Adhyaya 135
Viṣṇu-sahasranāma—Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Recitation (विष्णोर्नामसहस्रम्)
Upa-parva: Viṣṇu-sahasranāma Upākhyāna (Stotra-Prakaraṇa) within Anuśāsana-parva
Vaiśaṃpāyana reports that, after hearing extensive dharma-instructions, Yudhiṣṭhira again questions Bhīṣma for a singular theological and practical solution: (i) the one deity in the world, (ii) the one supreme refuge, (iii) the object of praise and worship by which humans attain auspiciousness, (iv) the highest dharma among all dharmas, and (v) the recitative practice by which beings are released from the bondage of birth and worldly continuity. Bhīṣma answers by elevating Viṣṇu/Nārāyaṇa—described as anādi-nidhana (without beginning or end), jagat-prabhu (lord of the world), and sarva-loka-maheśvara (sovereign over all realms)—and introduces the Viṣṇu-sahasranāma as a continuous discipline of praise, worship, meditation, and salutation. The chapter then presents the sahasranāma catalogue of epithets, followed by explicit phalaśruti: claims of protection from inauspiciousness, social and personal flourishing, relief from fear and affliction, and orientation toward brahman/sanātana. The close reiterates cosmological dependence on Vāsudeva and frames the stotra as Vyāsa’s composition for śreyas and sukha.
Chapter Arc: भीष्म धर्मराज से कहते हैं कि ऋषिगण, पितर और देवता एकत्र होकर अरुन्धती से ‘धर्म-रहस्य’ सुनना चाहते हैं—गुह्यतम सत्य को प्रकट करने का आग्रह उठता है। → वसिष्ठ-पत्नी अरुन्धती तपोवृद्धि और देव-आह्वान का स्मरण कर शाश्वत धर्मों का वचन देती हैं; फिर चित्रगुप्त द्वारा कर्म-लेखा और दानधर्म के ‘पृथक्-पृथक् फल’ का विधान सामने आता है—कौन-सा दान किस पाप/दुःख को काटता है, यह सूक्ष्म प्रश्न तीखा होता जाता है। → चित्रगुप्त का निर्णायक मत: इस लोक में दिया हुआ दान नष्ट नहीं होता; और विशेषतः ‘कपिला गौ’ का दान ब्रह्महत्या-सदृश पापों तक को शुद्ध करने में समर्थ बताया जाता है—यह सुनकर सूर्यदेव तक रोमांचित हो उठते हैं, मानो दान की महिमा पर देव-समाज की मुहर लग जाती है। → अग्निहोत्र के पालन और उपानह (जूता), छत्र, कपिला गौ आदि के यथोचित दान का विधान, तथा पुष्कर-तीर्थ/ज्येष्ठ-पुष्कर जैसे पुण्य-क्षेत्रों का संकेत देकर अध्याय दानधर्म के व्यावहारिक मार्गदर्शन पर टिकता है।
Shlokas
Verse 1
2 अं ड-ऑ का त्रिशर्दाधिकशततमो<्ध्याय: अरुन्धती
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷିଗଣ, ପିତୃଗଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ, ତପସ୍ୟାରେ ମହାନ ହୋଇଥିବା ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରି, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଧର୍ମର ପରମ ରହସ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଲେ।
Verse 2
समानशीलां वीर्येण वसिष्ठस्थ महात्मन: । त्वत्तों धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामहे वयम् । यत्ते गुहमतमं भद्ठे तत् प्रभाषितुमरहसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! ଶୀଳ ଓ ତେଜରେ ତୁମେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମାନ। ଆମେ ତୁମଠାରୁ ଧର୍ମର ରହସ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଓ ଗଭୀର ଧର୍ମ, ଦୟାକରି ସେହିଟି କହ।”
Verse 3
अरुन्धत्युवाच तपोवृद्धिर्मया प्राप्ता भवतां स्मरणेन वै । भवतां च प्रसादेन धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्
ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ—“ଆପଣମାନେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିଥିବାରୁ ମୋର ତପୋବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଏବଂ ଆପଣମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଏବେ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ, ସେମାନଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ ସହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଦ୍ଧମନ ଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।”
Verse 4
सगुह्यान् सरहस्यांश्न॒ तान् शृणुध्वमशेषत: । श्रद्दधाने प्रयोक्तव्या यस्य शुद्धं तथा मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୁପ୍ତ ଓ ଗଭୀର ରହସ୍ୟସହିତ ଏହି ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣ। ଯାହାର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, କେବଳ ସେହି ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 5
अश्रद्दधानो मानी च ब्रह्महा गुरुतल्पग: । असम्भाष्या हि चत्वारो नैषां धर्म: प्रकाशयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ଯେ ଅହଂକାରୀ, ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ଏବଂ ଯେ ଗୁରୁଶୟ୍ୟା ଲଂଘନକାରୀ (ଗୁରୁପତ୍ନୀଗାମୀ)—ଏହି ଚାରିଜଣ ସହ କଥାହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ମର ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 6
अहन्यहनि यो दद्यात् कपिलां द्वादशी: समा: । मासि मासि च सत्रेण यो यजेत सदा नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦି କେହି ମନୁଷ୍ୟ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ଗୋଟିଏ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରେ, ଏବଂ ମାସେମାସେ ନିରନ୍ତର ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କରେ—ତଥାପି ସେହି ଧର୍ମକର୍ମର ଫଳ, ଯାହାର ସେବାରେ ଅତିଥି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଲୋକର ଫଳ ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 7
गवां शतसहसंत्रं च यो दद्याज्ज्येष्ठपुष्करे । न तद्धर्मफलं तुल्यमतिथिर्यस्य तुष्यति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କେହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁଷ୍କରରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେହି ଧର୍ମର ଫଳ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସମାନ ନୁହେଁ, ଯାହାର ସେବାରେ ଅତିଥି ତୃପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
श्रूयतां चापरो धर्मो मनुष्याणां सुखावह: । श्रद्दधानेन कर्तव्य: सरहस्यो महाफल:,अब मनुष्योंके लिये सुखदायक तथा महान् फल देनेवाले दूसरे धर्मका रहस्यसहित वर्णन सुनो। श्रद्धापूर्वक इसका पालन करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏବେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମ ଶୁଣ। ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ରହସ୍ୟସହିତ ଉପଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 9
कल्यमुत्थाय गोमध्ये गृह दर्भान् सहोदकान् । निषिज्चेत गवां शुद्ध मस्तकेन च तज्जलम्
ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଗୋମଧ୍ୟକୁ ଯାଇ, କୁଶ-ଦର୍ଭା ଜଳସହ ଆଣି ଗାଈମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଇବ। ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେହି ଜଳ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ମଧ୍ୟ ଛିଟାଇବ।
Verse 10
श्रूयन्ते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु कानिचित्
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଯେ ତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ସେବା କରନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଗାଈର ସିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଜଳରେ ନିଜ ମସ୍ତକ ସିଞ୍ଚନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଫଳ ମିଳେ।
Verse 11
सिद्धचारणजुष्टानि सेवितानि महर्षिभि: । अभिषेक: समस्तेषां गवां शूड्रोदकस्य च
ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି—ତିନି ଲୋକର ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନ-ଫଳ, ଗାଈର ସିଙ୍ଗ ଧୋଇଥିବା ଜଳକୁ ମସ୍ତକରେ ଛିଟାଇଲେ ମିଳିଯାଏ।
Verse 12
साधु साध्विति चोद्दिष्टं देवतै: पितृभिस्तथा । भूतैश्नेव सुसंहृष्टे: पूजिता साप्यरुन्धती
ଏହା ଶୁଣି ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ “ସାଧୁ! ସାଧୁ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୂରି-ଭୂରି ସମ୍ମାନରେ ପୂଜିଲେ।
Verse 13
पितामह उवाच अहो धर्मों महाभागे सरहस्य उदाहृत: । वरं ददामि ते धन्ये तपस्ते वर्धतां सदा
ପିତାମହ କହିଲେ—“ଆହା ମହାଭାଗେ! ତୁମେ ରହସ୍ୟସହିତ ଧର୍ମକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଛ। ଧନ୍ୟେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି—ତୁମର ତପସ୍ୟା ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଉ।”
Verse 14
यम उवाच रमणीया कथा दिव्या युष्मत्तो या मया श्रुता । श्रूयतां चित्रगुप्तस्य भाषितं मम च प्रियम्
ଯମ କହିଲେ—ହେ ଦେବମାନେ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ! ତୁମମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଯେ ରମଣୀୟ, ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏବେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣ—ଯାହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।
Verse 15
यमराजने कहा--देवताओ और महर्षियो! मैंने आपलोगोंके मुखसे दिव्य एवं मनोरम कथा सुनी है, अब आपलोग चित्रगुप्तका तथा मेरा भी प्रिय भाषण सुनिये ।।
ଯମ କହିଲେ—ହେ ଦେବମାନେ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ! ତୁମମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଦିବ୍ୟ ଓ ମନୋହର କଥା ଶୁଣିଛି। ଏବେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏହି ବଚନ ଶୁଣ। ଏହା ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ—ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରନ୍ତି; ନିଜ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
Verse 16
न हि पुण्यं तथा पापं कृतं किंचिद् विनश्यति । पर्वकाले च यत् किंचिदादित्यं चाधितिष्ठति
ଯମ କହିଲେ—କୃତ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ପର୍ବକାଳରେ, ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନରେ ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ନିୟମରେ ସ୍ଥାନ ପାଇ ଯଥୋଚିତ ଫଳ ଦିଏ।
Verse 17
मनुष्यका किया हुआ कोई भी पुण्य तथा पाप भोगके बिना नष्ट नहीं होता। पर्वकालमें जो कुछ भी दान किया जाता है, वह सब सूर्यदेवके पास पहुँचता है ।।
ଯମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ କରିଥିବା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ଭୋଗ ବିନା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପର୍ବକାଳରେ ଯାହା କିଛି ଦାନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚେ। ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଗଲେ, ବିଭାବସୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସେ ସବୁକୁ ସେଠାରେ ସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ପୁରୁଷ ପରଲୋକରେ ତାହା ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 18
जब मनुष्य प्रेतलोकको जाता है, उस समय सूर्यदेव वे सारी वस्तुएँ उसे अर्पित कर देते हैं और पुण्यात्मा पुरुष परलोकमें उन वस्तुओंका उपभोग करता है ।।
ଯମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଯାଇଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସେ ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ତାକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ପୁରୁଷ ପରଲୋକରେ ଯଥାବିଧି ତାହା ଉପଭୋଗ କରେ। ଏବେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ମୁଁ କିଛି ଶୁଭକର ଧର୍ମ କହୁଛି—ସଦା ଜଳଦାନ ଏବଂ ଦୀପଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
उपानहौ च छत्रं च कपिला च यथातथम् । पुष्करे कपिला देया ब्राह्मणे वेदपारगे
ୟମ କହିଲେ—ଯଥାବିଧି ପାଦୁକା ଓ ଛତା, ଏବଂ ସେହିପରି କପିଳା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍କରରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 20
अयं चैवापरो धर्मश्नित्रगुप्तेन भाषित:
ୟମ କହିଲେ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଆଉ ଗୋଟିଏ ନିୟମ; ଶ୍ନିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହା କହିଛନ୍ତି।
Verse 21
फलमस्य पृथक््त्वेन श्रोतुमर्हन्ति सत्तमा: । प्रलयं सर्वभूतैस्तु गन्तव्यं कालपर्ययात्
ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ଏହାର ପୃଥକ୍ ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ କାଳର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟକୁ ଯିବାକୁ ହିଁ ପଡ଼େ।
Verse 22
इसके सिवा यह एक दूसरा धर्म भी चित्रगुप्तने बताया है। उसके पृथक्ू-पृथक् फलका वर्णन सभी साधु पुरुष सुनें। समस्त प्राणी कालक्रमसे प्रलयको प्राप्त होते हैं ।।
ସେଠାରେ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ନାମକ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦହି ଦହି ସେମାନେ ଯେନ ରନ୍ଧାଯାଉଛନ୍ତି; ସେଠାରୁ ପଳାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
Verse 23
पापोंके कारण दुर्गम नरकमें पड़े हुए प्राणी भूख-प्याससे पीड़ित हो अतामें जलते हुए पकाये जाते हैं। वहाँ उस यातनासे निकल भागनेका कोई उपाय नहीं है ।।
ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ତମସ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ଧର୍ମ କହୁଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗମ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇପାରିବ।
Verse 24
अल्पव्ययं महार्थ च प्रेत्य चैव सुखोदयम् । पानीयस्य गुणा दिव्या: प्रेतलोके विशेषत:
ଯମ କହିଲେ—ଏହି ଧର୍ମରେ ବ୍ୟୟ ଅତ୍ୟଳ୍ପ, କିନ୍ତୁ ଲାଭ ମହାନ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସୁଖର ଉଦୟ ହୁଏ। ଜଳର ଗୁଣ ଦିବ୍ୟ; ପ୍ରେତଲୋକରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 25
तत्र पुण्योदका नाम नदी तेषां विधीयते । अक्षयं सलिलं तत्र शीतलं हामृतोपमम्
ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ପୁଣ୍ୟୋଦକା’ ନାମକ ଏକ ନଦୀ ବିଧିତ ଅଛି। ସେଠାର ଜଳ ଅକ୍ଷୟ—ଶୀତଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅମୃତସଦୃଶ।
Verse 26
वहाँ पुण्योदका नामसे प्रसिद्ध नदी है, जो यमलोकनिवासियोंके लिये विहित है। उसमें अमृतके समान मधुर, शीतल एवं अक्षय जल भरा रहता है ।।
ଯମ କହିଲେ—ସେଠାରେ ‘ପୁଣ୍ୟୋଦକା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ନଦୀ ଅଛି; ଯମଲୋକ-ନିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ବିହିତ। ସେଠାରେ ଅମୃତସଦୃଶ ମଧୁର, ଶୀତଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ। ଯେ ଏଠାରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କରେ, ସେ ପରଲୋକକୁ ଯାଇ ସେହି ନଦୀର ଜଳ ପାନ କରେ। ଏବେ ଦୀପଦାନରୁ ହେଉଥିବା ପୁଣ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଶୁଣ।
Verse 27
तमो<न्धकारं नियतं दीपदो न प्रपश्यति । प्रभां चास्य प्रयच्छन्ति सोमभास्करपावका:,दीपदान करनेवाला मनुष्य नरकके नियत अन्धकारका दर्शन नहीं करता। उसे चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि प्रकाश देते रहते हैं
ଯମ କହିଲେ—ଦୀପଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନରକର ନିୟତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ତାକୁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭା ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 28
देवताश्चानुमन्यन्ते विमला: सर्वतो दिशः । द्योतते च यथा55दित्य: प्रेतलोकगतो नर:
ଯମ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିର୍ମଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 29
देवता भी दीपदान करनेवालेका आदर करते हैं। उसके लिये सम्पूर्ण दिशाएँ निर्मल होती हैं तथा प्रेतलोकमें जानेपर वह मनुष्य सूर्यके समान प्रकाशित होता है ।।
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ତାହାର ଫଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଯାଇ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦୀପ ନିଶ୍ଚୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପାନୀୟ ଜଳ ମଧ୍ୟ। ଯେମାନେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ।
Verse 30
पुष्करे च विशेषेण श्रूयतां तस्य यत् फलम् | गोशतं सवृषं तेन दत्तं भवति शाश्वतम्
ଏବଂ ବିଶେଷକରି ପୁଷ୍କରରେ—ତାହାର ଫଳ ଶୁଣ। ସେଠାରେ ଏହା କଲେ, ବଳଦ ସହିତ ଶତ ଗୋଦାନ କରିଥିବା ପରି ଶାଶ୍ୱତ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 31
इसलिये विशेष यत्न करके दीप और जलका दान करना चाहिये। विशेषतः पुष्कर तीर्थमें जो वेदोंके पारंगत विद्वान् ब्राह्मणको कपिला दान करते हैं, उन्हें उस दानका जो फल मिलता है, उसे सुनो। उसे साँड़ों-लहित सौ गौओंके दानका शाश्वत फल प्राप्त होता है ।।
ତେଣୁ ବିଶେଷ ଯତ୍ନ କରି ଦୀପ ଓ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷତଃ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ ଯେମାନେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦାନଫଳ ଶୁଣ—ସେମାନେ ବଳଦ ସହିତ ଶତ ଗୋଦାନର ଶାଶ୍ୱତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେ କୌଣସି ପାପକର୍ମ ହେଉ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ତାହା ଶୋଧିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଶତ ଗୋଦାନର ଫଳ ମିଳେ।
Verse 32
न तेषां विषम किंचिन्न दु:खं न च कण्टका:
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବିଷମ ନୁହେଁ; ନ ଦୁଃଖ, ନ କଣ୍ଟକ—ବେଦନାଦାୟକ ବାଧା।
Verse 33
उपानहौ च यो दद्यात् पात्रभूते द्विजोत्तमे । छत्रदाने सुखां छायां लभते परलोकग:
ଯେ କେହି ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ—ବିଶେଷକରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ—ପାଦୁକା (ଜୁତାର ଯୁଗଳ) ଦାନ କରେ, ସେ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଏ; ଏବଂ ଛତ୍ରଦାନ କଲେ ପରଲୋକଗାମୀକୁ ସୁଖଦ ଶୀତଳ ଛାୟା ମିଳେ।
Verse 34
जो श्रेष्ठ एवं सुपात्र ब्राह्मणको उपानह (जूता) दान करता है, उसके लिये कहीं कोई विषम स्थान नहीं है। न उसे दुःख उठाना पड़ता है और न काँटोंका ही सामना करना पड़ता है। छत्र-दान करनेसे परलोकमें जानेपर दाताको सुखदायिनी छाया सुलभ होती है ।।
ଯମ କହିଲେ—ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସୁପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପାନହ (ଜୁତା) ଦାନ କରେ, ସେ କେବେ ଅସମ କିମ୍ବା କଠିନ ଭୂମିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହାକୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ନ କଣ୍ଟକର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ଛତ୍ରଦାନ କଲେ ପରଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଦାତାଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟିନୀ ଶୀତଳ ଛାୟା ସହଜରେ ମିଳେ। ନିଶ୍ଚୟ—ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ମତ ଶୁଣି ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ।
Verse 35
उवाच देवता: सर्वा: पितंश्चैव महाद्युति: । श्रुतं हि चित्रगुप्तस्य धर्मगुहूं महात्मन:
ମହାଦ୍ୟୁତି ଯମ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାତ୍ମା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କର ଧର୍ମବିଷୟକ ଗଭୀର ଓ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ମୁଁ ଶୁଣିଛି।”
Verse 36
इस लोकमें दिये हुए दानका कभी नाश नहीं होता। चित्रगुप्तका यह मत सुनकर भगवान् सूर्यके शरीरमें रोमांच हो आया। उन महातेजस्वी सूर्यने सम्पूर्ण देवताओं और पितरोंसे कहा--“आपलोगोंने महामना चित्रगुप्तके धर्मविषयक गुप्त रहस्यको सुन लिया ।।
ଏହି ଲୋକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଏହି ମତ ଶୁଣି ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ସେହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାମନା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଧର୍ମବିଷୟକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଆପଣମାନେ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି ଏହି ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ନାହିଁ।”
Verse 37
धर्मदोषास्त्विमे पञज्च येषां नास्तीह निष्कृति: । असम्भाष्या अनाचारा वर्जनीया नराधमा:
ଯମ କହିଲେ—“ଧର୍ମବିଷୟକ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ ଏମିତି, ଯାହାର ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଅନାଚାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏମିତି ନରାଧମମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ହିଁ ବର୍ଜନ କରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 38
ब्रह्महा चैव गोघ्नक्ष परदाररतश्न यः । अश्रद्दधानश्न नर: स्त्रियं यश्चोपजीवति
ଯମ କହିଲେ—“ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା, ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଏବଂ ଯେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଏ—ଏହିମାନେ ହିଁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦୁରାଚାରୀ।”
Verse 39
प्रेतलोकगता होते नरके पापकर्मिण: । पच्यन्ते वै यथा मीना: पूयशोणितभोजना:,ये पापकर्मी मनुष्य प्रेतलोकमें जाकर नरककी आगमें मछलियोंकी तरह पकाये जाते हैं और पीब तथा रक्त भोजन करते हैं
ଯମ କହିଲେ—ଯେ ପାପକର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଯାଇ ନରକରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ମାଛ ପରି ପକାଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଯ୍ୟ ଓ ରକ୍ତ ହିଁ ତାଙ୍କର ଆହାର ହୁଏ।
Verse 40
असम्भाष्या: पितृणां च देवानां चैव पञज्च ते । स्नातकानां च विप्राणां ये चानये च तपोधना:,इन पाँचों पापाचारियोंसे देवताओं, पितरों, स्नातक ब्राह्मणों तथा अन्यान्य तपोधनोंको बातचीत भी नहीं करनी चाहिये
ଯମ କହିଲେ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ, ତଥା ସ୍ନାତକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତପୋଧନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପାପାଚାରୀଙ୍କ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବେ ନାହିଁ।
Verse 96
प्रतीच्छेत निराहारस्तस्य धर्मफलं शृणु । सबेरे उठकर कुश और जल हाथमें ले गौओंके बीचमें जाय। वहाँ गौओंके सींगपर जल छिड़के और सींगसे गिरे हुए जलको अपने मस्तकपर धारण करे। साथ ही उस दिन निराहार रहे। ऐसे पुरुषको जो धर्मका फल मिलता है
ନିରାହାର ରହି ଏହି ଆଚରଣ କର; ଏବେ ତାହାର ଧର୍ମଫଳ ଶୁଣ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ହାତରେ କୁଶ ଓ ଜଳ ନେଇ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ଯିବ। ସେଠାରେ ଗାଈର ସିଙ୍ଗ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଇବ ଏବଂ ସିଙ୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିବ। ସେ ଦିନ ଉପବାସ ରଖିବ। ଏପରି କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଧର୍ମଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 130
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अरुन्धतीचित्रगुप्तरहस्ये त्रिंशयवधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଅରୁନ୍ଧତୀ–ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ–ରହସ୍ୟ’ ନାମକ ଏକଶ ତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 196
अन्निहोत्रं च यत्नेन सर्वश: प्रतिपालयेत । उपानह (जूता)
ଯମ ଶିଖାଇଲେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ସହିତ ଯଥାବିଧି ଉପାନହ (ଜୁତା) ଓ ଛତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରି ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ନିୟମକୁ ସର୍ବଥା ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 313
तस्मात्तु कपिला देया कौमुद्रां ज्येष्ठपुष्करे । ब्रह्म हत्याके समान जो कोई पाप होता है
ଏହେତୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁଷ୍କରରେ କୌମୁଦ୍ର ବର୍ଣ୍ଣର କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ଏହି ଏକମାତ୍ର କପିଳା-ଦାନ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ସମାନ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଏକ ଗୋଦାନ ଶତ ଗୋଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତେଣୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ନିଶ୍ଚୟ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
He seeks a single, reliable criterion for auspiciousness and liberation—one deity, one refuge, one highest dharma, and one recitative practice capable of loosening saṃsāra-bondage amid plural duties and teachings.
That sustained praise and remembrance of Viṣṇu/Nārāyaṇa through the sahasranāma—joined with devotion, worship, and mental focus—constitutes a superior, integrative dharma that supports both well-being and release.
Yes. It presents outcomes attributed to hearing/reciting the names—avoidance of inauspiciousness, mitigation of fear and affliction, attainment of prosperity and stability, and a culminating orientation toward brahman/sanātana—functioning as meta-commentary on the practice’s perceived efficacy.