Adhyaya 118
Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda: Karmic Memory, Fear of Death, and Embodied Pleasure
Upa-parva: Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda (Episode on Yoni, Fear of Death, and Karmic Residue)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the destination (yoni) of those who died in the great battle, noting the hardship of relinquishing life and asking why beings are born into prosperous or deprived, auspicious or inauspicious conditions. Bhīṣma affirms the question’s rigor and narrates an earlier episode: Vyāsa encounters a frightened insect running along a cart-track. Vyāsa asks the cause of its fear; the insect explains it hears the cart’s harsh sound and flees, valuing its rare life and fearing death. Vyāsa challenges the insect’s claim to happiness in an animal yoni, arguing it lacks refined sensory enjoyments and that death might be preferable. The insect counters that every being finds a form of happiness appropriate to its embodiment, and it desires to live. It then recounts a prior human life as a wealthy śūdra characterized by harsh speech, deceit, theft, envy, neglect of giving meant for gods and ancestors, and abandonment of those seeking refuge—followed by remorse. It also recalls limited meritorious acts: honoring an aged mother, revering a brāhmaṇa, and properly honoring a guest of good conduct, which sustains memory and a residual hope for well-being. The insect requests from Vyāsa instruction on what is truly beneficial (śreyas), framing the chapter as a case-study in mixed karma, death-anxiety, and the moral logic behind birth conditions.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन कहते हैं कि शरतल्प पर पड़े पितामह भीष्म से युधिष्ठिर फिर प्रश्न करते हैं—मन, वाणी और कर्म से होने वाली हिंसा का बंधन मनुष्य को कैसे दुःख में डालता है और उससे मुक्ति कैसे मिले? → भीष्म ‘चतुर्विध’ अहिंसा का विधान रखते हैं और बताते हैं कि जीव मन- वाणी- कर्म—तीनों स्तरों पर हिंसा से लिप्त होता है; इसलिए केवल बाह्य कर्म रोकना पर्याप्त नहीं, पहले मन में त्याग, फिर वाणी में संयम, फिर कर्म में निवृत्ति आवश्यक है। मांसभक्षण को वे हिंसा-श्रृंखला का प्रत्यक्ष फल बताते हुए उसकी घोर निन्दा करते हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश: जो पहले मन से, फिर वाणी से, फिर कर्म से हिंसा का त्याग कर मांस नहीं खाता, वह ‘त्रिविध’ दोष से मुक्त होता है; और जैसे माता-पिता के संयोग से पुत्र जन्मता है, वैसे ही हिंसा से पाप का पुनर्जन्म/वृद्धि होती है—अर्थात हिंसा स्वयं को जन्म देती रहती है। → अहिंसा को ‘सर्वधर्मानुसंहिता’—समस्त धर्मों का सार—बताकर भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि चार कारणों/उपायों से सुरक्षित यह अहिंसा-धर्म लोक में प्राचीन काल से धर्मतः प्रतिष्ठित है; युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर एक आचार-सूत्र में स्थिर हो जाता है: अंतःकरण की शुद्धि से ही बाह्य आचरण शुद्ध होता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: हिंसा और मांसभक्षणकी घोर निन्दा वैशम्पायन उवाच ततो युधिछिरो राजा शरतल्पे पितामहम् | पुनरेव महातेजा: पप्रच्छ वदतां वर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟିତ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆହୁରି ଉପଦେଶ ଚାହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ହିଂସା ଓ ମାଂସଭକ୍ଷଣର ଘୋର ନିନ୍ଦା ହେବାକୁ ଥିଲା।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर महातेजस्वी और वक्ताओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने बाणशय्यापर पड़े हुए पितामह भीष्मसे पुनः प्रश्न किया ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମହାମତେ! ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ବେଦ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସଦା ଅହିଂସା-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କ୍ରିୟାରେ କେବଳ ହିଂସାକୁ ଆଚରେ, ସେ ତାହାରୁ ଜନିତ ଦୁଃଖରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବ?
Verse 3
कर्मणा मनुज: कुर्वन् हिंसां पार्थिवसत्तम | वाचा च मनसा चैव कथं दु:खात् प्रमुच्यते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମରେ ହିଂସା କରେ ଏବଂ ବାଣୀ ଓ ମନରେ ମଧ୍ୟ ହିଂସାରେ ଲିପ୍ତ ରହେ, ସେ କିପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ?
Verse 4
भीष्म उवाच चतुर्विधियं निर्दिष्टा हाहिंसा ब्रह्मवादिभि: । एकैकतो<पि विश्रष्टा न भवत्यरिसूदन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅରିସୂଦନ! ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଅହିଂସାକୁ ଚତୁର୍ବିଧ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ତାହାର ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ହେଲେ ଅହିଂସା-ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 5
यथा सर्वश्षतुष्पाद वै त्रिभि: पादैर्न तिष्ठति । तथैवेयं महीपाल कारणै: प्रोच्यते त्रिभि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହୀପାଳ! ଯେପରି ଚାରି ପାଦ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ତିନି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ାଇ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି କେବଳ ତିନି କାରଣରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା (କିମ୍ବା ତିନି କାରଣରେ ମାତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ) ଅହିଂସା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅହିଂସା ନୁହେଁ।
Verse 6
यथा नागपदे<न्यानि पदानि पदगामिनाम् | सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौज्जरे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ହାତୀର ପଦଚିହ୍ନରେ ପାଦରେ ଚାଲୁଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ଢାକିଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ଉପଦେଶିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସମାହିତ ହୁଏ।
Verse 7
कर्मणा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसापि च
ଜୀବ ମନ, ବାଣୀ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହିଂସା-ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ କ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ ମନରେ, ପରେ ବାଣୀରେ ଏବଂ ଶେଷରେ କ୍ରିୟାରେ ହିଂସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଉକ୍ତ ତ୍ରିବିଧ ହିଂସା-ଦୋଷରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
पूर्व तु मनसा त्यक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा । न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଯେ ପ୍ରଥମେ ମନରେ, ପରେ ବାଣୀରେ ଏବଂ ଶେଷରେ କ୍ରିୟାରେ ହିଂସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ—ଏହି କାରଣରୁ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେନାହିଁ—ସେ ତ୍ରିବିଧ ହିଂସା-କଲୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 9
त्रिकारणं तु निर्दिष्ट श्रूयते ब्रह्मवादिभि: । मनो वाचि तथा<<स्वादे दोषा होषु प्रतिष्ठिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ (ହିଂସା) ଦୋଷର ତିନିଟି ପ୍ରଧାନ କାରଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି—ମନ (ଇଚ୍ଛା), ବାଣୀ (ପ୍ରେରଣା/ଉପଦେଶ) ଏବଂ ଆସ୍ୱାଦ (ନିଜେ ଭକ୍ଷଣ କରି ରୁଚି ନିଆ)। ଏହି ତିନିରେ ହିଁ ଦୋଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 10
न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिण: । दोषांस्तु भक्षणे राजन् मांसस्येह निबोध मे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏହି କାରଣରୁ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ବିବେକୀ ପୁରୁଷମାନେ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ରାଜନ, ଏବେ ଏହି ଲୋକରେ ମାଂସଭକ୍ଷଣର ଯେ ଦୋଷ ଅଛି, ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ—ଶୁଣ।
Verse 11
पुत्रमांसोपमं जानन् खादते यो<विचक्षण: । मांसं मोहसमायुक्त: पुरुष: सो5धम: स्मृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ମାଂସ ନିଜ ପୁତ୍ରର ମାଂସ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ଯେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ ତାହା ଭକ୍ଷଣ କରେ, ମୋହରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ପୁରୁଷ ଅଧମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 12
पितृमातृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा । हिंसां कृत्वावश: पापो भूयिष्ठं जायते तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ପିତାମାତାଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ଜନ୍ମେ, ସେପରି ହିଂସା କରିଥିବା ପାପୀ ପୁରୁଷ ଅସହାୟ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ପାପଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 13
रसं च प्रतिजिह्नाया ज्ञान प्रज्ञायते यथा । तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद् भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ଜିଭ ରସକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ସ୍ୱଭାବତଃ ତାହାପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ସେପରି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ—ଆସ୍ୱାଦିତ ଓ ଭୋଗିତ ବସ୍ତୁରୁ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ତେଣୁ ବିଷୟଭୋଗର ପୁନଃପୁନଃ ଆସ୍ୱାଦ—ମାଂସର ରୁଚି ପରି—ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ନାହିଁ; ବଢ଼ାଏ।
Verse 14
संस्कृतासंस्कृता: पक्वा लवणालवणास्तथा | प्रजायन्ते यथा भावास्तथा चित्त निरुध्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମାଂସ ନାନା ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ—ମସଲା ଦେଇ ସଂସ୍କୃତ, ସଂସ୍କାରହୀନ ଅସଂସ୍କୃତ, ପକା, କେବଳ ଲୁଣ ଦିଆ, ଓ ଲୁଣହୀନ। ଯେପରି ଯେପରି ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମେ, ସେପରି ରୁଚିଭେଦରେ ମାଂସାହାରୀର ଚିତ୍ତ ସେଠି ଅଟକି ଯାଏ।
Verse 15
भेरीमृदंगशब्दांश्व तन्त्रीशब्दांश्ष पुष्कलान् | निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षा: कथं नरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭେରୀ-ମୃଦଙ୍ଗର ନାଦ ଓ ତନ୍ତ୍ରୀବାଦ୍ୟର ପୁଷ୍କଳ ସଙ୍ଗୀତକୁ କିପରି ସତ୍ୟରେ ଆସ୍ୱାଦିତ କରିବେ?
Verse 16
मांसभक्षी मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें पूर्णतः सुलभ होनेवाले भेरी, मृदंग और वीणाके दिव्य मधुर शब्दोंका सेवन कैसे कर सकेंगे; क्योंकि वे स्वर्गमें नहीं जा सकते ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପରର ଧନ-ଧାନ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ମାଂସଭକ୍ଷଣର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ବହିଷ୍କୃତ। ରସ-ଲୋଭରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଫଳଲାଭ ଆଶାରେ ଯେମାନେ ମାଂସର ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମିତି ଉଗ୍ର ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି—ଯାହା କେବେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇନାହିଁ, ବାଣୀରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 17
(भस्म विष्ठा कृमिर्वापि निष्ठा यस्येदृशी ध्रुवा । स काय: परपीडाभि: कथं धार्यों विपश्चिता ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଶରୀରର ପରିଣତି ଏ ତିନିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ: ଚିତାରେ ଜଳି ଭସ୍ମ ହେବ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଖାଇଲେ ପରେ ବିଷ୍ଠା ହେବ, ଅଥବା ପକେଇ ଦେଲେ କୀଟ ପଡ଼ିବ। ଏହା ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ (ମାଂସ ପାଇଁ) ଏମିତି ଶରୀରକୁ କିପରି ପୋଷଣ କରିବ? ମାଂସାହାରର ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟ ପାପକର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳର ବନ୍ଧନରେ ଜଡ଼ାଇ ଦିଏ।
Verse 18
जीवितं हि परित्यज्य बहव: साधवो जना: । स्वमांसै: परमांसानि परिपाल्य दिव॑ गता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକ ସାଧୁଜନ ନିଜ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ନିଜ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟର ମାଂସକୁ ରକ୍ଷା କରି—ଅର୍ଥାତ୍ ପରରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମତ୍ୟାଗମୟ ରକ୍ଷାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ।
Verse 19
एवमेषा महाराज चतुर्भि: कारणैर्वृता । अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मानुसंहिता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଏହିପରି ଚାରି କାରଣରେ ସମର୍ଥିତ ଏହି ଅହିଂସା ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରତିପାଦିତ ହେଲା। ଏହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାରକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗ୍ରହ କରେ।
Verse 66
एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मत: पुरा । जैसे हाथीके पैरके चिह्ममें सभी पदगामी प्राणियोंके पदचिह्न समा जाते हैं
ଏହିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମତଃ ଅହିଂସାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି—ଯେପରି ହାତୀର ପଦଚିହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ପଦଚାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସମାଇଯାଏ, ସେପରି ଅହିଂସା-ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସମାବେଶ ଅଛି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 114
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मांसवर्जनक थने चतुर्दशशाधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମାଂସବର୍ଜନ ବିଷୟକ ଏକଶ ଚୌଦଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether life in a lower embodiment is worth preserving despite suffering and limited pleasures, and how one should interpret one’s present condition when past conduct contains both harmful actions and occasional meritorious duties.
Happiness and desire to live are embodiment-relative, but karmic consequences remain ethically structured: neglect of duty and harm degrade outcomes, while even limited sincere acts (honoring elders, guests, and the worthy) can preserve moral continuity and open a path toward śreyas.
No explicit phalāśruti appears in the provided passage; the chapter functions instead as a didactic exemplum, positioning the narrative as interpretive guidance for understanding karma, rebirth, and ethical reform.