Adhyaya 10
उपदेशदोषप्रसङ्गः (Upadeśa-doṣa-prasaṅgaḥ) — The Risk of Misapplied Counsel
Upa-parva: Upadeśa-doṣa (Durūkta-vacana) Episode within Anuśāsana-parva
Chapter 10 records a dharma-query by Yudhiṣṭhira on whether blame attaches to one who advises a lower-status person out of friendship. Bhīṣma replies that giving instruction can entail grave fault for the instructor, then narrates an exemplum from a Himalayan brahmāśrama. A compassionate śūdra, inspired by the ascetics, seeks initiation and a renunciant mode of life; the kulapati denies this eligibility but permits service. The śūdra instead establishes a nearby hut, maintains disciplined observances, worship, and hospitality, and later requests guidance for a pitṛ-kārya (ancestral rite). The ṛṣi provides procedural instructions (posture/orientation, ritual materials, havya–kavya sequence). After long practice and death, karmic reversals occur: the śūdra is reborn as a radiant prince/king, while the ṛṣi is reborn as his purohita. The king repeatedly laughs during rituals; when questioned, he explains past-life memory—his earlier status and the instruction received—asserting that the purohita’s present condition results from the ‘doṣa’ of having taught him. The purohita then undertakes donations, austerities, pilgrimages, and renewed tapas, attaining purification and success. Bhīṣma concludes with a caution: dharma is subtle; sages adopt silence; counsel should be offered only when asked and after careful reflection, oriented toward dharma rather than mixed truth-and-untruth.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से सूक्ष्म धर्म-गति का प्रश्न करते हैं—क्या मित्रता/सौहार्द के कारण किसी ‘अनधिकारी’ को उपदेश देना हितकर है, या उससे हानि भी हो सकती है? → भीष्म ऋषि-परंपरा में सुनी एक दीर्घ कथा आरम्भ करते हैं: तपोवन का वातावरण, वेदाध्ययन की गूँज, और एक शूद्र तपस्वी का ब्राह्मण-तपस्वी से निकट स्नेह। स्नेहवश ब्राह्मण उसे पितृकार्य/धर्म-विषयक उपदेश देता है; पर ‘अधिकार’ की सीमा और उपदेश के परिणामों का प्रश्न धीरे-धीरे तीखा होता जाता है। → शूद्र तपस्वी अपने गुरु-समान ब्राह्मण से कहता है कि वह हँसी/व्यवहार से अनादर नहीं कर रहा—पर उपदेश का भार और अधिकार-सीमा का सूक्ष्म सत्य सामने आता है: उपदेश देने वाले की करुणा और श्रोता की पात्रता के बीच असंतुलन धर्म-संकट बन जाता है। → कथा का फल स्पष्ट होता है—शूद्र तपस्वी दीर्घ तप के बाद वन में देह त्याग करता है और पुण्य-प्रभाव से महान राजवंश में जन्म पाता है; आगे चलकर वह वेद-अथर्ववेद, कल्प, ज्योतिष और सांख्य में प्रवीण होता है। भीष्म संकेत करते हैं कि उपदेश का फल केवल तत्काल नहीं, दीर्घकालिक संस्कार-परिणामों में भी प्रकट होता है; अतः उपदेश ‘हित’ के साथ ‘अधिकार’ और ‘परिणाम’ देखकर देना चाहिए। → कथा आगे राजदरबार/पुरोहित-राजा संवाद की ओर मुड़ती है—पुरोहित एकान्त में राजा को मनोनुकूल कथाओं से प्रसन्न करता है, जिससे अगले प्रसंग में नीति, प्रभाव और धर्म-निर्णय की नई गाँठ खुलने का संकेत मिलता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता बछ। अं काज दशमो< ध्याय: अनधिकारीको उपदेश देनेसे हानिके विषयमें एक शूद्र और तपस्वी ब्राह्मणकी कथा युधिछिर उवाच मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः । जात्याधरस्य राजर्षेदोषस्तस्य भवेन्न वा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି ପିତାମହ! ଯଦି କେହି ମିତ୍ରତା ଓ ସୌହାର୍ଦ୍ୟର ପ୍ରେରଣାରେ ନିମ୍ନ ଜାତି କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଏ, ତେବେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଲାଗେ କି, ନା ଲାଗେ ନାହିଁ? ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଦୟାକରି ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ; କାରଣ ଧର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେଠାରେ ଲୋକେ ସହଜରେ ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 2
एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह । सूक्ष्मा गतिर्हिं धर्मस्य यत्र मुहान्ति मानवा:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ, ଏହି ବିଷୟଟିକୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଦୟାକରି ସତ୍ୟରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଧର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 3
भीष्म उवाच अन्न ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन् यथाक्रमम् । ऋषीणां वदतां पूर्व श्रुतमासीत् यथा पुरा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ବିଷୟଟିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିବି; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ। ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ କହୁଥିବାବେଳେ ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେହିପରି ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 4
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् । उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य भाष्यते,किसी भी नीच जातिके मनुष्यको उपदेश नहीं देना चाहिये। उसे उपदेश देनेपर उपदेशक आचार्यके लिये महान् दोष बताया जाता है
‘ଜାତିହୀନ’ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଗଲେ ଉପଦେଶକ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କୁ ମହାଦୋଷ ଲାଗେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 5
निदर्शनमिदं राजन् शृणु मे भरतर्षभ । दुरुक्तवचने राजन् यथापूर्व युधिष्ठिर,भरतभूषण राजा युधिष्ठिर! इस विषयमें एक दृष्टान्त सुनो, जो दुःखमें पड़े हुए एक नीच जातिके पुरुषको उपदेश देनेसे सम्बन्धित है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୋ ପାଖରୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟି ଶୁଣ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ଏହା କଠୋର ଓ କୁବଚନର ପରିଣାମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ।
Verse 6
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पाश्वे हिमवत: शुभे । तत्राश्रमपद पुण्यं नानावृक्षणणायुतम्
ଏହି ଘଟଣା ଶୁଭ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱଭାଗ ସମୀପରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ-ପ୍ରଦେଶରେ ଘଟିଥିଲା। ସେଠାରେ ନାନାପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷସମୂହରେ ସୁଶୋଭିତ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନ ଥିଲା।
Verse 7
नानागुल्मलताकीर्ण मृगद्धिजनिषेवितम् | सिद्धचारणसंयुक्तं रम्यं पुष्पितकाननम्
ସେଠାରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଝାଡ଼-ଗୁଳ୍ମ ଓ ଲତାରେ ସ୍ଥାନଟି ଆବୃତ ଥିଲା। ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ। ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଠାରେ ସଦା ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ଚାରିପାଖର କାନନ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 8
व्रतिभिर्बहुभि: कीर्ण तापसैरुपसेवितम् । ब्राह्मणैश्व महाभागै: सूर्यज्वलनसंनिभै:
ବହୁ ବ୍ରତପରାୟଣ ତପସ୍ବୀମାନେ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଭରି ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନେ ତାହାକୁ ନିରନ୍ତର ସେବନ କରୁଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ବୀ ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ।
Verse 9
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सियार और वानरका संवादविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ତପସ୍ବୀ, ଦୀକ୍ଷିତ, ମିତାହାରୀ ଓ ଜିତାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରଖିଥିଲେ।
Verse 10
तपो>5ध्ययनघोषैक्ष नादितं भरतर्षभ । वालखिल्यैश्व बहुभियय॑तिभिश्न निषेवितम्,भरतभूषण! वहाँ सब ओर वेदाध्ययनकी ध्वनि गूँजती रहती है। बहुत-से वालखिल्य एवं संन्यासी उस आश्रमका सेवन करते हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शूद्रमुनिसंवादे दशमो<5ध्याय: ।।
ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଘୋଷ ସବୁଦିଗରେ ନିନାଦିତ ହୁଏ। ହେ ଭରତକୁଳଭୂଷଣ! ବହୁ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷି ଓ ଅନେକ ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ସେବନ କରୁଥିଲେ।
Verse 11
तत्र कश्नित् समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वित: । आगतो ह्ाश्रमपदं पूजितश्न तपस्विभि:,उसी आश्रममें कोई दयालु शूद्र बड़ा उत्साह करके आया। वहाँ रहनेवाले तपस्वी ऋषियोंने उसका बड़ा आदर-सत्कार किया
ସେଠାରେ ଦୟାସମ୍ପନ୍ନ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ବହୁତ ଉତ୍ସାହ କରି ସେଇ ଆଶ୍ରମପଦକୁ ଆସିଲା। ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ତାକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆଦର-ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 12
तांस्तु दृष्टया मुनिगणान् देवकल्पान् महौजस: । विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्पत भारत,भरतनन्दन! उस आश्रमके महातेजस्वी देवोपम मुनियोंको नाना प्रकारकी दीक्षा धारण किये देख उस शूद्रको बड़ा हर्ष हुआ
ଦେବସଦୃଶ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୁନିଗଣମାନଙ୍କୁ ନାନାପ୍ରକାର ଦୀକ୍ଷା ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେଖି ସେ ଶୂଦ୍ର ମହାନନ୍ଦରେ ପ୍ରମୋଦିତ ହେଲା, ହେ ଭାରତ, ହେ ଭରତନନ୍ଦନ।
Verse 13
अथास्य बुद्धिरभवत् तपस्ये भरतर्षभ । ततोअ<ब्रवीत् कुलपति पादौ संगृह्म भारत,भारत! भरतभूषण! उसके मनमें वहाँ तपस्या करनेका विचार उत्पन्न हुआ; अतः उसने कुलपतिके पैर पकड़कर कहा--
ତେବେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବାର ଭାବନା ତାହାର ମନରେ ଉଦିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସେ କୁଳପତିଙ୍କ ପାଦ ଧରି କହିଲା।
Verse 14
भवत्प्रसादादिच्छामि धर्म वक्तुं द्विजर्षभ । तन्मां त्वं भगवन् वक्तुं प्रत्राजयितुमरहसि
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଧର୍ମ କହିବାର ଯୋଗ୍ୟତା ଚାହୁଁଛି; ତେଣୁ, ହେ ଭଗବନ, ମୋତେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା (ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଦୀକ୍ଷା) ଦେଇ କଥନର ଅଧିକାର ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 15
वर्णावरो5हं भगवन् शूद्रो जात्यास्मि सत्तम | शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे
ହେ ଭଗବନ, ହେ ସତ୍ତମ! ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ; ଜନ୍ମରୁ ଶୂଦ୍ର। ମୁଁ ଏଠାରେ ରହି ସେବା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଶରଣାଗତ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 16
कुलपतिरुवाच न शक््यमिह शूद्रेण लिड्गमाश्रित्य वर्तितुम् । आस्यतां यदि ते बुद्धि: शुश्रूषानिरतो भव
କୁଳପତି କହିଲେ—ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଶୂଦ୍ର ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଏଠାରେ ରହିବା, ତେବେ ସେହି ଚିହ୍ନ ବିନା ରୁହ ଏବଂ ସେବାରେ ନିରତ ହୁଅ। ସେବା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଇବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
शुश्रूषया परॉल्लोकानवाप्स्यसि न संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୁଳପତି କହିଲେ—ଏହି ଆଶ୍ରମରେ କୌଣସି ଶୂଦ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମର ଏଠାରେ ରହିବା ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ତେବେ ଯଥାବତ୍ ରହି ସାଧୁ-ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସେବା କର। ସେବାରେ ହିଁ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପାଇବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 18
भीष्म उवाच एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोडचिन्तयन्नूप । कथमत्र मया कार्य श्रद्धा धर्मपरा च मे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ମୁନି ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଶୂଦ୍ର ଚିନ୍ତା କଲା—ଏଠାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼।
Verse 19
विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मन: । गत्वा55श्रमपदाद् दूरमुटजं कृतवांस्तु सः
“ଏମିତି ହେଉ; ମୁଁ ବୁଝିଲି। ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ମୁଁ ସେହି କରିବି।” ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଆଶ୍ରମ-ସ୍ଥାନରୁ ଦୂରକୁ ଯାଇ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀ ତିଆରି କଲା।
Verse 20
तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च । निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थो 5 भवन्मुनि:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ यज्ञके लिये वेदी, रहनेके लिये स्थान और देवालय बनाकर मुनिकी भाँति नियमपूर्वक रहने लगा
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଦୀ, ବାସ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆୟତନ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ମୁନି ପରି ନିୟମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ରହିଲା।
Verse 21
अभिषेकांश्व नियमान् देवतायतनेषु च । बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्,वह तीनों समय नहाता, नियमोंका पालन करता, देव-स्थानोंमें पूजा चढ़ाता, अग्निमें आहुति देता और देवताकी पूजा करता था
ସେ ତିନି ସମୟ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲା, ନିୟମ ପାଳନ କରୁଥିଲା, ଦେବାୟତନରେ ପୂଜାର୍ପଣ ଦେଉଥିଲା, ବଳି ନିବେଦନ କରୁଥିଲା, ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁଥିଲା।
Verse 22
संकल्पनियमोपेत: फलाहारो जितेन्द्रिय: । नित्यं संनिहिताभिस्तु ओषधीभि: फलैस्तथा
ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଯୁକ୍ତ, ଫଳାହାରୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ ସେ ନିତ୍ୟ ଔଷଧି ଓ ଫଳରେ ସଦା ସମ୍ପନ୍ନ ଥାଉଥିଲା।
Verse 23
अतिथीन् पूजयामास यथावत् समुपागतान् । एवं हि सुमहान् कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै
ଯଥାବିଧି ଆସିଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରୁଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ତାହାର ବହୁ ଦୀର୍ଘ କାଳ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା।
Verse 24
वह मानसिक संकल्पोंका नियन्त्रण (चित्तवृतियोंका निरोध) करते हुए फल खाकर रहता और इन्द्रियोंको काबूमें रखता था। उसके यहाँ जो अन्न और फल उपस्थित रहता, उन्हींके द्वारा प्रतिदिन आये हुए अतिथियोंका यथोचित सत्कार करता था। इस प्रकार रहते हुए उस शूद्र मुनिको बहुत समय बीत गया ।।
ସେ ମନସିକ ସଙ୍କଳ୍ପମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଫଳାହାରରେ ରହୁଥିଲା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶରେ ରଖୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଓ ଫଳ ଥାଉଥିଲା, ସେହିଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ସତ୍କାର କରୁଥିଲା। ଏଭଳି ରହି ରହି ସେଇ ଶୂଦ୍ର ମୁନିର ବହୁ ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା। ତାପରେ ସଞ୍ଚାରକ୍ରମେ ଗୋଟିଏ ମୁନି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ; ସେ ତପସ୍ବୀ ବିଧିମତ୍ ସ୍ୱାଗତ କରି, ପୂଜା କରି, ଋଷିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲା।
Verse 25
एक दिन एक मुनि सत्संगकी दृष्टिसे उसके आश्रमपर पधारे। उस शूद्रने विधिवत् स्वागत-सत्कार करके ऋषिका पूजन किया और उन्हें संतुष्ट कर दिया ।।
ଗୋଟିଏ ଦିନ ସତ୍ସଙ୍ଗର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଗୋଟିଏ ମୁନି ତାହାର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ। ସେଇ ଶୂଦ୍ର ବିଧିମତ୍ ସ୍ୱାଗତ-ସତ୍କାର କରି ଋଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲା। ପରେ ଅନୁକୂଳ କଥା କହି ତାଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରିଲା। ତାହାପରେ ସେଇ ପରମ ତେଜସ୍ବୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ କଠୋର ବ୍ରତଧାରୀ ଋଷି କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ସେଇ ଶୂଦ୍ରର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସୁଥିଲେ।
Verse 26
एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्थ भरतर्षभ । सोडगच्छदाश्रममृषि: शूद्रं द्रष्ट नरर्षभ
ଏଭଳି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଋଷି ସେଇ ଶୂଦ୍ରକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ବହୁବାର ତାହାର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉଥିଲେ। ପରେ ଅନୁକୂଳ ବଚନରେ ସେଇ ଶୂଦ୍ରର ସେଠାକୁ ଆଗମନର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରିଲେ। ତାହାପରେ ସେଇ ପରମ ତେଜସ୍ବୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ କଠୋର ବ୍ରତଧାରୀ ଋଷି ବାରମ୍ବାର ତାହାର ନିବାସକୁ ଆସୁଥିଲେ।
Verse 27
अथ तं॑ तापसं शूद्र: सो5ब्रवीद् भरतर्षभ । पितृकार्य करिष्यामि तत्र मेडनुग्रह॑ कुरुू,भरतश्रेष्ठ। एक दिन उस शूद्रने उन तपस्वी मुनिसे कहा--'मैं पितरोंका श्राद्ध करूँगा। आप उसमें मुझपर अनुग्रह कीजिये”
ତେବେ ସେଇ ଶୂଦ୍ର ତପସ୍ବୀ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ) କରିବି; ସେ କର୍ମରେ ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।”
Verse 28
बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ । शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षे: पाद्यमानयत्
ବ୍ରାହ୍ମଣ “ବାଢମ୍ (ଅତି ଭଲ)” ବୋଲି କହି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ଶୂଦ୍ର ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ସେଇ ମହର୍ଷିଙ୍କ ପାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଲା।
Verse 29
अथ दर्भाक्ष वन्यांश्षु ओषधीर्भरतर्षभ । पवित्रमासनं चैव बूसीं च समुपानयत्
ତାପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦର୍ଭ (କୁଶ), ବନ୍ୟ ଔଷଧି, ପବିତ୍ର ଆସନ ଏବଂ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ଆଣିଲା।
Verse 30
भरतर्षभ! तदनन्तर वह जंगली कुशा, अन्न आदि ओषधि, पवित्र आसन और कुशकी चटाई ले आया ।।
ତାପରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଚରମ-ଶୈଷିକୀ’ (ବିଶେଷ ପ୍ରକାର ଆସନ/ବିଛାନା) ପତିଲା। ଶାସ୍ତ୍ରବିରୁଦ୍ଧ ଏହି ଅନୁଚିତ ଆଚାର ଦେଖି ଋଷି ସେଇ ଶୂଦ୍ରକୁ କହିଲେ—
Verse 31
कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षा भवांश्वोदड्मुख: शुचि: । सच तत् कृतवान् शूद्र: सर्व यदृषिरब्रवीत्
“ଏହି କୁଶ-ଚଟାଇର ଅଗ୍ରଭାଗ ପୂର୍ବଦିଗକୁ କର; ତୁମେ ଶୁଚି ହୋଇ ଉତ୍ତରମୁଖେ ବସ।” ଋଷି ଯାହା ଯାହା କହିଲେ, ଶୂଦ୍ର ସେସବୁ ଠିକ୍ ସେହିପରି କଲା।
Verse 32
यथोपदिष्ट मेधावी दर्भा्यादि यथातथम् | हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना,बुद्धिमान् शूद्रने कुश, अर्घ्ध आदि तथा हव्य-कव्यकी विधि--सब कुछ उन तपस्वी मुनिके उपदेशके अनुसार ठीक-ठीक किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁରୁଷ ତପସ୍ବୀ ମୁନି ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି ଦର୍ଭ ଆଦି ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହବିଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟ—ଏହି ଅର୍ପଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିକୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କଲା।
Verse 33
ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थित: । पितृकार्ये कृते चापि विसृष्ट: स जगाम ह,ऋषिके द्वारा पितृकार्य विधिवत् सम्पन्न हो जानेपर वे ऋषि शूद्रसे विदा लेकर चले गये और वह शाद्र धर्ममार्गमें स्थित हो गया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋଷି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଧିମତ୍ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ପୁରୁଷ ଧର୍ମପଥରେ ଦୃଢ଼ ରହିଲା। ପିତୃକର୍ମ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଋଷି ବିଦାୟ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଏବଂ ସେ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଅବିଚଳ ରହିଲା।
Verse 34
अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यन् शूद्रतापस: । वने पञठ्चत्वमगमत् सुकृतेन च तेन वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସେ ଶୂଦ୍ର-ତାପସ ଅରଣ୍ୟରେ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ତପୋଜନିତ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସେ ପରମଗତିକୁ ଲାଭ କଲା।
Verse 35
तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह
“ସେହିପରି, ହେ ତାତ, ସେ ଋଷି ମଧ୍ୟ ସମୟ ଆସିଲେ କାଳଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ।”
Verse 36
पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ । एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୋହିତଙ୍କ କୁଳରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହିପରି ସେ ସମୟରେ ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଉଭୟେ ଶୂଦ୍ରୋଦ୍ଭବ ମୁନି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 37
क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପାଳିତ-ପୋଷିତ କରାଗଲା, ପଦେ ପଦେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟାଶାଖାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ।”
Verse 38
तात! इसी प्रकार वे ऋषि भी कालधर्म-मृत्युको प्राप्त हुए। भरतश्रेष्ठ! वे ही ऋषि दूसरे जन्ममें उसी राजवंशके पुरोहितके कुलमें उत्पन्न हुए। इस प्रकार वह शूद्र और वे मुनि दोनों ही वहाँ उत्पन्न हुए, क्रमश: बढ़े और सब प्रकारकी विद्याओंमें निपुण हो गये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ତାତ! ଏହିପରି ସେ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳଧର୍ମର ବିଧାନାନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ଋଷିମାନେ ପରଜନ୍ମରେ ସେଇ ରାଜବଂଶର ପୁରୋହିତଙ୍କ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି ସେ ଶୂଦ୍ର ଓ ସେ ମୁନିମାନେ—ଦୁହେଁ ସେଠାରେ ଜନ୍ମି, କ୍ରମେ ବଢ଼ି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ସେ ଅଥର୍ବବେଦ ଓ ବେଦଜ୍ଞାନରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଋଷି ହେଲେ, ଏବଂ କଳ୍ପ-ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।”
Verse 39
पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ପାର୍ଥିବ! ପିତା ପରଲୋକଗତ ହେଲେ ପ୍ରଥମେ ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧିର ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ; ତା’ପରେ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଧର୍ମସମ୍ମତ।”
Verse 40
अभिषिक्त: प्रकृतिभी राजपुत्र: स पार्थिव: । नरेश! पिताके परलोकवासी हो जानेपर शुद्ध होनेके पश्चात् मन्त्री और प्रजा आदिने मिलकर उस राजकुमारको राजाके पदपर अभिषिक्त कर दिया ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ନରେଶ! ପିତା ପରଲୋକବାସୀ ହେବା ପରେ ଶୁଦ୍ଧିକାଳ ସମାପ୍ତ ହେଲାବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ପ୍ରଜାବର୍ଗ ଆଦି ମିଶି ସେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ରାଜପଦରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ସହିତ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୋହିତପଦରେ ଅଭିଷେକ—ନିଯୁକ୍ତି—କରାଗଲା। ଏଭଳି ଧର୍ମାନୁସାରେ ରାଜସତ୍ତା ଓ ବୈଦିକ ଅଧିକାରର ଯଥୋଚିତ କ୍ରମ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।”
Verse 41
स तं पुरोधाय सुखमवसद् भरतर्षभ | राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्न॒ परिपालयन्,भरतश्रेष्ठी ऋषिको पुरोहित बनाकर वह राजा सुखपूर्वक रहने और धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करते हुए राज्यका शासन करने लगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ତାଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ସେ ରାଜା ସୁଖରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।”
Verse 42
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत् । उत्स्मयन् प्राहसच्चापि दृष्टवा राजा पुरोहितम्
ପୁରୋହିତ ନିତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟାହବାଚନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ରହୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା କେବେ ହସୁଥିଲେ, କେବେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସିଉଠୁଥିଲେ।
Verse 43
एवं स बहुशो राजन् पुरोधसमुपाहसत् । लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्
ଏହିପରି, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲା। କିନ୍ତୁ ପୁରୋହିତ ମଧ୍ୟ ସେହି ନରାଧିପତିଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଦେଖି ତାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ସାବଧାନରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
Verse 44
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्टवासौ मन्युमाविशत् | राजन! इस प्रकार अनेक बार राजाने पुरोहितका उपहास किया। पुरोहितने जब अनेक बार और निरन्तर उस राजाको अपने प्रति हँसते और मुसकराते लक्ष्य किया, तब उनके मनमें बड़ा खेद और क्षोभ हुआ ।।
ରାଜାଙ୍କୁ ସଦା ହସୁଥିବା ଓ ମୁସକୁରାଉଥିବା ଦେଖି ପୁରୋହିତଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କଲା। ତାପରେ ଏକାନ୍ତରେ ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଲେ।
Verse 45
ततोअब्रवीन्नरेन्द्रे स पुरोधा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ
ତାପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ପୁରୋହିତ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 46
वरमिच्छाम्यहं त्वेक॑ त्वया दत्त महाद्मयुते,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ
ହେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ୍! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ବର ଚାହୁଁଛି—ଆପଣ ଯାହା ଦେବେ।
Verse 47
राजोवाच वराणां ते शतं दद्यां कि बतैकं द्विजोत्तम । स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव
ରାଜା କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଶତ ଵର ଦେଇପାରିବି; ଗୋଟିଏର କଥା ତ କ’ଣ। ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନରୁ ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 48
पुरोहित उवाच एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टो5सि पार्थिव । प्रतिजानीहि तावत् त्वं सत्यं यद् वद नानृतम्
ପୁରୋହିତ କହିଲେ—ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଵର ମାତ୍ର ଚାହୁଁଛି। ପ୍ରଥମେ ଆପଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ—ଆପଣ ସତ୍ୟ କହିବେ, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 49
भीष्म उवाच बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर । यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन् न तु संवदे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେବେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଠିକ୍ ଅଛି। ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିଥିବି, ନିଶ୍ଚୟ କହିବି; ଯଦି ନ ଜାଣିଥିବି, ଜାଣିଛି ବୋଲି ଭାଣ୍ଡ କରି କହିବି ନାହିଁ।”
Verse 50
पुरोहित उवाच पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत् । शान्तिहोमेषु च सदा कि त्वं हससि वीक्ष्य माम्
ପୁରୋହିତ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟାହ-ବାଚନ ସମୟରେ, ପୁନଃପୁନଃ ଧର୍ମକୃତ୍ୟ କରାଉଥିବା ବେଳେ, ଏବଂ ସଦା ଶାନ୍ତିହୋମ ଅବସରରେ, ଆପଣ ମୋତେ ଦେଖି କାହିଁକି ହସନ୍ତି?
Verse 51
सव्रीड वै भवति हि मनो मे हसता त्वया । कामया शापितो राजन् नान्यथा वक्तुमहसि
ଆପଣ ହସିଲେ ମୋ ମନ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇଯାଏ। ରାଜନ! ମୁଁ ଶପଥ ଦେଇ ପଚାରୁଛି—ଯେପରି ସତ୍ୟ, ସେପରି ହିଁ କହନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟ କଥା କହି ମୋତେ ଭୁଲାଇବେ ନାହିଁ।
Verse 52
सुव्यक्त कारणं ह्वात्र न ते हास्यमकारणम् । कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे
ଆପଣଙ୍କ ଏହି ହସରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କିଛି ବିଶେଷ କାରଣ ଦିଶୁଛି। କାରଣ ବିନା ଆପଣ ହସିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ଜାଣିବାକୁ ମୋ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ କୌତୁହଳ ଅଛି; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 53
राजोवाच एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि । अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଏପରି ପଚାରିଥିବାରୁ, ସାଧାରଣତଃ ଯାହା କହିବା ଅନୁଚିତ ହୋଇଥାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ କହିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ।
Verse 54
पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृूणु
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲୁ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଶୁଣ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୋତେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ସ୍ମରଣ ଅଛି; ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 55
शूद्रो<हमभवं पूर्व तापसो भृशसंयुतः । ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूद् द्विजसत्तम,विप्रवर! पहले जन्ममें मैं शूद्र था। फिर बड़ा भारी तपस्वी हो गया। उन्हीं दिनों आप उग्र तप करनेवाले श्रेष्ठ महर्षि थे
ହେ ବିପ୍ରବର! ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଥିଲି; ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମଯୁକ୍ତ ତପସ୍ବୀ ହୋଇଥିଲି। ଏବଂ ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ, ସେ ସମୟରେ ଆପଣ ଉଗ୍ର ତପ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଥିଲେ।
Verse 56
प्रीयता हि तदा ब्रह्मन् ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेश: कृतोडनघ
ହେ ନିଷ୍ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଆପଣ ମୋତେ ବହୁତ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ; ତେଣୁ ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଭାବନାରେ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକ ବିଧି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 57
बृस््यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम । एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथा:
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପବିତ୍ର ଆସନ ଓ ଦର୍ଭାକୁ ଯଥାବିଧି କିପରି ବିଛାଇବା, ଏବଂ ହବ୍ୟ (ଦେବତାଙ୍କୁ) ଓ କବ୍ୟ (ପିତୃମାନଙ୍କୁ) କିପରି ସମର୍ପଣ କରିବା—ଏ ସବୁ ଆପଣ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଇ କର୍ମବିଧିର ଦୋଷ ହେତୁ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଲା।
Verse 58
अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम् । मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाप्तमिदं फलम्,विप्रेन्द्र! यह कालका उलट-फेर तो देखिये कि मैं तो शूद्रसे राजा हो गया और मुझे ही उपदेश करनेके कारण आपको यह फल मिला
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! କାଳର ଏହି ଉଲଟ-ଫେର ଦେଖ—ମୁଁ ରାଜା ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋ ଦିଆ ଉପଦେଶର ଫଳ ଭାବେ ଏହା ତୁମେ ପାଇଛ।
Verse 59
एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मन् प्रहसे त्वां द्विजोत्तम | नत्वां परिभवन् ब्रह्मन् प्रहसामि गुरुर्भवान्
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ହସୁଛି; କିନ୍ତୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ—କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଗୁରୁ।
Verse 60
द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन! इसी कारणसे मैं आपकी ओर देखकर हँसता हूँ। आपका अनादर करनेके लिये मैं आपकी हँसी नहीं उड़ाता हूँ; क्योंकि आप मेरे गुरु हैं ।।
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ହସୁଛି; କିନ୍ତୁ ଅପମାନ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ—କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଗୁରୁ। ଏହି ବିପର୍ୟୟ ମୋତେ ଗଭୀର ଖେଦ ଦେଉଛି; ତେଣୁ ମୋର ମନ ସନ୍ତପ୍ତ ରହେ। ମୁଁ ମୋର ଓ ତୁମର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ; ଏହିପାଇଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ଅନାୟାସେ ହସ ଆସିଯାଏ।
Verse 61
एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम् । पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେବାରୁ ତୁମର ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ତେଣୁ ପୁରୋହିତତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୁନର୍ଭବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ—ସଂସାର-ବନ୍ଧନ ପାର ହେବାକୁ—ପୁଣିଥରେ ପ୍ରୟାସ କର।
Verse 62
इतस्त्वमधमामन्यां मा योनि प्राप्स्यसे द्विज । गृह्मातां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହା ପରେ ତୁମେ କୌଣସି ନୀଚ ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ନ କର। ତେଣୁ, ହେ ବିପ୍ରବର, ଯେତେ ଯଥୋଚିତ ସେତେ ଧନ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର।
Verse 63
भीष्म उवाच ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्न्यनेकश: । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्ष॒ सर्वश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତାପରେ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସେ ପୁରୋହିତ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ। ଧନ, ଭୂମି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
Verse 64
कृच्छाणि चीर्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमै: | तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च
ତାପରେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେହିପରି ସେ ଯଥାବିଧି ଅନେକ କୃଚ୍ଛ୍ର-ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ଏବଂ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ ମଧ୍ୟ କଲେ।
Verse 65
दत्वा गाश्जैव विप्रेभ्य: पूतात्माभवदात्मवान् | तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तप:,ब्राह्मणोंको गोदान करके पवित्रात्मा होकर उन मनस्वी ब्राह्मणने फिर उसी आश्रमपर जाकर बड़ी भारी तपस्या की
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ଦେଇ ସେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପରେ ସେହି ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ବିପୁଳ ତପସ୍ୟା ଆଚରଣ କଲେ।
Verse 66
ततः सिद्धि) परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम | सम्मतश्नलाभवत् तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ସାଧକଙ୍କ ନିକଟରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ମାନ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 67
एवं प्राप्तो महत्कृच्छुमृषि: सन्नपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद् वर्णावरे जने
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ସେ ଋଷି, ସତ୍ୟସତ୍ଗୁଣୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହା ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପଶିରୋମଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୀଚ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକକୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 68
(वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नूप । उपदेशं हि कुर्वाणो द्विज: कृच्छुमवाप्तुयात् । नरेश्वर! ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी शूद्रको उपदेश न दे; क्योंकि उपदेश करनेवाला ब्राह्मण स्वयं ही संकटमें पड़ जाता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଉପଦେଶ ଦେବାରୁ ବିରତ ରହିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଉପଦେଶ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିପାରେ। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜ ନିଜ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକରେ ନୀଚ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକକୁ କିଛିମାତ୍ର ଶିଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ରାଜନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିଜାତି; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୋଷୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 69
तस्मात् सद्धि्न वक्तव्यं कस्यचित् किंचिदग्रत: । सूक्ष्मा गतिर्ि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्कृतात्मभि:
ଏହିହେତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ କାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଯେକାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାରେ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯେମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଯମିତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ପଥ ଜାଣିବା ଅତି କଠିନ।
Verse 70
तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृता: । दुरुक्तस्य भयाद् राजन् नाभाषन्ते च किंचन
ଏହିହେତୁ, ହେ ରାଜନ, ମୁନିମାନେ ଆଦରସହିତ ମୌନ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଦୁରୁକ୍ତିର ଭୟରୁ ସେମାନେ କିଛିମାତ୍ର କହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 71
राजन! इसीलिये ऋषि-मुनि मौनभावसे ही आदसरपूर्वक दीक्षा देते हैं। कोई अनुचित बात मुँहसे न निकल जाय, इसीके भयसे वे कोई भाषण नहीं देते हैं ।।
ଧାର୍ମିକ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ସରଳତାରେ ଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୁଦ୍ଧ ଅନୁଚିତ ବଚନ କହିଦେଲେ ଏହି ଲୋକରେ ପାପକର୍ମର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 72
उपदेशो न कर्तव्य: कदाचिदपि कस्यचित् | उपदेशाद्धि तत् पापं ब्राह्मण: समवाप्नुयात्,ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी किसीको उपदेश न करे; क्योंकि उपदेश करनेसे वह शिष्यके पापको स्वयं ग्रहण करता है
ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବେ ବି କାହାକୁ ଅବିବେକରେ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଶିଷ୍ୟର ପାପ ସେ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 73
विमृश्य तस्मात् प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता । सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि
ଏହେତୁ ଧର୍ମକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ମାତ୍ର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ବାଣୀରେ କରାଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ହାନିକାରକ ହୁଏ।
Verse 74
वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्ित्य विनिश्चयम् | स चोपदेश: कर्तव्यो येन धर्ममवाप्रुयात्
ଏଠାରେ କେହି ପଚାରିଲେ, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଟିଏ ମାତ୍ର କହିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ଯେଉଁ ଉପଦେଶରେ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ସେହି ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍।
Verse 75
एतत् ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया । महान् क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह
ଉପଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏ ସବୁ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଅନଧିକାରୀକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମହା କ୍ଲେଶ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅବିବେକରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନି।
Verse 343
अजायत महाराजवंशे स च महाद्युति: । तदनन्तर दीर्घकालतक तपस्या करके वह शूद्र तपस्वी वनमें ही मृत्युको प्राप्त हुआ और उसी पुण्यके प्रभावसे एक महान् राजवंशमें महातेजस्वी बालकके रूपमें उत्पन्न हुआ
ତାପରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟା କରି ସେଇ ଶୂଦ୍ର ତପସ୍ବୀ ବନରେ ହିଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା; ଏବଂ ସେହି ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଏକ ମହାନ ରାଜବଂଶରେ ଅତିତେଜସ୍ବୀ ଶିଶୁ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 383
सांख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत । वे ऋषि वेद और अथर्ववेदके परिनिष्छित विद्वान् हो गये। कल्पप्रयोग और ज्योतिषयमें भी पारंगत हुए। सांख्यमें भी उनका परम अनुराग बढ़ने लगा
ସାଂଖ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପରମ ପ୍ରୀତି ଉଦ୍ଭବିଲା, ଏବଂ ସେହିପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଅଥର୍ବବେଦର ନିଷ୍କର୍ଷରେ ସେ ଋଷି ପରିନିଷ୍ଠିତ ପଣ୍ଡିତ ହେଲେ; କଳ୍ପପ୍ରୟୋଗ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷରେ ମଧ୍ୟ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ; ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପରମ ଅନୁରାଗ ଅଧିକ ଅଧିକ ବଢ଼ିଲା।
Verse 443
कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्यरोचयत् । तदनन्तर एक दिन पुरोहितजी राजासे एकान्तमें मिले और मनोनुकूल कथाएँ सुनाकर राजाको प्रसन्न करने लगे
ଅନୁକୂଳ ଓ ମନୋହର କଥାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା। ତାପରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପୁରୋହିତ ଏକାନ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭେଟି, ମନୋନୁକୂଳ କଥା ଶୁଣାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Frequently Asked Questions
Whether offering instruction to a person deemed ‘lower’ in social status—especially in matters of religious discipline and ritual—creates culpability for the instructor, even when the intent is friendly and compassionate.
Instruction is ethically powerful and therefore risky: dharma is context-sensitive, and counsel should be given only with careful discernment, appropriate occasion (often when asked), and a clear orientation toward dharma; otherwise, speech can entangle both parties in suffering and social disorder.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides meta-ethical closure: sages prefer silence due to fear of ‘durukta’ (mis-speech), and one should speak after reflection; the implied fruit is avoidance of kleśa (distress) and progress toward purification through disciplined conduct.