Adhyaya 125
Sāma (Sāntva) and Dāna: The Brāhmaṇa’s Conciliatory Release from a Rākṣasa
Upa-parva: Dāna-Dharma & Sāma-Upadeśa (Persuasion versus Gift) — Instructional Unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma whether conciliation (sāma/sāntva) or giving (dāna) is superior, requesting a discriminating principle. Bhīṣma replies that different persons are satisfied by different means; an agent should understand disposition (prakṛti) and adopt one method accordingly. He then enumerates the strengths of sāntva and introduces an ancient exemplum: a learned brāhmaṇa is seized in a forest by a rākṣasa intending to consume him. Remaining unpanicked, the brāhmaṇa employs respectful speech. The rākṣasa, pleased by verbal honor, offers release if the brāhmaṇa answers a question: why is the rākṣasa ‘thin like a deer’ (harīṇaḥ kṛśaḥ). The brāhmaṇa delivers a sequence of diagnostic possibilities—social isolation, loss of friends through one’s own faults, being despised by the proud, inability to reconcile the angry, being exploited by others, mis-timing of good counsel, and other forms of social frustration—each framed as a plausible cause of the rākṣasa’s emaciation. The rhetorical strategy is both soothing and analytically attentive, transforming threat into dialogue. Ultimately, the rākṣasa reciprocates the honor, befriends the brāhmaṇa, provides him with resources, and releases him—demonstrating sāntva as a strategic, non-violent instrument grounded in psychological insight and controlled speech.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को नमस्कार/अभिवादन के सूक्ष्म भेद से आरम्भ कराते हैं—देह की मुद्रा भी धर्म का संकेत है। → व्यास और मैत्रेय के संवाद में प्रश्न तीखा होता जाता है: ब्राह्मणत्व का आधार क्या है—जन्म, तप, श्रुत, या आचरण? और भिक्षा/दान का लेन-देन किस धर्म-तर्क पर टिका है? → निर्णायक प्रतिपादन: ब्राह्मणत्व के कारण तप, श्रुत और ‘योनि’ (उत्पत्ति) बताए गए; साथ ही दान देने वाले और योग्य ग्रहण करने वाले—दोनों को समान पुण्य, क्योंकि ‘एक पहिये से रथ नहीं चलता’—धर्म-चक्र परस्पर-आश्रय से घूमता है। → सत्पुरुषों द्वारा निर्मित मार्ग (दान, यज्ञ-वाहक, स्वर्ग-नेता) को अपनाने की शिक्षा देकर अध्याय भिक्षा-धर्म को सामाजिक-आध्यात्मिक व्यवस्था के रूप में स्थिर करता है।
Shlokas
Verse 1
- आदरणीय पुरुषके चरणोंको हाथसे पकड़कर जो नमस्कार किया जाता है
ଆଦରଣୀୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଚରଣକୁ ହାତରେ ଧରି ଯେ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଅଭିବାଦନ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଦୁଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ତାହାକୁ ଲଲାଟରେ ଲଗାଇ ବନ୍ଦନୀୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ମସ୍ତକ ନମାଯାଏ, ତାହାର ନାମ ‘ପ୍ରଣାମ’। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ କର୍ମପୂଜକ ମୈତ୍ରେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ ଥିଲେ।
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! व्यासजीके ऐसा कहनेपर कर्मपूजक मैत्रेयने जो अत्यन्त श्रीसम्पन्न कुलमें उत्पन्न हुए बहुश्रुत विद्वान थे, उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ବ୍ୟାସ ଏପରି କହିବା ପରେ କର୍ମପୂଜକ ମୈତ୍ରେୟ—ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ବହୁଶ୍ରୁତ ଓ ପଣ୍ଡିତ—ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ସେହିପରି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ଅନୁମତି ଦେଲେ ମୁଁ କିଛି କହିବି।
Verse 3
व्यास उवाच यद् यदिच्छसि मैत्रेय यावद् यावद् यथा यथा । ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୈତ୍ରେୟ! ତୁମେ ଯାହା-ଯାହା, ଯେତେ-ଯେତେ ଏବଂ ଯେପରି-ଯେପରି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କହ। ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହ; ମୁଁ ତୁମ ବଚନ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 4
मैत्रेय उवाच निर्दोष निर्मल चैवं वचनं दानसंहितम् । विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମୁନେ! ଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆପଣ କହିଥିବା ବଚନ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ନିର୍ମଳ, ଦାନଧର୍ମର ସାରରେ ସଂଯୁକ୍ତ। ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଆପଣ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ସଂସ୍କାରିତ କରି ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 5
भवतो भावितात्मत्वाल्लाभो<यं सुमहान् मम । भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମା ସୁସଂସ୍କୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ୍ ଲାଭ ହେଲା। ପୁନଃ, ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧ ତପସ୍ୟା-ସାଧନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ମହର୍ଷି ପରି ଦେଖୁଛି।
Verse 6
आप शुद्धचित्त हैं, इसलिये आपके समागमसे मुझे यह महान् लाभ पहुँचा है। यह बात मैं समृद्धिशाली तपवाले महर्षिके समान बुद्धिसे बारंबार विचारकर प्रत्यक्ष देखता हूँ ।।
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଆପଣ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ସମାଗମରୁ ମୋତେ ଏହି ମହାନ୍ ଲାଭ ମିଳିଲା। ସମୃଦ୍ଧ ତପସ୍ୟାବାନ୍ ମହର୍ଷିଙ୍କ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ଆମର ମହାଭ୍ୟୁଦୟ ହୋଇପାରେ। ଆପଣ ଯେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ସେ ଆପଣଙ୍କ ଅତି ମହା କୃପା; ଏହି ଶୁଭଫଳ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦବଳରୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
Verse 7
तप: श्रुतं च योनिश्चाप्येतद् ब्राह्मण्यकारणम् | त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज:
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରୁତି-ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳରେ ଜନ୍ମ—ଏହି ତିନିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟର କାରଣ। ତେଣୁ ଯେ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜ।
Verse 8
अस्मिंस्तृप्ते च नृप्पन्ते पितरो दैवतानि च । न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ରାଜଗୃହରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରୁତିପରମ୍ପରାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 9
अन्ध॑ स्यात् तम एवेदं न प्रज्ञायेत किंचन । चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯିବ; କାହାକୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ମିଳିବ ନାହିଁ। ତେବେ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିବ ନାହିଁ; ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଢାକିଯାଇ ଲୁପ୍ତ ହେବ।
Verse 10
यथा हि सुकृते क्षेत्र फलं विन्दति मानव: । एवं दत्त्वा श्रुववति फलं दाता समश्ञुते
ଯେପରି ମଣିଷ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ବୁଣି ଫଳ ପାଏ, ସେପରି ଶ୍ରୁତିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ଦାତା ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 11
ब्राह्मणश्रैन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहित: । प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्
ଯଦି ବିଦ୍ୟା ଓ ସଦାଚାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଦାନ ଗ୍ରହଣର ପ୍ରଧାନ ଅଧିକାରୀ—ଆଧାର ନ ପାଏ, ତେବେ ଧନୀମାନଙ୍କ ଧନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; କାରଣ ଦାନ ଯଥାର୍ଥ ପାତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।
Verse 12
अदन्नविद्वान् हन्त्यन्नमद्यमानं च हन्ति तम् । तं चान्न॑ पाति यश्चान्नं स हन्ता हन्यतेडबुध:
ଅବିଦ୍ୱାନ (ଅପାତ୍ର) ମଣିଷ ଅନ୍ନ ଖାଇ ସେଇ ଅନ୍ନର ଫଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ନ ମାନୋ ତାକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ସୁପାତ୍ର ହୋଇ ଅନ୍ନ ଓ ଦାତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ଅନ୍ନ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଯେ ମୂର୍ଖ ଦାନର ଫଳକୁ ହରଣ କରେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 13
प्रभुर्वान्निमदन् विद्वान् पुनर्जनयतीश्वर: । स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:
ପ୍ରଭାବ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କରାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଅନ୍ନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ଉଲଟାପାଲଟା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ବୋଧ।
Verse 14
यदेव ददत: पुण्यं तदेव प्रतिगृह्नतः । न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयों विदु:
ଦାନ ଦେଉଥିବା ଲୋକ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ନିୟମପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମାନଭାବେ ପାଏ। ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ଏହିପରି ନ ହେଲେ ଲୋକଚକ୍ର ଚାଲିବ ନାହିଁ।
Verse 15
“दान देनेवालेको जो पुण्य होता है, वही दान लेनेवालेको भी (यदि वह योग्य अधिकारी है तो) होता है। (क्योंकि दोनों एक दूसरेके उपकारक होते हैं) एक पहियेसे गाड़ी नहीं चलती--प्रतिग्रहीताके बिना दाताका दान सफल नहीं हो सकता।' ऐसी ऋषियोंकी मान्यता है ।।
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଦାନଦାତାଙ୍କୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଦାନଗ୍ରାହୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳେ—ଯଦି ସେ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। କାରଣ ଉଭୟେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଉପକାରକ। ଗୋଟିଏ ଚକାରେ ଗାଡ଼ି ଚାଲେ ନାହିଁ; ଗ୍ରାହୀ ବିନା ଦାତାଙ୍କ ଦାନ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କ ମତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୁତି-ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦାନର ପୁଣ୍ୟଫଳକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଭୋଗ କରେ।
Verse 16
ये योनिशुद्धा: सततं तपस्यभिरता भृशम् । दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ସଦା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ, ଏବଂ ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ସେମାନେ ହିଁ ସଦା ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 17
तैहिं सद्धिः कृत: पन्थास्तेन यातो न मुहाते । ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना:
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସେହି ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଯେ ପଥ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକ କେବେ ମୋହରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଏବଂ ସନାତନ ଯଜ୍ଞଧର୍ମର ବାହକ।
Verse 120
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଭିକ୍ଷା-ବିଷୟକ ଏକଶେ କୋଡ଼ିଏତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 121
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ମୈତ୍ରେୟ-ଭିକ୍ଷା’ ନାମକ ଏକଶେ କୋଡ଼ିଏଏକତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
It examines the choice of method in conflict management—whether persuasion (sāma/sāntva) or material concession (dāna) is the more appropriate ethical instrument—arguing that suitability depends on temperament and context.
Controlled, respectful speech coupled with accurate psychological reading can de-escalate even severe threats; persuasion works when it converts an adversarial encounter into a cooperative inquiry.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-commentary is implicit, demonstrating efficacy through narrative outcome (release, friendship, and provision) rather than promising ritual or soteriological rewards.