Adhyaya 102
Dhūpa–Dīpa–Bali Phala Praśna; Nahūṣa–Agastya–Bhṛgu Saṃvāda (Incense, Lamp, and Bali Offerings; the Nahūṣa Dialogue)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Ritual Offerings: Dhūpa, Dīpa, Bali) — Nahūṣa-Itihāsa Frame
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate and expand the karmic fruits associated with offering flowers and incense and to explain both the fruit of lamp-offering and the rationale for bali offerings performed by householders. Bhīṣma introduces an ancient itihāsa centered on King Nahūṣa: by prior meritorious action he attains the status of Indra, and in heaven he continues a spectrum of human and divine rites—fire duties, kuśa and samidh usage, floral offerings, bali with grains, incense, and lamp rites—alongside japa and mental sacrifice, honoring deities according to rule. When pride arises due to his new station, his ritual and ethical regimen declines and he becomes weakened; he compels great sages to bear him, and time passes under the domination of arrogance. The narrative shifts to a consultation: Bhṛgu approaches Agastya, protesting Nahūṣa’s disrespect. Agastya explains a constraint created by a boon—whoever enters his sight becomes subject to him—making direct cursing complex; he notes additional protections (including prior gifts such as amṛta). Bhṛgu then declares an intention to counteract Nahūṣa’s arrogance, restore Indra, and, upon being insulted (including being pressed by foot), to curse Nahūṣa to become a serpent and to be cast down to earth. Agastya approves, relieved, closing the chapter’s exemplum setup that will function as a moral-ritual caution about pride undermining disciplined practice.
Chapter Arc: युधिष्ठिर गृहस्थ-धर्म की सूक्ष्म जिज्ञासा लेकर पूछते हैं—धूप-दान और दीप-दान का फल तो सुन लिया; फिर गृहस्थ लोग ‘बलि’ क्यों अर्पित करते हैं, उसका प्रयोजन क्या है? → भीष्म उत्तर को एक पुरातन आख्यान में बाँधते हैं—स्वर्ग में पहुँचे नहुष का वृत्तांत और महर्षि भृगु तथा अगस्त्य का संवाद। नहुष पहले विविध यज्ञ, जप, मनोयज्ञ, धूप-दीप, अन्न-बलि आदि से स्वर्ग में भी धर्म-आचरण करता है; परन्तु ‘मैं ही इन्द्र हूँ’ का अहंकार आते ही उसकी क्रियाएँ क्षीण होने लगती हैं और तेज पर धिक्कार की छाया पड़ती जाती है। → अहंकार से अन्धा नहुष ऋषियों के प्रति अत्याचार/अवमानना की सीमा छूता है; चारों ओर से ‘धिक्’ के शब्दों से आहत होकर भी वह उग्रता दिखाता है—‘हे महामुने, मैं तुम्हारे देखते-देखते इसे धरती पर गिरा दूँगा’—और यहीं ऋषि-शक्ति के प्रतिकार का निर्णायक क्षण बनता है। → भृगु के वचन से अगस्त्य प्रसन्न और निश्चिन्त होते हैं; ऋषि-तेज के सामने नहुष का दर्प टूटता है और उसके पतन/दण्ड का नैतिक निष्कर्ष स्थापित होता है—स्वर्गीय पद भी अहंकार से नष्ट हो जाता है, और गृहस्थ-धर्म की ‘बलि’ जैसी विनय-प्रधान क्रियाएँ मन को दर्प से बचाने वाली मर्यादा हैं। → युधिष्ठिर की जिज्ञासा आगे भी बनी रहती है—‘जो समयोचित कर्तव्य हमें प्राप्त हो, वह बताइये; आप जैसा कहेंगे वैसा ही करेंगे’—अर्थात दान-धर्म के अगले सूक्ष्म नियमों की ओर कथा बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-#कञ नवनवतितमो< ध्याय: नहुषका ऋषियोंपर अत्याचार तथा उसके प्रतीकारके लिये महर्षि भूगु और अगस्त्यकी बातचीत युधिछिर उवाच श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम् । फलं॑ बलिविधाने च तदू भूयो वक्तुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁଷ୍ପ ଓ ଧୂପ ଅର୍ପଣକାରୀମାନେ ଯେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ବଲି (ନୈବେଦ୍ୟ-ଭାଗ)କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ପଣ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च । बलयश्न किमर्थ वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभि:,धूपदान और दीपदानका फल तो ज्ञात हो गया! अब यह बताइये कि गृहस्थ पुरुष बलि किसलिये समर्पित करते हैं?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଧୂପଦାନ ଓ ପ୍ରଦୀପଦାନର ଫଳ ମୁଁ ଜାଣିଲି। ଏବେ କହନ୍ତୁ—ଗୃହସ୍ଥମାନେ କାହିଁକି ବଲି (ଅନ୍ନ-ଭାଗ) ସମର୍ପଣ କରି ବାହାରେ ରଖନ୍ତି/ଛାଡ଼ନ୍ତି?
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नहुषस्य च संवादमगस्त्यस्य भूगोस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ସଂବାଦ, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟ।
Verse 4
नहुषो हि महाराज राजर्षि: सुमहातपा: । देवराज्यमनुप्राप्त: सुकृतेनेह कर्मणा,महाराज! राजर्षि नहुष बड़े भारी तपस्वी थे। उन्होंने अपने पुण्यकर्मके प्रभावसे देवराज इन्द्रका पद प्राप्त कर लिया था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାରାଜ! ନହୁଷ ନାମକ ରାଜର୍ଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାତପସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଏହି ଲୋକରେ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଦେବରାଜ୍ୟ—ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ—ଲାଭ କରିଥିଲେ।
Verse 5
तत्रापि प्रयतो राजन् नहुषस्त्रिदिवे वसन् । मानुषीश्रैव दिव्याश्व कुर्वाणो विविधा: क्रिया:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ-ସଙ୍କଳ୍ପ ନହୁଷ ନିରନ୍ତର ନାନା ପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ମାନୁଷ କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 6
मानुष्यस्तत्र सर्वा: सम क्रियास्तस्य महात्मन: । प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन् दिव्याश्वैव सनातना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ତ୍ରିଦିବରେ ମହାତ୍ମା ନହୁଷଙ୍କର ସମସ୍ତ ମାନବସଦୃଶ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକ୍ରିୟା ଯଥାବିଧି ଚାଲିଥିଲା; ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସନାତନ ବିଧିବିଧାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 7
अग्निकार्याणि समिध: कुशा: सुमनसस्तथा । बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ସମିଧା, କୁଶ, ପୁଷ୍ପ, ଅନ୍ନ ଓ ଲାଜା (ଲାଭା) ଦ୍ୱାରା ବଳି, ଧୂପଦାନ ଏବଂ ଦୀପକର୍ମ—ଏ ସବୁ ମହାତ୍ମା ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରତିଦିନ ହୋଇଥାଏ।
Verse 8
सर्व तस्य गृहे राज्ञ: प्रावर्तत महात्मन: । जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेषपि चकार स:
ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ସମସ୍ତ ବିଧିବିଧାନ ନିରନ୍ତର ଚାଲୁଥିଲା। ଏବଂ ସେ ତ୍ରିଦିବରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜପଯଜ୍ଞ ଓ ମନୋଯଜ୍ଞ—ଅର୍ଥାତ୍ ଧ୍ୟାନରୂପ ଅନ୍ତର୍ଯଜ୍ଞ—କରୁଥିଲେ।
Verse 9
देवानभ्यर्चयच्चापि विधिवत् स सुरेश्वर: । सवनिव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम,शत्रुदमन! वे देवेश्वर नहुष विधिपूर्वक सभी देवताओंका पूर्ववत् यथोचितरूपसे पूजन किया करते थे
ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ସୁରେଶ୍ୱର ନହୁଷ ବିଧିପୂର୍ବକ, ଯଥାସମୟ ଯଥାନ୍ୟାୟ, ପୂର୍ବବତ୍ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
Verse 10
अथेन्द्रोड5हमिति ज्ञात्वा अहंकारं समाविशत् । सर्वाश्वैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपते:
କିନ୍ତୁ ପରେ ‘ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି ଭାବି ସେ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିଲେ। ହେ ଭୂପତି, ତାହାପରେ ସେଇ ନରେଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ଯଥାଧର୍ମ କ୍ରିୟା କ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନଷ୍ଟପ୍ରାୟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 11
स ऋषीन् वाहयामास वरदानमदान्वित: । परिहीणक्रियश्वैव दुर्बलत्वमुपेयिवान्
ବରଦାନର ମଦରେ ଅହଂକାରାନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନ ବହିବାକୁ ଲଗାଇଲା। ତାହାର ଫଳରେ ସେ ଧର୍ମାଚାର ଓ ନିୟତ କର୍ମରୁ ଖସିଗଲା; ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହେଲା—ଧର୍ମବଳହୀନ।
Verse 12
तस्य वाहयत: कालो मुनिमुख्यांस्तपो धनान् । अहंकाराभिभूतस्य सुमहानभ्यवर्तत,वे अहंकारसे अभिभूत होकर क्रमश: सभी श्रेष्ठ तपस्वी मुनियोंको अपने रथमें जोतने लगे। ऐसा करते हुए राजाका दीर्घकाल व्यतीत हो गया
ଅହଂକାରରେ ଅଭିଭୂତ ସେ ରାଜା ତପୋଧନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ଯୋଡ଼ି ଚାଲିଲା; ଏଭଳି କରି କରି ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା।
Verse 13
अथ पर्यायश: सर्वान् वाहनायोपचक्रमे । पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत,नहुषने बारी-बारीसे सभी ऋषियोंको अपना वाहन बनानेका उपक्रम किया था। भारत! एक दिन महर्षि अगस्त्यकी बारी आयी
ତାପରେ ସେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନ କରିବାକୁ ଉପକ୍ରମ କଲା। ହେ ଭାରତ! ସେହି କ୍ରମରେ ଏକଦିନ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଳି ମଧ୍ୟ ଆସିଲା।
Verse 14
अथागत्य महातेजा भुगुर्ब्रह्मविदां वर: । अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत्,उसी दिन ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी भूगुजी अपने आश्रमपर बैठे हुए अगस्त्यके निकट आये और इस प्रकार बोले--
ତେବେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭୃଗୁ, ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 15
एवं वयमसत्तकार देवेन्द्रस्यास्य दुर्मते: । नहुषस्य किमर्थ वै मर्षयाम महामुने
“ହେ ମହାମୁନି! ଏହି ଦୁର୍ମତି ନହୁଷ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେ ଅସତ୍କାର ଓ ଅପମାନ କରୁଛି, ଆମେ ତାହା କାହିଁକି ସହିବୁ?”
Verse 16
“महामुने! देवराज बनकर बैठे हुए इस दुर्बुद्धि नहुषके अत्याचारको हमलोग किसलिये सह रहे हैं! ।।
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି! ମୁଁ ଏହି ନହୁଷକୁ କିପରି ଶାପ ଦେଇପାରିବି? ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ବର ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ବର ପାଇଛି—ଏ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଣା।
Verse 17
यो मे दृष्टिपथं गच्छेत् स मे वश्यो भवेदिति । इत्यनेन वरं देवो याचितो गच्छता दिवम्,स्वर्गलोकमें आते समय इस नहुषने ब्रह्माजीसे यह वर माँगा था कि “जो मेरे दृष्टिपथमें आ जाय, वह मेरे अधीन हो जाय”
ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ନହୁଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ବର ମାଗିଥିଲା—“ଯେ କେହି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ପଡ଼ିବ, ସେ ମୋର ବଶ ହେବ।”
Verse 18
एवं न दग्ध: स मया भवता च न संशय: । अन्येनाप्यृषिमुख्येन न दग्धो न च पातित:
ଏହି ବରର ପ୍ରଭାବରୁ ତାକୁ ନ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ କରିଛି, ନ ଆପଣ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ମଧ୍ୟ ସେହି କାରଣରୁ ତାକୁ ନ ଦଗ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ନ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 19
अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो । महात्मना तदर्थ च नास्माभिविनिपात्यते
ହେ ବିଭୋ! ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ପାନ କରିବା ପାଇଁ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି କାରଣରୁ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆମେ ତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପତିତ କରୁନାହିଁ।
Verse 20
प्रायच्छत वरं देव: प्रजानां दुःखकारणम् । द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधम:
ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ଯେ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବରଟି ଏବେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ସେ ନରାଧମ ଏବେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ପ୍ରତି ଅଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଆଚରଣ କରୁଛି।
Verse 21
वक्ताओंमें श्रेष्ठ भुगुजी! इस समय हमारे लिये जो कर्तव्य प्राप्त हो, वह बताइये। आप जैसा कहेंगे वैसा ही मैं करूँगा; इसमें संशय नहीं है
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଭୃଗୁ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆମ ପାଇଁ ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆସିପଡ଼ିଛି, ତାହା କହ। ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ସେହିଟି ମୁଁ କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 22
भूगुरुवाच पितामहनियोगेन भवन्तं सो5हमागत: । प्रतिकर्तु बलवति नहुषे दैवमोहिते
ଭୃଗୁ କହିଲେ—ମୁନେ! ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ବଳବାନ୍ ନହୁଷ ଦୈବମୋହରେ ବିପଥଗାମୀ ହୋଇଛି; ଋଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ କରାଯାଇଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିକାର ନେବାର ସମୟ ଆଜି।
Verse 23
अद्य हि त्वां सुद्दुर्वुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट् । अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येडनिन्द्रमोजसा
ଆଜି ସେ ପରମ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦେବରାଜ ଆପଣଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋତିବ। ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ମୋ ତେଜବଳରେ ସେ ଉଦ୍ଧତ ନହୁଷକୁ ଇନ୍ଦ୍ରପଦରୁ ପତିତ କରିଦେବି।
Verse 24
अद्यन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम् । संचाल्य पापकर्माणमैन्द्रात् स्थानात् सुदुर्मतिम्
ଆଜି ତୁମ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବି। ଏହି ପାପକର୍ମୀ ଦୁର୍ମତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରାସନରୁ ହଟାଇ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବି।
Verse 25
अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति । दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधी:
ଏବଂ ଆଜି ସେ କୁଦେବେନ୍ଦ୍ର—ଇନ୍ଦ୍ର ନାମଧାରୀ ନୀଚ—ପାଦଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବ। ଦୈବ ତାହାର ଚିତ୍ତକୁ ଆଘାତ କରିଛି; ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ସେ ନିଜ ବିନାଶକୁ ଧାଉଛି।
Verse 26
व्युत्क्रान्तधर्म तमहं धर्षणामर्षितो भृशम् । अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम्
ତୁମ ପ୍ରତି ହୋଇଥିବା ଏହି ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଧର୍ମଚ୍ୟୁତ ସେହି ଦ୍ୱିଜଦ୍ରୋହୀ ପାପୀକୁ ରୋଷରେ ଶାପ ଦେବି—“ତୁ ସର୍ପ ହେଉ!”
Verse 27
तत एन सुदर्दुर्बुद्धि धिक्शब्दाभिहतत्विषम् । धरण्यां पातयिष्यामि पश्यतस्ते महामुने
ତାପରେ ସବୁଦିଗରୁ ‘ଧିକ୍! ଧିକ୍!’ ନିନ୍ଦାଶବ୍ଦରେ ଯାହାର ତେଜ ନଷ୍ଟ ହେବ, ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିକୁ, ହେ ମହାମୁନି, ତୁମ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଧରଣୀରେ ପତିତ କରିଦେବି।
Verse 28
नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम् | यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने
ହେ ମୁନି, ନହୁଷ ପାପକର୍ମୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ବଳର ମଦରେ ମୋହିତ। ତୁମକୁ ଯାହା ଯଥୋଚିତ ଲାଗେ, ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି।
Verse 29
एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्यय: । अगस्त्य: परमप्रीतो बभूव विगतज्वर:,भगुके ऐसा कहनेपर अविनाशी मित्रावरुणकुमार अगस्त्यजी अत्यंत प्रसन्न और निश्चिन्त हो गये
ଭୃଗୁ ଏପରି କହିବାରୁ ଅବ୍ୟୟ ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ତାପ ଶମିତ ହେଲା।
Verse 99
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अगस्त्य भूगुसंवादो नाम नवनवतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ଭୃଗୁ ସଂବାଦ’ ନାମକ ନବନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 231
तत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद् ब्रूहि वदतां वर | भवांश्वापि यथा ब्रूयात् तत्कर्तास्मिन संशय:
ଅତଏବ, ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ସମୟରେ ଯାହା ସମୟୋଚିତ ଓ ଯଥୋଚିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତାହା ଆମକୁ କୁହ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆପଣ ନିଜେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେବେ, ସେହିପରି ଆମେ କରିବୁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
How to respond to a ruler’s misuse of authority and disrespect toward sages when protective boons and prior merits complicate direct punitive action—requiring calibrated, dharma-aligned intervention.
That disciplined rites and social duties are not self-sustaining under pride; ethical posture (humility and restraint) is portrayed as necessary for ritual continuity and for the preservation of legitimate authority.
A formal phalaśruti formula is not presented in these verses; instead, ‘phala’ is approached narratively—by showing how merit enables elevation and how deterioration of conduct and rites correlates with weakening and impending downfall.