Adhyaya 15
Śiva-darśana through Tapas and Stuti (उपमन्यु–कृष्ण संवादः)
Upa-parva: Śiva-stuti and Darśana Context (Upamanyu–Kṛṣṇa Discourse)
Upamanyu addresses Kṛṣṇa, noting that Hari has contemplated many forms and asks why the Lord would not grant Kṛṣṇa favor; he then offers a japa by which Kṛṣṇa may behold Śaṅkara. Kṛṣṇa recounts his dīkṣā and austerities: ascetic markers (staff, shaven head, kuśa, bark garments, ghee-anointment, girdle), progressive dietary restraints (fruit, water, then air), and a one-legged, arms-raised vigil. A visionary theophany follows: an intense radiance like many suns, within which appears a cloudlike, lightning-adorned form where Mahādeva abides with Umā, described with iconographic detail (weapons, tiger-skin, matted locks, ornaments, serpentine sacred thread). The scene expands into a cosmic liturgy: Rudras, Ādityas, Vasus, Sādhyas, Viśvedevas, Aśvins, Brahmā, Indra, Viṣṇu, yogeśvaras, ṛṣis, time divisions, Vedas, metres, initiations, sacrifices, and beings of all orders are said to honor Śiva. Kṛṣṇa, initially unable to gaze fully, is instructed by the deity to look and speak; he offers a sustained stuti identifying Śiva as the ground of creation, dissolution, guṇas, cognition, ritual elements, virtues and afflictions, and the indwelling kṣetrajña. The cosmos responds with acclamation; flowers fall and a pleasant wind blows. Śaṅkara, after regarding Umā, Indra, and Kṛṣṇa, acknowledges Kṛṣṇa’s supreme devotion and grants him the option to choose eight rare boons.
Chapter Arc: उपमन्यु अपने पूर्ववृत्तान्त का सूत्र पकड़ते हुए शिव-महिमा का घोष करता है—“शर्वसमो देवो नास्ति”—और श्रोताओं को एक ऐसे देव-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है जो दान, युद्ध और मोक्ष—तीनों में अद्वितीय है। → कथा-धारा में वैदिक अग्नियों (गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय, सभ्य, आवसथ्य) और तप-नियमों का संकेत आता है, जिससे यह तनाव बनता है कि साधक का मार्ग कर्म (यज्ञ/अग्नि) से होकर कैसे देव-कृपा तक पहुँचता है; साथ ही वर-प्राप्ति की आकांक्षा और उसके नैतिक परिणाम (पुत्र, यश, बल, शम, कुल-प्रीति) प्रश्न बनकर उभरते हैं। → शंकर “एवमस्तु” कहकर वरदान की मुहर लगाते हैं और उमा/शर्वाणी तपोनिधि के रूप में पुत्र-प्रदान का विधान करती हैं—“साम्बो नाम”—तथा अतिरिक्त वरों का प्रसाद (आठ वर) भी उद्घोषित होता है; शिव की सर्वश्रेष्ठता का स्तुति-वाक्य इसी क्षण को दैवी प्रमाण में बदल देता है। → वरों की सूची धर्म-केन्द्रित अनुशासन में स्थिर होती है—द्विजों पर अकोप, पितृ-प्रसाद, कुल-प्रीति, शम-प्राप्ति, दाक्ष्य, शत्रुघात, यश, बल, योगप्रियता—और उपमन्यु यह ‘अत्यद्भुत’ आख्यान ब्राह्मण-तेजस्वी परम्परा में समर्पित कर देता है। → शिव-स्तुति का उद्घोष आगे भी जारी रहने का संकेत देता है—महादेव की दान-वीर्य-गति की तुलना से परे अन्य गुणों/व्रतों का विस्तार अगले प्रसंग में खिंचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४३३ श्लोक हैं) मी पी नजजञन जल ि्जजऑआंडहडइ > गार्हपत्य
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତତ୍ପରେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ତେଜୋରାଶିରୂପ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲି। ପରେ ପରମ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲି।
Verse 2
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं यशस्तथाग्रयं परमं बलं च । योगप्रियत्वं तव संनिकर्ष वृणे सुतानां च शतं शतानि
ଧର୍ମରେ ଦୃଢତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଘାତ କରିବାର ଶକ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ, ପରମ ବଳ, ଯୋଗରେ ପ୍ରୀତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେବା, ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶତ ଶତ ପୁତ୍ର—ଏହି ଆଠଟି ବର ମୁଁ ବାଛୁଛି।
Verse 3
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्त: प्राह शड्कर: । ततो मां जगतो माता धारिणी सर्वपावनी
ମୁଁ ଏପରି କହିବା ପରେ ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ଏବମସ୍ତୁ, ଏମିତି ହେଉ।” ତାପରେ ଜଗତମାତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରୁଥିବା, ସର୍ବପାବନୀ ଶର୍ବାଣୀ (ଉମାଦେବୀ) ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ—“ନିଷ୍ପାପ! ଭଗବାନ୍ ତୁମକୁ ‘ସାମ୍ବ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି।”
Verse 4
उवाचोमा प्रणिह्ठिता शर्वाणी तपसां निधि: । दत्तो भगवता पुत्र: साम्बो नाम तवानघ
ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ତପୋନିଧି ଶର୍ବାଣୀ ଉମା କହିଲେ—“ନିଷ୍ପାପ! ଭଗବାନ୍ ତୁମକୁ ‘ସାମ୍ବ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି।”
Verse 5
मत्तो5प्यष्टौ वरानिष्टान् गृहाण त्वं ददामि ते । प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन
“ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ଆଠଟି ବର ମାଗ; ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ ଦେବି।” ଏମିତି ଦେବୀ କହିଲେ। ତେବେ, ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—
Verse 6
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसाद शतं सुतानां परमं च भोगम् । कुले प्रीतिं मातृतश्न प्रसाद॑ शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम्
କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋ ମନରେ କେବେ କ୍ରୋଧ ନ ହେଉ। ମୋ ପିତା ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ରୁହନ୍ତୁ। ମୋତେ ଶତ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହେଉ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ସଦା ସୁଲଭ ରୁହୁ। ଆମ କୁଳରେ ପ୍ରୀତି-ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଅଟୁଟ ରୁହୁ; ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ରୁହନ୍ତୁ। ମୋତେ ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି ମିଳୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା ଲାଭ ହେଉ—ଏହି ବରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ମାଗୁଛି।”
Verse 7
उमोवाच एवं भविष्यत्यमरप्रभाव नाहं मृषा जातु वदे कदाचित् | भार्यासहस्राणि च षोडशैव तासु प्रियत्वं च तथाक्षयं च
ଉମା କହିଲେ—“ଅମରମାନଙ୍କ ସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେ କୃଷ୍ଣ! ଏମିତି ହିଁ ହେବ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନି। ତୁମର ଷୋଳହ ହଜାର ପତ୍ନୀ ହେବେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅକ୍ଷୟ ରହିବ, ଏବଂ ତୁମର ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହେବ।”
Verse 8
प्रीतिं चाग्रयां बान्धवानां सकाशाद् ददामि ते<हं वपुष: काम्यतां च | भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिं वै शतानि गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम्
“ମୁଁ ତୁମକୁ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରୀତି ଦେଉଛି ଏବଂ ତୁମ ଦେହ ସଦା କମନୀୟ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷନୀୟ ରହୁ—ଏହି ବର ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି। ତୁମ ଘରେ ନିତ୍ୟ ଅତିଥିମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ—ଶତଶତ—ଭୋଜନ କରିବେ।”
Verse 9
वायुदेव उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवो मम देवी च भारत । अन्तर्हित: क्षणे तस्मिन् सगणो भीमपूर्वज
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ! ହେ ଭୀମଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ! ଏଭଳି ଭାବେ ମୋତେ ବର ଦେଇ ମହାଦେବ ଓ ମୋ ଦେବୀ (ପାର୍ବତୀ) ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସେହି କ୍ଷଣରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ।”
Verse 10
एतदत्यदभुतं पूर्व ब्राह्मणायातितेजसे । उपमन्यवे मया कृत्स्नं व्याख्यातं॑ पार्थिवोत्तम । नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି। ପରେ ସୁବ୍ରତ ଉପମନ୍ୟୁ ଦେବାଧିଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 11
उपसन्युरुवाच नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गति: । नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଶର୍ବ ସମାନ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ; ଶର୍ବ ସମାନ କୌଣସି ଗତି (ଆଶ୍ରୟ/ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ) ନାହିଁ। ଦାନରେ ଶର୍ବ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ରଣରେ ମଧ୍ୟ ଶର୍ବ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
Verse 14
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मेघवाहनपर्वका आख्यानविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମେଘବାହନ-ଆଖ୍ୟାନ ବିଷୟକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 15
उपमन्यु बोले--महादेवजीके समान कोई देवता नहीं है। महादेवजीके समान कोई गति नहीं है। दानमें शिवजीकी समानता करनेवाला कोई नहीं है तथा युद्धमें भी भगवान् शंकरके समान दूसरा कोई वीर नहीं है ।।
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ମହାଦେବ ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ। ମହାଦେବ ସମାନ କୌଣସି ଗତି (ଆଶ୍ରୟ/ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ) ନାହିଁ। ଦାନରେ ଶିବ ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବୀର ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମେଘବାହନ-ଆଖ୍ୟାନ ବିଷୟକ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
A combined model of regulated austerity (dīkṣā, dietary restraint, posture, vigilance) and articulate devotional praise (stuti/japa), portraying inner discipline and intention as prerequisites for divine encounter.
Śiva is described as the source and terminus of beings, the locus of guṇas and cognition, the substance of ritual constituents, and the indwelling knower (kṣetrajña), integrating cosmology, psychology, and liturgy into a single theistic framework.
Yes: the stuti culminates in a responsive cosmic affirmation (acclamation, flowers, auspicious wind) and Śaṅkara’s explicit recognition of Kṛṣṇa’s devotion, followed by the offer of eight rare boons as the immediate narrative fruit.