ ପ୍ରାଣୀ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ, ଏବଂ କେମିତି ବାଣୀରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ? ହେ ନିଷ୍ପାପ ଭୂତପତେ! ସେହି କର୍ମମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।”
Verse 19
उमाने पूछा--निष्पाप भूतनाथ! महादेव! कैसी वाणी बोलने अथवा उस वाणीद्वधारा कौन-सा कर्म करनेसे मनुष्य बन्धनमें पड़ता या उस बन्धनसे छुटकारा पा जाता है? उन वाचिक कर्मोंका मुझसे वर्णन कीजिये ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ନିଜ ହିତ ପାଇଁ କିମ୍ବା ପରହିତ ପାଇଁ, ହାସ୍ୟ-ପରିହାସର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ଏଠାରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।”
Verse 20
वृत्त्यर्थ धर्महेतोर्वा कामकारात् तथैव च । अनृतं ये न भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो आजीविका अथवा धर्मके लिये तथा स्वेच्छाचारसे भी कभी असत्य भाषण नहीं करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं
ଜୀବିକା ପାଇଁ ହେଉ କି ଧର୍ମର ନାମରେ ହେଉ, କିମ୍ବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରରେ ହେଉ—ଯେମାନେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 21
श्लक्ष्णां वाणी निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम् । स्वागतेनाभिभाषणन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ କୋମଳ, ମଧୁର, ଅବାଧ, ପାପଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱାଗତ-ସତ୍କାରଭାବଯୁକ୍ତ ବାଣୀ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 22
परुषं ये न भाषन्ते कटुक॑ निष्ठुरं तथा । अपैशुन्यरता: सनन््तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ ରୁକ୍ଷ, କଟୁ ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ପରନିନ୍ଦା ତ୍ୟାଗ କରି ଅପୈଶୁନ୍ୟରେ ରତ ସଜ୍ଜନ ରହନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
पिशुनां न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम् । ऋतं मैत्रं तु भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ ଦୁଇ ମିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଟ ପକାଉଥିବା ପିଶୁନ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ସତ୍ୟ ଓ ମୈତ୍ରୀଭାବଯୁକ୍ତ ବଚନ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 24
ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवा: । सर्वभूतसमा दान्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ କଠୋରତା ଓ ପରଦ୍ରୋହକୁ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଦାନ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
जो मानव दूसरोंसे तीखी बातें बोलना और द्रोह करना छोड़ देते हैं, सब प्राणियोंके प्रति समानभाव रखने-वाले और जितेन्द्रिय होते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं ।।
ଯେମାନେ ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟ କହିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଦ୍ରୋହ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ବିରୋଧ-ବିବାଦକୁ ଏଡ଼ାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ହୋଇ ସଦା ସୌମ୍ୟ ବଚନ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 26
जिनके मुँहसे कभी शठतापूर्ण बात नहीं निकलती, जो विरोधयुक्त वाणीका त्याग करते हैं और सदा सौम्य (कोमल) वाणी बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं ।।
ଯେମାନେ କ୍ରୋଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟକୁ ଚିରିଦେବା ପରି ବାକ୍ୟ କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ରୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ, ସମାଧାନକାରୀ କଥାହିଁ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 27
एष वाणीकृतो देवि धर्म: सेव्य: सदा नरै: । शुभ: सत्यगुणो नित्यं वर्जनीयो मृषा बुचै:
ଦେବି! ଏହା ହେଉଛି ବାଣୀଜନିତ ଧର୍ମ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିତ୍ୟ ଶୁଭ ଓ ସତ୍ୟ ବଚନ କହିବେ, ଏବଂ ମିଥ୍ୟାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ।
Verse 28
उमोवाच मनसा बद्ध्यते येन कर्मणा पुरुष: सदा । तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृत्,उमाने पूछा--महाभाग! पिनाकधारी देवदेव! जिस मानसिक कर्मसे मनुष्य सदा बन्धनमें पड़ता है, उसको मुझे बताइये
ଉମା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ହେ ଦେବଦେବ! ପିନାକଧାରୀ! ଯେଉଁ ମାନସିକ କର୍ମରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ, ସେଥି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 29
श्रीमहेश्वर उवाच मानसेनेह धर्मेण संयुक्ता: पुरुषा: सदा | स्वर्ग गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयत: शृणु
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣୀ! ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ସଦା ମାନସିକ ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନରେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଚିନ୍ତା କରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ଶୁଣ।
Verse 30
दुष्प्रणितेन मनसा दुष्प्रणीततरा कृति: । मनो बद्ध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने
ଦୁର୍ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିଲେ କର୍ମ ଆହୁରି ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ କଳୁଷିତ ହୁଏ; ସେହି ଆଚରଣରେ ଏଇ ଲୋକରେ ମନ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ତେଣୁ, ହେ ଶୁଭାନନେ, ଏ ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 32
जब दूसरेका धन निर्जन वनमें पड़ा हुआ दिखायी दे, उस समय भी जो उसकी ओर मन ललचाकर किसीकी हिंसा नहीं करते, वे मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं ।।
ଗାଁରେ କି ଘରେ, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରଧନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ମନରେ ଲୋଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନେବାର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Verse 33
तथैव परदारान् ये कामवृत्तान् रहोगतान् | मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:
ସେହିପରି, କାମବୃତ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ମିଳିଥିବା ପରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେମାନେ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଉଲ୍ଲଂଘନର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Verse 34
शत्रुं मित्र च ये नित्यं तुल्येन मनसा नरा: । भजन्ति मैत्रा: संगम्य ते नसः स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ ସଦା ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରକୁ ସମମନରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମିଶି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 35
श्रुतवन्तो दयावन्त: शुचय: सत्यसंगरा: । स्वैरर्थ: परिसंतुष्टास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो शास्त्रज्ञ, दयालु पवित्र, सत्यप्रतिज्ञ और अपने ही धनसे संतुष्ट होते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं
ଯେମାନେ ଶ୍ରବଣ-ଅଧ୍ୟୟନରେ ବିଦ୍ୱାନ, ଆଚରଣରେ ଦୟାଳୁ, ଜୀବନରେ ଶୁଚି, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଏବଂ ନିଜ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଉପାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 36
अवैरा ये त्वनायासा मैत्रीचित्तरता: सदा । सर्वभूतदयावन्न्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯାହାଙ୍କ ମନରେ କାହା ପ୍ରତି ବୈର ନାହିଁ, ଯେମାନେ କ୍ଲେଶହୀନ, ସଦା ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ରତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 37
श्रद्धावन्तो दयावन्तश्रोक्षाश्षो क्षजनप्रिया: । धर्माधर्मविदो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:
ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଦୟାବାନ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ବିବେକ ରଖନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Verse 38
जो श्रद्धालु, दयालु, शुद्ध, शुद्धजनोंके प्रेमी तथा धर्म और अधर्मके ज्ञाता हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं ।।
ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଦୟାବାନ, ଶୁଚି, ଶୁଚିଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ। ହେ ଦେବୀ! ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳସଞ୍ଚୟ ଏବଂ ତାହାର ବିପାକ (ପରିଣାମ) ଜାଣୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 39
न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपरा: सदा । समुत्थानमनुप्राप्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो न्यायशील, गुणवान्, देवताओं और द्विजोंके भक्त तथा उत्थानको प्राप्त हैं, वे मानव स्वर्गगामी होते हैं
ଯେମାନେ ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭକ୍ତିପର, ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଉତ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Verse 40
शुभे: कर्मफलैदेवि मयैते परिकीर्तिता: । स्वर्गमार्गपरा भूय: किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि
ହେ ଦେବୀ! ଶୁଭ କର୍ମଫଳଦ୍ୱାରା ଯେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୁଁ ଏଠାରେ କରିଛି। ଏବେ ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 41
उमोवाच महान् मे संशय: कक्रिन्मर्त्यान् प्रति महेश्वर । तस्मात् त्वं नैपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमहसि,उमाने पूछा-महेश्वर! मुझे मनुष्योंके विषयमें एक महान् संशय है। आप अच्छी तरह उस संशयका समाधान करें
ଉମା କହିଲେ—ହେ ମହେଶ୍ୱର! ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ମନରେ ଏକ ମହା ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିଛି। ତେଣୁ ଆଜି ଆପଣ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକରେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମୋ ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 42
केनायुर्लभते दीर्घ कर्मणा पुरुष: प्रभो । तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत्,प्रभो! मनुष्य किस कर्मसे दीर्घायु प्राप्त करता है? तथा देवेश्वर! किस तपस्यासे मनुष्यको बड़ी आयु प्राप्त होती है?
ହେ ପ୍ରଭୁ! କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲାଭ କରେ? ଏବଂ ହେ ଦେବେଶ୍ୱର! କେଉଁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ମହାନ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ?
Verse 43
क्षीणायु: केन भवति कर्मणा भुवि मानव: । विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्थनिन्दित,अनिन्द्य महादेव! इस भूतलपर कौन-सा कर्म करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण हो जाती है? आप मुझसे कर्म-विपाकका वर्णन करें
ହେ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ମହାଦେବ! ଏହି ଭୂମିରେ କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ? ହେ ଦେବ! କର୍ମମାନଙ୍କର ବିପାକ—ଫଳ-ପରିଣାମ—ମୋତେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତୁ।
Verse 44
अपरे च महाभाग्या मन्दभाग्यास्तथापरे । अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्न तथापरे,इस जगत्में कुछ लोग महान् भाग्यशाली हैं तो कुछ लोग मन्दभाग्य हैं, कुछ लोग निन्दित कुलमें उत्पन्न हैं तो दूसरे लोग उच्चकुलमें
ଏହି ଜଗତରେ କେହି ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆଉ କେହି ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟ। କେହି ନିନ୍ଦିତ/ନୀଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 45
दुर्दर्शा: केचिदा भान्ति नरा: काष्ठमया इव । प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवा:
କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ କାଠମୟ—ଜଡ ଓ ନିର୍ଜୀବ—ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ; କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
Verse 46
दुष्प्रज्ञा: केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिता: । महाप्राज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानभाविन:,कुछ लोग दुर्बुद्धि जान पड़ते हैं और कुछ विद्वान् तथा कितने ही ज्ञान-विज्ञानशाली महाप्राज्ञ प्रतीत होते हैं
କେହି କେହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି, କେହି ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ (ଅନୁଭବଜନ୍ୟ ବିବେକ) ସମ୍ପନ୍ନ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୁନି ସଦୃଶ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଦେଖାଯାଏ।
Verse 47
अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे । दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे व्याख्यातुमहसि
ହେ ଦେବ! କେହି କେହି ଅଳ୍ପ ବାଧାରେ ପୀଡିତ, ଆଉ କେହି ମହା ବାଧା-ବିପଦରେ ଘେରା ରହନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଭଳି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବିଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହି ବୈଷମ୍ୟର କାରଣ କ’ଣ? ଦୟାକରି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 48
श्रीमहेश्वर उवाच हन्त ते<हं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् । मर्त्यलोके नर: सर्वो येन स्वफलमश्षुते
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି! ଆସ, କର୍ମଫଳର ଉଦୟ କିପରି ହୁଏ ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି। ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
Verse 49
प्राणातिपाते यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतः सदा । नित्यमुद्यतशस्त्रश्न हन्ति भूतगणान् नर:
ଦେବି! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାଣହରଣରେ କ୍ରୂର, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି ସଦା ଉଦ୍ୟତ ରହେ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ହତ୍ୟା କରେ—ସେହିପରି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବି, ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 50
निर्दय: सर्वभूतानां नित्यमुद्रेगकारक: । अपि कीटपिपीलानामशरण्य: सुनिर्घण:
ଦେବି! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ନିର୍ଦୟ, ନିତ୍ୟ ଭୟ ଓ ଉଦ୍ବେଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ଏତେ ନିଘୃଣ ଯେ କୀଟ-ପିପୀଳିକାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶରଣ ଦିଏ ନାହିଁ—ସେହିପରି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବି, ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 51
।। विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ହିଂସାର ବିପରୀତ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ରୂପବାନ୍ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଦେବୀ! ହିଂସାରେ ରତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପାପକର୍ମ ହେତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୋଇ ଜନ୍ମେ।
Verse 52
पापेन कर्मणा देवि वध्यो हिंसारतिर्नर: । अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते
ଦେବୀ! ପାପକର୍ମ ହେତୁ ହିଂସାରେ ରତ ମନୁଷ୍ୟ ବଧ୍ୟ ହୁଏ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୋଇ ଜନ୍ମେ।
Verse 53
निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसक: । यातनां निरये रौद्रां स कृच्छां लभते नर:
ହିଂସାତ୍ମା ନର ନରକକୁ ଯାଏ, ଅହିଂସକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ନରକରେ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯାତନା ଭୋଗ କରେ।
Verse 54
यः वक्षिन्निरयात् तस्मात् समुत्तरति कर्हिचित् । मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते,यदि कभी कोई उस नरकसे छुटकारा पाता है तो मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है, किंतु वहाँ उसकी आयु बहुत थोड़ी होती है
ଯେ କେହି କେବେ ତାହିଁ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୋଇ ଜନ୍ମେ।
Verse 55
पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नर: । अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते,देवि! पापकर्मसे बँधा हुआ हिंसापरायण मनुष्य समस्त प्राणियोंका अप्रिय होनेके कारण अल्पायु हो जाता है
ଦେବୀ! ପାପକର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହିଂସାପରାୟଣ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହେବାରୁ ସେ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଏ।
Verse 56
यस्तु शुक्लाभिजातीय: प्राणिघातविवर्जक: । निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ପ୍ରାଣିହିଂସାରୁ ବିରତ, ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଓ ଦଣ୍ଡ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି—ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରେ ନାହିଁ।
Verse 57
न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । सर्वभूतेषु सस्नेही यथा55त्मनि तथापरे
ସେ ନ ଅନ୍ୟକୁ ମାରିବାକୁ ଲଗାଏ, ନିଜେ ମାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେ ମାରେ ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ; ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟକୁ ମାନେ।
Verse 58
ईदृश: पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्रुते । उपपन्नान् सुखान् भोगानुपाश्चाति मुदा युतः:
ଦେବି! ଏପରି ପୁରୁଷୋତ୍କର୍ଷ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ମୁଦିତ ହୋଇ ଦେବଲୋକରେ ସ୍ୱତଃ ଉପଲବ୍ଧ, ଯଥୋଚିତ ସୁଖଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 59
अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते । तत्र दीर्घायुरुत्पन्न: स नर: सुखमेधते,अथवा यदि कदाचित् वह मनुष्यलोकमें जन्म लेता है तो वह मनुष्य दीर्घायु और सुखी होता है
ଏବଂ ଯଦି କେବେ ସେ ମାନବଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଏ, ତେବେ ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ସୁଖରେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 60
एष दीर्घायुषां मार्ग: सुवृत्तानां सुकर्मिणाम् । प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरित:
ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ—ସୁବୃତ୍ତ ଓ ସୁକର୍ମୀ—ଲୋକଙ୍କର ମାର୍ଗ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ପଥ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଏହା ଲଭ୍ୟ।
Verse 83
तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनै: । जो कहीं आसक्त नहीं होते
ମହେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଯେମାନେ ଅପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରିୟ ଉଭୟ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ, ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ପ୍ରାଣିହିଂସାରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମଜନିତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 96
त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो सब प्राणियोंपर दया करनेवाले, सब जीवोंके विश्वासपात्र तथा हिंसामय आचरणोंको त्याग देनेवाले हैं, वे मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେମାନେ ହିଂସାମୟ ଆଚରଣ ଓ ପରପୀଡାର ପଥକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 106
धर्मलब्धान्नभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो दूसरोंके धनपर ममता नहीं रखते, परायी स्त्रीसे सदा दूर रहते और धर्मके द्वारा प्राप्त किये अन्नका ही भोजन करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं
ମହାଦେବ କହନ୍ତି—ଯେମାନେ ପରଧନରେ ମମତା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ପରସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ସଦା ଦୂରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଲଭ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 126
स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो सदा अपने ही धनसे संतुष्ट रहकर चोरी-चमारीसे अलग रहते हैं तथा जो अपने भाग्यपर ही भरोसा रखकर जीवन-निर्वाह करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେମାନେ ନିଜ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଚୋରି-ଚାମାରି ଭଳି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ଲଭ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଂଶରେ ଭରସା କରି ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 133
अग्राम्यसुख भोगाश्च ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो अपनी ही स्त्रीमें अनुरक्त रहकर ऋतुकालमें ही उसके साथ समागम करते हैं और ग्राम्य सुख-भोगोंमें आसक्त नहीं होते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ ରହି କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ସଙ୍ଗମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ବିଷୟସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 144
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्व॒रसंवादे चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦର ଏକଶେ ପଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 146
जितेन्द्रिया: शीलपरास्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो अपने सदाचारके द्वारा सदा ही परायी स्त्रियोंकी ओरसे अपनी आँखें बंद किये रहते हैं, वे जितेन्द्रिय और शीलपरायण मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं
ଯେ ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଓ ଶୀଳପରାୟଣ, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Verse 156
अकषायकृतश्रैव मार्ग: सेव्य: सदा बुध: । यह देवताओंका बनाया हुआ मार्ग है। राग और द्वेषको दूर करनेके लिये इस मार्गकी प्रवृति हुई है। अतः साधारण मनुष्यों तथा विद्वान् पुरुषोंको भी सदा ही इसका सेवन करना चाहिये
ଏହା କଳୁଷହୀନ ଶ୍ରେୟୋମାର୍ଗ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ବିଦ୍ୱାନ—ଦୁହେଁ ନିତ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 331
अरण्ये विजने न्यस्तं परस्व॑ दृश्यते यदा । मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:
ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରଧନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ମନରେ ସୁଦ୍ଧା ତାହାକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ।
Frequently Asked Questions
Whether one should rely on success produced by questionable means: the chapter advises steadiness after righteous action, but distrust of results rooted in asat (improper/adharmic) conduct.
Kāla regulates conditions and influences intellect, but does not convert adharma into dharma; ethical agency remains responsible for choosing timely, discerning, and purified action.
Rather than an explicit phalaśruti, the chapter embeds a consequential claim: dharma, when aligned with kāla, is ‘vijayāvaha’ (conducive to success) and ‘āloka-karaṇa’ (illuminative), indicating the pragmatic and civilizational value of understanding this instruction.